Кіріспе

Литва тарихындағы еврей қауымдастығының тарихы 14 ғасырдан бастап бүгінгі күнге дейін созылады. Елде әлі де шағын қауым бар, сондай-ақ Израиль, АҚШ және басқа елдерде кең таралған литвалық еврей диаспорасы бар.

Ерте тарих

Литвалық яһудилердің шығу тегі туралы көп болжамдар айтылады. Литва Ұлы Княздығында еврейлердің болғанын растайтын алғашқы сенімді құжат – 1388 жылғы Тракай қаласындағы еврейлерге жеңілдіктер берген жарлық. Шашыраған еврей қоныс аударушыларының қауымдастық құруға және литвалық билеушілерден жеңілдіктер алуға жеткілікті санымен және күшімен жиналуы, алғашқы көші-қондардан бері қанша уақыт өткенін көрсетеді. Сондықтан, әртүрлі тарихшылар еврейлердің Литваға одан ертерек көшіп келгенін айтуға тырысты. Мысалы, Абрахам Харкави (1835–1919) еврейлердің алғаш рет 10 ғасырда Хазар қағанатынан көшіп келгенін мәлімдеді (Ашкенази тегінің хазарлық болжамына да қараңыз). 14 ғасырда Литва Ұлы Княздығы Галиция-Волыния (Галиция-Волыния соғыстарын қараңыз) және Киев княздығына (Ирпин өзеніндегі шайқас және Көк сулар шайқасына қараңыз) кеңейді, бұл жерлерде еврейлер бұрыннан қоныстанған. Казимир III-нің (1370 ж.) қайтысынан кейін, поляк еврейлерінің жағдайы нашарлады. Польша сарайындағы Рим католик дін қызметкерлерінің ықпалы артты; Анжу Луи өзінің поддандыларының әл-ауқатына немқұрайды қарады, ал оның еврейлерді христиан дініне өткізуге деген ынтасы, сонымен қатар Германиядан еврейлердің көбеюі, поляк еврейлерін болашақтары үшін алаңдатты.

1388 жылғы жарғы

1388 жылғы 24 маусымда герцог Витаутас Тракай еврейлеріне ерекше құқықтар берді. Яһуди судьясы яһудилер мен христиандар арасындағы барлық дауларды және яһудилерге қатысты барлық қылмыстық істерді шешті; азаматтық істерде ол мүдделі тараптардың өтініші болған жағдайда ғана әрекет етті. Судьяның шақыруын орындамаған тарап айып төлеуге міндетті болды. Яһудилерден жиналған ұсақ құқық бұзушылықтар үшін алынған айып ақша да оған тиесілі еді. Оның міндеттеріне яһудилердің жеке басының, мүлкінің және дін бостандығының сақталуын қамтамасыз ету кірді. Ол мүдделі тараптың шағымы болмаса, ешкімді сотқа шақыруға құқылы емес еді. Дін мәселелерінде яһудилерге кең ауқымды тәуелсіздік берілді. Осы әділ заңдардың арқасында Литва еврейлері сол кездегі поляк және неміс дінтастарына беймәлім деңгейде өркендеді. Брест, Гродно, Тракай, Луцк және Минск қалалары тез арада байлыққа және ықпалға ие болды. Әр қауымның басында яһуди ақсақалы тұрды. Осы ақсақалдар қауымдарды барлық сыртқы қатынастарда, жаңа құқықтар алуда және салықтарды реттеуде өкілдік етті. Дегенмен, мұндай лауазымды тұлғаларға «ақсақал» деген атау 16 ғасырдың соңына дейін берілмеді. Осы уақытқа дейін құжаттарда, мысалы, «Брест яһудилері өтініш білдіреді» және т.б. деп жазылған. Лауазымға кіріскен кезде ақсақалдар міндеттерін адал орындайтындарын және белгіленген мерзім аяқталғаннан кейін лауазымнан бас тартатындарын антпен растады. Ақсақал раввинмен бірлесіп жұмыс істеді, оның құзыретіне барлық яһуди істері кірді, бірақ сот ісіне қатысты мәселелер патша тағайындаған өкілдің және одан әрі патшаның қарауына берілді. Алайда, діни мәселелерде раввин мен ақсақалдың шешіміне шағымдануға рұқсат тек патша қалаларының бас раввиндерінен құралған кеңеске ғана мүмкіндік болды. Әнші, секстон және шохет раввин мен ақсақалдың бұйрықтарына бағынуға міндетті болды. Витауттың мейірімділігі мен төзімділігі оны яһуди халқының арасында қадірлі етті, және оның жомарттығы мен асыл мінезі туралы әңгімелер ұзақ жылдар бойы олардың арасында тарады. Оның туысы, Польша королі Ягайло, Витауттың өмірінде оның басқару ісіне араласпады.

Ягиеллон ережесі

1569 жылы Польша мен Литва бірікті (Люблин одағы). Бұл екі елдегі еврейлер үшін гүлдену және салыстырмалы қауіпсіздік кезеңі болды (17 ғасырдағы Хмельніцкий көтерілісінен басқа). Дегенмен, 1495 және 1503 жылдар аралығында Литва Ұлы Герцогтігінен еврейлерді қуу сияқты бірнеше оқиғалар Литваның ішінде ғана болды.

1495 жылы яһудилерді жер аудару және 1503 жылы қайта оралу

Казимирдің орнын Польша патшасы ретінде оның ұлы Иоанн Альберт басты, ал Литва тағында оның кіші ұлы Александр Ягеллон отырды. Соңғысы оның алдыңғылары яһудилерге берген артықшылықтар туралы жарғыны бекітті және оларға қосымша құқықтар да сыйлады. Әкесінің яһуди қарыздарлары өздеріне тиесілі соманың бір бөлігін алды, ал қалғаны түрлі сылтаулармен тоқтатылып қойылды. Литва билеушілерінің яһудилерге қатысты ұзақ жылдар бойы сақтап келген оң көзқарасы Александрдың 1495 жылғы сәуірде жариялаған жарлығымен күтпеген және түбегейлі түрде өзгерді. Осы жарлық бойынша Литва және оған іргелес аймақтарда тұратын барлық яһудилер елді дереу тастап кетуге міндеттелді. Қуғын көбінесе қатыгездіксіз жүзеге асырылды, себебі Литва халқының яһудилерге деген жеккөрушілігі болған жоқ және бұл жарлық абсолютті билеушінің еркіндіксіз әрекеті ретінде қарастырылды. Дегенмен, кейбір ақсүйектер еврей қарыздарларының кетуінен пайда көруді үміттене отырып, Александрдың жарлығын қолдады, бұл 1503 жылы Литваға қайта оралуға байланысты көптеген сот істерінен көрініп тұр. Еврей деректерінен белгілі болғандай, бір бөлігі Қырымға көшіп кетсе, басым көпшілігі Польшаға қоныс аударды, онда Иоанн I Альберт патшаның рұқсатымен Литва шекарасына жақын қалаларда орналасты. Алғашында екі жылға берілген бұл рұқсат «яһудилердің ауыр шығындарға байланысты өте кедей болуы» себепті ұзартылды. Патшалықтың барлық қалаларына таратылған бұл заң, оларға поляк ағайындарына берілген барлық бостандықтардан пайдалану мүмкіндігін берді (Краков, 29 маусым 1498 ж.). Қуғынға ұшыраған қарақайлар Польшаның Ратно қаласына қоныстанды, қазір Украинадағы Ратне деп белгілі. Күтпеген қуғынның себептері көп болуы мүмкін, соның ішінде діни себептер, яһудилердің ақшасын конфискациялап қазынаны толтыру қажеттілігі, жеке басқа наразылық және басқа да факторлар. Александр Польша тағына отырғаннан кейін көп ұзамай еврейлердің Литваға оралуына рұқсат берді. 1503 жылдың наурыз айынан бастап, әлі де сақталған құжаттар көрсеткендей, олардың үйлері, жерлері, синагогтары мен зираттары қайтарылып берілді және бұрынғы қарыздарын өндіріп алуға рұқсат берілді. Жаңа артықшылықтар жарлығы оларға бұрынғыдай Литваның барлық жерінде өмір сүруге мүмкіндік берді. Яһудилердің оралуы және бұрынғы иеліктерін қайтарып алуға жасаған әрекеттері көптеген қиындықтар мен сот дауларына әкелді. Александр қосымша жарлық шығарып (1503 жылғы сәуір айы), өзінің вице-регентіне заңды күшіне енгізуді тапсырды. Дегенмен, осыған қарамастан, яһудилер көп жылдар бойы кейбір мүліктерін қайтарып ала алмады.

1566 жылғы акт

Сонымен қатар, 16 ғасырдың ортасында ең төменгі ақсүйектер мен яһудилер арасындағы антагонизм күшейді. Олардың қарым-қатынасы шиеленісіп, христиандардың арасындағы дұшмандық литвалық яһудилердің өміріне кедерілді. Алғашында бәсекелестік тудырған экономикалық себептерге байланысты яһудилерге қарсы сезімді дін қызметкерлері күшейтті, олар сол кезде еретиктерге, атап айтқанда лютерандарға, кальвинистерге және яһудилерге қарсы крест жорығына қатысты. Германиядан тараған Реформация Рим-католик шіркеуіне адалдықты әлсіретуге бағытталды. Католик әйелдерінің еврейлерге, түріктерге немесе татарларға үйленуі жиі кездесті. Вильнюс епископы Сигизмунд Августқа (1548 жылдың желтоқсанында) мұндай аралас некелердің жиілігі және балаларының әкелерінің дінінде тәрбиеленуі туралы шағымданды. Шляхта яһудилерді сауда және қаржы салаларындағы қауіпті бәсекелес ретінде қарастырды. Ауыл шаруашылығымен айналысатын адамдармен қарым-қатынаста шляхта яһудилерді делдал ретінде артық көріп, осылайша шляхта тарапынан наразылық тудырды. Яһудилердің әскери қызметтен босатылуы және яһуди салық жинаушыларының билігі мен байлығы шляхтаның наразылығын күшейтті. Борзобогаты, Загоровский және басқалар сияқты ақсүйектер кедендік кірістерді жалға алуда яһудилермен бәсекелесуге тырысты, бірақ ешқашан сәттілікке жете алмады. Яһудилер патшаның қалаларында және жерлерінде тұрғандықтан, ақсүйектер оларға билік ете алмай, олардан пайда көре алмады. Олар тіпті патшаның рұқсатысыз өздерінің жерлеріне яһудилерді қоныстандыруға құқылы емес еді, бірақ, екінші жағынан, олар көбінесе яһуди салық жинаушыларының жерлерінде салынған жол ақысын алуға кедерілді. Сондықтан литвалық ақсүйектер яһудилерге үстемдік етуге тырысты. 1551 жылы Вильнюстағы сеймде ақсүйектер әр адамға бір дукаттан тұратын арнайы салық салуды талап етті, ал Волынь ақсүйектері яһуди салық жинаушыларын жол ақысын алудан тыйым салуды немесе олардың иеліктеріндегі таверналарда күзет қоюды талап етті. Яһудилерге қарсы оппозиция ақыры қалыптасып, 1566 жылғы репрессивті литвалық заңда нақты көрініс тапты, онда литвалық дворяндарға ұлттық заңнамаға қатысуға рұқсат берілді. Осы заңның 12-ші бабында былай делінген: "Яһудилер қымбат киімдер киіп, алтын тізбектер тағып, олардың әйелдері алтын немесе күміс әшекейлер тағуға құқылы емес. Яһудилердің қылыштары мен пышақтарында күміс әшекейлер болмасын; олар ерекше киімдерімен ерекшеленсін, сары түстегі бас киімдер, ал әйелдері – сары түсті зығыр матадан жасалған орамалдар кисін, осылайша барлығы яһудилерді христиандардан ажырата алады". Осы бапта соған ұқсас басқа да шектеулер бар. Алайда патша ескі яһуди жарғыларын өзгертуге ақсүйектердің ниетін тоқтатты.

Литвадағы казактардың көтерілісінің әсері

Бұл көтерілістің күші Литва еврей қауымдастықтарының ұйымдастырылуын жойды. XVII ғасырдың соңғы жартысында өз үйлеріне оралған аман қалғандар мүлдем жандарды болды. Литва аумағында үздірілмей соғыстар жүріп, бүкіл елді қиратты және еврейлерді қарапайым күнкөріске жеткізе алмайтын жағдайға түсірді. Өмір үшін күрестің қаһары оларға 1648 жылға дейінгі жағдайды қалпына келтіруге уақыт қалдырмады. Иоанн Казимир (1648–1668) Литва еврей қауымдарына түрлі жеңілдіктер беріп, олардың жағдайын жақсартуға тырысты. Қазіргі заманғы құжаттар көрсеткендей, қауымдық ұйымдағы бұрынғы тәртіпке оралуға әрекеттер жасалды. Осылайша, 1672 жылы Литваның ірі княздығындағы түрлі қалалар мен ауылдардың еврей ақсақалдары Михаил Вишневецкий (1669–1673) патшадан жарлық алды. Жарлықта былай делінген: «Шляхта мен басқа да христиандарға қарсы жасалған құқық бұзушылықтар жасаған еврейлердің саны артып, осының салдарынан христиандардың еврейлерге деген ашуы күшейіп, еврей ақсақалдарының осындай қылмыскерлерді жазалай алмауына байланысты, патша кахалдарға қажет болған жағдайда қылмыскерлерді еврей соттарына шақырып, жазалауға және қажет болғанда қауымнан шығаруға рұқсат береді». Кахалдардың бұрынғы билігін қайта жаңғыртуға жасалған тырашалар сәтсіз аяқталды. Өздерінің капиталы жоқ кедей еврей саудагерлері ақсүйектерден, шіркеулерден, қауымдардан, монастырлардан және түрлі діни ордендерден қарыз алуға мәжбүр болды. Соңғыларынан алынған несиелер көбінесе мерзімі шексіз болып, кахалдың жылжымайтын мүлігіне ипотекамен кепілдендірілетін. Осылайша кахалдар дін қызметкерлері мен ақсүйектерге үлкен қарызға батты. 1792 жылы Литвадағы еврей халқының саны 250 000 деп есептелді (1648 жылы Польша мен Литваның барлық жерінде 80 100 000 болған). Литваның сауда-саттық және өнеркәсіп салаларының барлығы, қазір тез құлдырап бара жатқан, еврейлердің қолында болды. Ақсүйектер көбінесе өздерінің иеліктерінде және фермаларында өмір сүрді, олардың кейбіреулерін еврей жалға алушылары басқарды. Қалалық мүлік монастырлар, шіркеулер және кіші дворяндықта шоғырланды. Христиан саудагерлері кедей болды. Польшаның екінші бөлінісінің (1793) кезінде, яғни еврейлер Ресейдің азаматтары болған кезде Литвадағы жағдай осылай еді.

Литвадағы еврей мәдениеті

Бұл бөлім "The Jewish Encyclopedia" кітабынан көшірілген. Литвадағы ешивалардың құрылуы батыста білім алған литвалық-поляк еврейлеріне және сол кезде Литва мен Польшаға көшіп келген неміс еврейлеріне байланысты болды. Бұл ертедегі ешивалар туралы өте аз мәлімет бар. 16 ғасырға дейін еврей жазбаларында олар туралы, сондай-ақ белгілі литвалық раввиндер туралы ештеңе айтылмаған. Ешиваның алғашқы белгілі раввиндік билігі және басшысы Владимир-Волыниялық Исаак Безалел болды, ол Соломон Лурия 16 ғасырдың төртінші онжылдығында Острохқа барған кезде қарт кісі болған. Тағы бір раввин, Острог раввині және Лурияның алдағысы Кальман Хаберкастер 1559 жылы қайтыс болды. Брест ешивасына қатысты кейбір сілтемелер сол кездегі раввиндердің жазбаларында кездеседі. Острог пен Владимир-Волыниядағы ешивалар 16 ғасырдың ортасында гүлденгендігі және олардың басшылары Талмуд білімінде бәсекелескендігі белгілі. Ганс Кременц ешивасының басшысы Исаак Коэн туралы да (1573 жылы қайтыс болды) айтқан, бірақ оның басқа жайлы көп мәлімет жоқ. Люблин одағы кезінде Соломон Лурия Острог раввині болды және Польша мен Литвадағы ең үлкен Талмуд билігінің өкілі саналды. 1568 жылы король Сигизмунд Литвада белгілі бір кедендік салықтарды жинауда серіктес болған Исаак Бородавка мен Мендель Исакович арасындағы дауды раввин Соломон Лурияға және Пинск пен Тиктиннен келген екі көмекші раввинге шешуге жіберді. Польша мен Литваның жетекші раввиндерінің кең өкілеттігі және практикалық өмір туралы кең білімі респонсада келтірілген көптеген шешімдерден көрінеді. Ибраһим Рапопорттың (сонымен қатар Авраам Шренцель деп танылған; 1650 жылы қайтыс болды) "Эйтан ха Эзрахи" (Острог, 1796) еңбегінде раввин Мейр Сактың сөздері келтірілген: "Біздің қауымдық басшыларымыздың еврей қылмыскерлерінің бостандығын сатып алуына қарсымын. Мұндай саясат халқымыздың арасында қылмыстылықты ынталандырады. Әсіресе, дін қызметкерлерінің арқасында мұндай қылмыскерлер христианды қабылдап, жазадан құтылуы маған қатты алаңдатады. Басшыларымызды мұндай түрленулерге жол бермеу үшін, жалған дінге берілгендіктерінен пара алуға мәжбүр етеді. Біз қылмыскерлерді әділдіктен қашу мүмкіндігінен айыруға тырысуымыз керек". 16 ғасырда Махарам Люблин де осы пікірді білдірген (Responsa, § 138). Кацтың осы жауаптан келтірген тағы бір мысалы, еврей қылмыскерлерінің діни қызметкерлердің көмегін еврей соттарының билігіне қарсы шақырып, христианды қабылдауға уәде еткенін көрсетеді. Польша-литвалық раввиндердің шешімдері көбінесе кең көзқараспен ерекшеленеді, мысалы, Джоэл Сиркестің (Bayis Hadash, § 127) еврейлердің діни қызметтерінде христиан шіркеулерінде қолданылатын әуендерді қолдануға болатындығы туралы шешімінде: "негізінде музыка еврей де емес, христиан да емес, ол жалпы заңдармен басқарылады". Лурия, Мейр Кац және Мордехай Яффе шешімдері раввиндердің орыс тілін және оның филологиясын білгенін көрсетеді. Мысалы, Яффе әйелдің атын Лупка немесе Лубка деп жазу мәселесі туындаған ажырасу ісінде, есімнің шығу тегі орыс тіліндегі lubit = "сүйеді", емес lupit = "сабап" болғандықтан, сөзді "п" емес, "б" әрпімен дұрыс жазу керек деп шешті (Levush ha Butz we Argaman, § 129). Мейр Кац (Geburat Anashim, § 1) Брест-Литовскінің аты ажырасу істерінде "Брест" емес, "Бриск" деп жазылатынын түсіндіреді, "өйткені литвалық еврейлердің көпшілігі орыс тілін қолданады". Ал Куява ауданындағы Бриск қаласындағы жағдай басқаша, өйткені бұл қаланың аты әрқашан "Бриск" деп жазылады. Кац (неміс) өзінің жауабының соңында Литва білімді болғанда, халық тек бір тілде сөйлейтін болады деп үміттенетінін айтады, ол тіл – неміс тілі, және Брест-Литовскі де "Бриск" деп жазылатын болады.

Жауаптылықтан алынған заттар

Бұл бөлім The Jewish Encyclopedia-дан көшірілген.]] Діни амалдарға Вильнюс қаласында тұрған Илья бен Соломон (1720–1797), Вильнюс Гаоны үлкен үлес қосты. Оның Тора мен Талмудты оқу әдісі қазіргі көптеген ешиваларда қолданылатын талдауға негіделген "литвалық стильдегі" оқыту формасын қалыптастырды. Ешива қозғалысының өзі Вильнюс Гаонының бас шәкірті, раввин Хаим Воложин бастаған, Литваға тән даму болып табылады. Миснагдимдер хасидтік иудаизмнің алғашқы қарсыластары болды, оларға Вильнюс Гаоны басшылық етіп, хасидтердің жаңалықтарын қатаң сынады. Осыған қарамастан, Литвадан бірнеше белгілі хасид ғалымдары мен әулеттері шықты, мысалы, Карлин Столин, Ахарон Карлин құрған; Копуст, Ехуда Лейб Шнеерсон құрған; және Койданов. Кейбір поляк хасидтік әулеттері де Литваға қоныстанды, мысалы, Илья Виноградтың әулеттері.

Ресей империясы тұсындағы литвалық яһудилер

1795 жылы үшінші бөлініс Польша-Литва одағының тарауына әкеп соқты, ал Литва Ұлы Княздығының бұрынғы жерлері Ресейдің бөлігіне қосылды. 19 ғасырдың соңына қарай, Литваның көптеген еврейлері Ресей империясындағы еврейге қарсы қырғындар мен антисемитизмнен қашу үшін Шығыс Еуропадан кетуге мәжбүр болды. Он мыңдаған литвалық еврейлер Америка Құрама Штаттары мен Оңтүстік Африкаға эмиграциялады. Шамалы саны Осман империясына, содан кейін Ұлыбританияның Палестина мандатына айналған Палестина аймағына көшті.

Литва Республикасы (1918-1940 жж.)

Литвалық еврейлер Литваның азаттық соғыстарына белсенді қатысты. 1918 жылғы 29 желтоқсанда Литва үкіметі Литва мемлекетін қорғауға еріктілерді шақырды; 10 мың еріктінің 500-ден астамы еврейлер болды. 1918-1923 жылдар аралығында 3 мыңнан астам еврей Литва армиясында қызмет етті. Бастапқыда еврей қауымына білім беру және салық салу саласында кең ауқымды автономия, қоғамдық кеңестер немесе кехилот арқылы берілді. 1923 жылы Литваның барлық аймақтарында литва тілінде емес жазулар мен тақталар қара маймен ластандырылып, фашистік топтар үйлердің қабырғаларына бас тарту туралы хабарламалар жабыстырды. Литва премьер-министрі Аугустинас Волдемарас антисемиттік әрекеттерді, яғни тақталарды қара маймен ластауды ресми түрде айыптап, "қайыңмен ластанған осы тақталардың қасынан өтетін әр литвалық ұяттан иіскеуі керек" деді. Литва президенті Антанас Сметона еврейлерге деген төзімділігімен белгілі болды, ал оның радикалды оппозициясы оны бірнеше рет "Еврей патшасы" деп атады. Сметонаның билігі кезінде Литвада еврейлерге қарсы ең бір заң да қабылданбады, ал министрлер сияқты жоғары лауазымды литвалық шенеуніктер еврейлерге қарсы ешқандай мәлімдеме жасаған жоқ. Ал басқа еврейлер, әсіресе діншіл еврейлер мен сионистер, Литваға неміс басқыншылығы алдында Кеңес үкіметінің коммунистік билігі тарапынан қаталдыққа ұшырады.

Екінші дүниежүзілік соғыс және Холокост

Литва Республикасы 1940 жылдың маусымында Кеңес Одағымен, ал бір жыл өткен соң, 1941 жылдың маусымында немістермен оккупацияланды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Литваның еврей халқының 91–95% құрылыс қылды – Литвадан және оның айналасынан қашып кетпеген еврейлердің барлығы дерлік. Бұл Холокост кезінде кез келген елде еврейлердің ең жоғары қаза болу көрсеткіші болды. Холокосттан аман қалған жалғыз еуропалық ешива – Мир ешивасы. Каунастағы жапон консулы Чиуне Сугихараның көмегімен оның жетекшілері мен студенттері Шанхай геттосына қашып құтылуға мүмкіндік алды.

Кеңес дәуірі (1944-1990)

1944 жылы нацистік Германия күштерінен құтылғаннан кейін, Кеңес Одағы Литваны кеңестік республика ретінде қайтадан қосып алды және нацистермен ынтымақтастық жасаған литвалықтарды сотқа тартып, жазалады. Соғыс кезіндегі жаппай қырғындар болған орындар, мысалы, Каунас маңындағы Тоғызыншы бекініс, ескерткіштерге айналды. Ұлтшылдық тақырыптарды болдырмау үшін, ескерткіштер барлық құрбандар атынан жарияланды, бірақ олардың басым көпшілігі еврейлер еді. Көптеген құтқарылғандар елге оралмай, Израильге көшіп кетті. Кеңес үкіметі кезінде еврей қауымы мен билік арасында Израильге эмиграциялау құқығы және Холокостты қалай лайықты еске алу мәселелері бойынша шиеленіс туды. Совет Литвасындағы еврейлердің көпшілігі соғыстан кейін келді, олардың негізгі тілдері орыс және идиш тілдері болды. Жобаға қолдау көрсету ниеті болмаса да, еврей қауымына 1944 жылы алғашқы директоры Шмерл Качергинскийдің пәтерінде еврей мұражайын ашуға рұқсат берілді. Бұл мекеме Литвадағы еврейлердің тағдыры туралы әлемнің түкпір-түкпірінен жүздеген сұрақтар алатын қоғамдық орталық ретінде жұмыс істеді. Литвалық еврейлердің ұрпақтарының қызығушылығы туризмді және қауымның тарихи ресурстарын және мүліктерін зерттеу мен сақтауды жаңартты. Көбірек литвалық еврейлер идиш тілін үйренуге және қолдануға қызығушылық танытуда. 2000 жылы елдегі еврей халқының саны 3600 адамды құрады. 21-ші ғасырдың басы Хабад-Любавич өкілдері мен секулярлық көшбасшылар арасындағы қақтығыстармен белгіленді. 2005 жылы Бас раввин Шолом Бер Кринский қауымның секулярлық басшысы, мырза Алперович жалдаған екі адаммен синагогтан күштеп шығарылды, ол жаңа Бас раввин тағайындалды. Толығырақ ақпарат алу үшін, Хабад-Любавичқа қатысты даулар: Литва деген тақырыпты қараңыз. Нацистік қызметтестерге арналған ескерткіштер туралы көпшілік пікір таласы болды. 2019 жылы Вильнюстің орталық бөлігіндегі ескерткіш тақтасын еврей литвалық саясаткер Станислав Томас балғамен қиратты. Литва билігі басқа да қызметтестердің ескерткіштерін бұзды. Бұл ескерткіштерді бұзу антисемиттік наразылыққа әкелді, нәтижесінде Вильнюстің жалғыз қалған синагогасы – Хор синагогасына және еврей қауымының кеңсесіне қауіп төнді, олар уақытша жабылды.