Кіріспе

Американдық драматург

Филип Джером Куинн Барри (18 маусым 1896 – 3 желтоқсан 1949) – американдық драматург, ең белгілі туындылары – «Мереке» (1928) және «Филадельфия тарихы» (1939) пьесалары. Екеуі де кейін Катрин Хепберн мен Кэри Гранттың қатысуымен фильмге түсірілген.

Ерте өмір

Филип Барри 1896 жылдың 18 маусымында Нью-Йорк штатының Рочестер қаласында Джеймс Корбет Барри мен Мэри Агнес Квинн Барри отбасында дүниеге келді. Джеймс Филип дүниеге келгеннен кейін бір жыл өткен соң апендициттен қайтыс болды, содан кейін отбасының мрамор және плитка бизнесі құлдырап кетті. Оның үлкен ағасы Эдмунд, сол кезде 16 жаста болған, мектепті тастап, бизнесті басқарды және Филип үшін әкелік рөл атқарды. Барридің 28 жасында жазған "The Youngest" пьесасы – әкесінің қайтысынан кейінгі отбасы тарихының автобиографиялық баяны. 1910 жылы, 14 жасында Барри Нью-Йорк штатының әкесінің өсиетнамасын түсіндіру арқылы, оның әкесінің мүлкінің бір бөлігіне ие болуға құқылы екенін білді. Отбасылық жанжалдар туды; кейін ол бұл ақшаны ешқашан өзіне қалдыруға ниеттенбегенін айтты және ақырында мүлкін анасы мен бауырларына берді. Көзі нашар болғандықтан, Барри Бірінші дүниежүзілік соғыста әскери қызметке қабылданбады, бірақ ол Лондондағы АҚШ елшілігінде соғыс уақытында кабельдерді шифрлау жұмысын тауып, міндеттерін орындау үшін Йельді тастап кетті. Соғыс аяқталғаннан кейін ол колледжге қайтып оралды, онда Генри Сейдель Канбиден жазу өнерін оқыды және бакалавр дәрежесін алды. Оның анасы мен екі үлкен ағасы колледжден кейін Рочестердегі отбасына оралып, отбасылық бизнесте жұмыс істеуін қатты талап етті. Алайда ол өзінің жолын табуға бейімделді және жазушы болғысы келетінін білген ол Гарвард университетінде Джордж Пирс Бейкердің танымал "47 мастер-классына" қатысты. (Бейкердің курсының басқа да түлектері Юджин О'Нилл, Сидни Ховард, С.Н. Берман және Томас Вольф, сондай-ақ көптеген сыншылар, режиссерлер мен суретшілер бар.)

Жазушылық мансап

Барридің жазушы ретінде өмірі тоғыз жасында Рочестер газетінде «Таб мысығы» атты әңгімесі жарияланғаннан бастау алды. Төрт жылдан кейін ол «Жол жоқ» атты үш актілі драма жазды, бірақ ол қойылмады. Йельде оқығанда ол Йель әдеби журналында жұмыс істеген кезде өлеңдер мен әңгімелер жазуға уақытын арнады. 1919 жылы Лондоннан оралғаннан кейін Йель драма клубы оның «Автономия» пьесасын сахналады. Жыл соңында Бейкердің класына қабылданғанда ол барлық уақытын пьеса жазуға жұмсады. Оның алғашқы толыққанды пьесасы 1921 жылғы көктемде жазылған «Джудиге соққы» болды. Гарвард шеберханасы «Джудиге соққы» пьесасын Вурчестер (Массачусетс), Ютика (Нью-Йорк), Буффало (Нью-Йорк), Кливленд және Колумбус (Огайо) қалаларына гастрольдік турға шығарды, бірақ Нью-Йорк продюсерінің қолдауын ала алмады. Драматург Роберт Шервуд осы кезде Барримен танысып, оны «жас ашушы» деп ойлады. Шервуд ақырында жақын дос және әріптес болды, ол Барридің «ирландтық, ойыншыл юмор сезімі» деп атаған нәрсені бағалай бастады. Барри Кембриджде тұрғанда Эллен Семплмен құдаланды, бірақ тұрақтап қалмас бұрын драматург ретінде танылуға бекінді. Эллен Нью-Йоркте тұрды, ал ол Кембриджде қалды, сонда ол «Жалған сөздер» пьесасын жазды, ол некелік міндеттердің шығармашылық мансабына кедеріл келтіріп, оны бизнес әлеміне итеруі мүмкін деген алаңдаушылығын көрсетеді. Пьеса 1922 жылы Бейкердің шеберханасында жазылған ең жақсы драма ретінде Херндон сыйлығын жеңіп алды. 1922 жылдың 15 шілдесінде Барридің күмәні сейілген соң, ол мен Семпл үйленді, ал келесі жылы олардың тұңғыш ұлы Филип Семпл Барри дүниеге келді. «Сен және мен» деп қайта аталған пьеса 1923 жылдың 19 ақпанында Бродвейде ашылып, сыншылардың да, коммерциялық жағынан да сәтті болды. Барридің Бродвейдегі мансабы басталды. Театр сыншысы Брукс Аткинсон: «Егер [ақша мен отбасы үшін өнерден бас тартқан бизнесмен туралы әңгімесі] Барриді революционер етпесе, ол оны Американың материалистік мифологиясынан бас тартқан адам етті. Бұл оқиға сол кездегі уақыттың рухын көрсетеді, онжылдық қаржылық табыстың белсенді іздеуін мақсат тұтып, оған күмән келтірді. «Сен және мен» 170 қойылым ойнатылды, содан кейін сәтті гастрольдер мен колледждер мен аймақтық театрларда көптеген қойылымдар болды және кейіннен ол Бернс Мантлдің «Ең жақсы пьесалар» антологиялық сериясына енгізілді. Барридің табысына риза болмағандардың бірі Бейкердің семинарындағы сыныптасы Томас Вулф болды, ол романист ретінде атақ табудан бұрын драматург болу үшін күресті. Вулф Барридің қабілетіне, тез өркендеуіне қызғанышпен қарады және оның өткір әзіліне кешірімсіз болды; Барри солтүстік Каролинаның контрабандистері туралы сыныпқа пьеса жазды, Вулфты пародиялады, оның өмірін және пьеса жазуға жасаған табансыз әрекеттерін көрсетті. Барридің екінші сахналық жұмысы «Ең кішісі» келесі жылы қойылды, бірақ айтарлықтай танылмады. Бұл әңгіме өз мүшелерінің біреуінің ерекше өмір салтын қабылдай алмайтын бай, провинциялық отбасы туралы. (Бұл ақырында Барридің жиі кездесетін тақырыбына айналды, кейінірек пьесаларда шеберлікпен көрсетілді.) Барридің үшінші Бродвейлік пьесасы «Бақта» (1925) оның классикалық комедиялық шығармаларының прототипі болды, онда мейірімді тон жиі алаңдататын мәнділіктермен қайшылықта болып көрінеді. «Бақта» Луиджи Пиранделлоның эхосын қамтиды және оның соңында Айбсеннің «Құбыла үйі» ромалын аяқтайтын әйгілі соңғы сахнаға сілтеме жасайды, онда Нора Хельмер өзінің жанашыр емес күйеуі Торвальдты тастап кетеді. Пьесада фалликалық символизм де қолданылады және Зигмунд Фрейдтің санасыздық туралы теорияларына сілтеме жасайды. Театр тарихшылары В. Дэвид Сиверс және Дэвид К. Гилд бұл пьесаның «театрлық контекстте терапиялық фрейдиандық әдістерді жүзеге асыратын инновациялық» психодрама екенін жазды, бұл әдісті Барри кейіннен «Отель Универс» (1930) және «Клоундар келеді» (1938) сияқты пьесаларда қолданды. Ол Лорет Тейлордың жақсы қабылдағанын көрсетті. Ол Бродвей формуласынан есептелген ауытқулары үшін «бұл фильмді шығарған адамды құртатынын» білгенімен, 1926 жылы «Ақ қанаттар» пьесасы қойылды. Бұл толық сәтсіздікке ұшырады. Торнтон Уайлдердің «Тіс терісі» пьесасының алғысы ретінде қарастырылатын бұл пьеса ХХ ғасырдың басында көшелерді тазалаушы бір топ адамның мақтанышы туралы; оның тақырыбы - өмірдің механикаландыруы. Арчи Инч, басты кейіпкер, «Ақ қанаттар» (аттар тартқан күймелерді тазалайтын адамдар) мен оның сүйіктісі Мэри Тоддтың арасында қалды, ол әкесін және ол жобалаған автомобильдерді жақсы көреді, бұл ескі өмір салтына қауіпті. Осы дәуірдегі басқа пьесалармен салыстырғанда, мысалы, Юджин О’Нилдің «Жүні бар маймыл» және «Динамо», Элмер Райстың «Қосу машинасы», Эрнст Толлер мен Георг Кайзердің драмалары Барридің пьесасы оларша қабылданбады. Ол 27 қойылымнан кейін жабылды. 1927 жылы, екінші ұлы Джонатан Питер дүниеге келгеннен кейін Барри отбасын Францияға алып кетті. Ол Ривьерада бір жыл сәнді өмір сүрді, Скотт пен Зельда Фицджеральд, Джеральд пен Сара Мерфи, Коул Портер және Арчибальд Маклейш кіретін топта болды, сонымен қатар екі жаңа пьеса жазуды бастады. Осы пьесалардың бірі «Жан» сәтті болмады, бірнеше күн ғана сахнада тұрды. Сюжеті Жон Денщик өміріндегі оқиғаларға арналған, ол Мессияның келуін күтіп отырды. Жазудың мазмұны зорлықпен де, қарапайымдықпен де сипатталды, ал актерлерді таңдау (Яддиш актері Яков Бен Ами Жон рөлінде және британдық актриса Констанс Коллиер Иродиа рөлінде) қатты сынға ұшырады. Екінші пьеса «Парижке жол», адалдық туралы комедия, бірнеше аптадан кейін ашылып, Нью-Йоркте 234 қойылым ойнады. Бұл Барридің алғашқы үлкен табысына айналды және елдің театрлары оны қойғандықтан, ол көп жылдар бойы роялти ала берді. Барри содан кейін көпшілікті қуанту үшін «Қарға» (1928) пьесасын Элмер Райспен бірге жазуға тырысты, ол Каннаға жолға шыққанда танысқан. Бұл пьеса 100 қойылым ғана ойнады. «Мереке» (1928) комедиясы 230 қойылым ойнады, сыншылар мен көрермендердің көңілін жеңді және Барридің бай американдық отбасы мен конвенциялық емес құндылықтармен қақтығысуын ең жақсы бейнелегені саналады. «The New Yorker» жазушысы Брендан Гилл оны «Барридің өзінің қағидалары бар мейірімді комедия» деп атады. Ол екі рет түсірілді, алғаш 1930 жылы, онда актриса Энн Хардинг «Оскар» сыйлығына ие болды, содан кейін 1938 жылы Джордж Кукор режиссерлік еткен нұсқасында Кэтрин Хепберн қатал бай бизнесменнің үлкен қызын, ал Кэри Грант кіші қызының есімсіз, тартымды жігітін сомдады, ол жеткілікті ақша тапқаннан кейін өмірін Уолл-стритте өткізбеуді жоспарлаған. Пьеса 1973 және 1995 жылдары Бродвейде қайта қойылды және 20 ғасырдың соңына дейін аймақтық театрларда жиі қойылды. Барридің мансабы тегіс болған жоқ. «Отель Универс» (1930) сексен бір қойылым ғана ойнады және «Театр гильдиясының» қаржылық қиындықтарын арттырды, Барри негізін қалаушыларының бірі болған танымал ұйым. Жеральд пен Сара Мерфидің үйіне негізделген Оңтүстік Франциядағы виллада орналасқан «Отель Универс» мағына іздеп жүрген алты бақытсыз кейіпкердің тарихын айтады, егер автор болмаса да, олардың бірі Стивен Филд, жалғыз қызы Эннге келген қартайған мүгедек. Филд пьесаның соңында пайда болғанда, басқа кейіпкерлердің өмірге қанағатсыздықтары, қараңғы өткені және шешілмеген мәселелері көрінеді. Әрбір келуші өзінің өткен жараларына негізделген рөлдерді ойнай бастайды. Театр тарихшысы Элеонор Флекснердің пікірінше, пьесаның психологиялық және философиялық талдауы «ешқандай жерге саяхаттан артық емес». Барридің туындыларын зерттеген басқа ғалымдар оны ең әділ бағаланбаған пьесасы деп санайды. «Ертең және ертең» пьесасы 1931 жылы қойылды және Юджин О’Нилдің «Адамдық аралық» пьесасымен салыстырылды. Бұл әңгіме бизнесменнің әйелі Ив Редман туралы, оның атасы құрған...