Кіріспе
Сурет салудағы жанр, онда нақты бір адамды бейнелеу мақсаты көзделеді. Портреттік сурет салу – сурет салудағы жанр, мұнда белгілі бір адамды бейнелеу ниеті болады. "Портрет" термині суреттелген портретті де сипаттауға қолданылады. Портрет суретшілері өз жұмыстарын тапсырыс бойынша, мемлекеттік және жеке тұлғалар үшін жасай алады, немесе олар бейнеленген адамға деген құрмет немесе сүйіспеншілікке ұшқындалуы мүмкін. Портреттер көбінесе маңызды мемлекеттік және отбасылық құжаттар, сондай-ақ естелік ретінде қызмет етеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, портреттер негізінен байлар мен биліктілерді бейнелейтін. Бірақ уақыт өте келе, орта таптың өкілдері де өз отбасылары мен әріптестерінің портреттерін салуды жиі тапсыра бастады. Бүгінде портреттерді әлі де үкіметтер, корпорациялар, ұйымдар, клубтар мен жеке тұлғалар тапсырыс береді. Сурет салудан басқа, портреттер гравюра (эфирлеу және литографияны қоса алғанда), фотосурет, бейне және цифрлық медиа сияқты басқа да тәсілдермен жасалуы мүмкін. Портретте бейнеленген адамның оны көргендерге таныс болатын, ал идеалды жағдайда – сыртқы келбетінің өте нақты бейнесін беруге тырысатыны айқын көрінеді. Бірақ бұл түсінікке жету қиын болды, және әртүрлі дәстүрдегі суретшілер жақсы портрет салу үшін қажетті ерекше дағдыларды меңгеруге ғасырлар жұмсады.
Portrait painting is a genre in painting, where the intent is to represent a specific human subject. The term 'portrait painting' can also describe the actual painted portrait. Portraitists may create their work by commission, for public and private persons, or they may be inspired by admiration or affection for the subject. Portraits often serve as important state and family records, as well as remembrances. Historically, portrait paintings have primarily memorialized the rich and powerful. Over time, however, it became more common for middle class patrons to commission portraits of their families and colleagues. Today, portrait paintings are still commissioned by governments, corporations, groups, clubs, and individuals. In addition to painting, portraits can also be made in other media such as prints (including etching and lithography), photography, video and digital media. It might seem obvious that a painted portrait is intended to achieve a likeness of the sitter that is recognisable to those who have seen them, and ideally is a very good record of their appearance. In fact this concept has been slow to grow, and it took centuries for artists in different traditions to acquire the distinct skills for painting a good likeness.
Техника және практика
Жақсы орындалған портрет суретшінің ішкі болмысын (суретшінің көзқарасынан) немесе жай ғана тура мағынадағы ұқсастықты емес, жағымды бейнелеуді көрсетуі күтіледі. Аристотель айтқандай: "Өнердің мақсаты – заттардың сыртқы көрінісін емес, олардың ішкі мәнін көрсету; өйткені бұл сыртқы тәсіл мен егжей-тегжейлі емес, шынайы шындықты құрайды". Суретшілер фотореализмге немесе өздерінің тақырыптарын бейнелеуде импрессионисттік ұқсастыққа ұмтылуы мүмкін, бірақ бұл физикалық ерекшеліктерді аша түсу арқылы кейіпкерді көрсетуге тырысатын карикатурадан ерекшеленеді. Суретші әдетте бейнелеуге тырысады, Эдвард Берн Джонс айтқандай: "Ұлы портретте рұқсат етілген жалғыз сөз – мінез және моральдық сапаның көрінісі, уақытша, өткінші немесе кездейсоқ емес". Көп жағдайда бұл қатаң, тұйық иіске айналады, сәл ғана күлімсірегеннен басқа нәрсе тарихи түрде сирек кездеседі. Чарльз Диккенс айтқандай, "портрет суреттерінің екі түрі бар: салмақты және күлімсіреп". Тіпті осы шектеулерді ескере отырып, әр түрлі нәзік сезімдер болуы мүмкін – тыныш қауіптен жұмсақ қанағатқа дейін. Алайда ауыз салыстырмалы түрде бейтарап болғандықтан, бет-әлпеттің көп бөлігі көздер мен қаш арқылы жасалуы керек. Жазушы әрі суретші Гордон Аймар былай дейді: "Кімде-кім осы тақырыпқа қатысты толық, сенімді және маңызды ақпаратты көзінен табады". Ал қас "күллі таңғаларлық, жанашырлық, қорқыныш, қайғы, күмән, көңіл бөлу, құмарлық, реніш және үміт секілді сансыз түрлі құбылыстарды бір қолмен дерлік байқап алады". Портрет суреті субъектісін – (барлық денені), – (басынан белге немесе жамбасқа дейін), – (бюст) немесе тек басты суреттеуі мүмкін. Субъектінің басы – (алдыңғы көрініс) -тен (жақ жақтағы көрініске) бұрылуы мүмкін; – ("екі үшінші көрініс") – бұл шамамен алдыңғыдан шамамен профильге дейінгі аралықта (бөлшек профильдің қосындысы [бетінің жартысы] және екінші жақтың "төртінші бет"; балама ретінде ол 2/3 мөлшерленеді, бұл жарым-жартылай көрініс бетінің жартысынан астамын білдіреді). Кейде суретшілер Антони ван Дайктың үш позицияда Карл І-нің үш портреті сияқты бірнеше бағыттардан көріністермен композиттер жасады. Тіпті кей портреттерде адамның бет жағы мүлдем көрінбейді. Эндрю Уайеттің Кристинаның әлемі (1948) – мүгедек әйелдің кейпі көрерменге артына бұрылып суретшінің түсіндіруін жеткізу үшін орналастырылған жағдаймен біріктіреді. Басқа да мүмкін болатын өзгерістердің ішінде субъект киім киіп немесе жалаңаш болуы мүмкін; үй ішінде немесе сыртта; тұрғанда, отырғанда, жатуда; тіпті атта. Портреттер жеке тұлғаларды, жұптарды, ата-аналар мен балаларды, отбасыларды немесе топтарды бейнелеуі мүмкін. Олар әр түрлі құралдармен, соның ішінде майлар, акварель, қалам мен сия, қарындаш, көмір, пастель және аралас құралдармен жасалуы мүмкін. Суретшілер Пьер Огюст Ренуардың "Мэм" картинасында сияқты түрлі-түсті палитраны қолдана алады. Шарпентьер және оның балалары, 1878 немесе Гилберт Стюарттың Джордж Вашингтонның портреті (1796) сияқты, көбінесе ақ немесе қараға шектеледі. Кейде портреттің жалпы көлемі маңызды фактор болып табылады. Чак Клоуздың музейге қойылған орасан үлкен портреттері үйге немесе клиенттермен бірге оңай жүруге арналған көптеген портреттерден ерекшеленеді. Суретші суреттің қай жерде ілінгенін, оның түстері мен стилін ойлайды. Портретті жасау көп уақытты алады, әдетте бірнеше рет отыруды қажет етеді. Сезанн, бір жағынан, өзінің тақырыбынан 100-ден астам сеанс жасауын талап етті. Ал Гойя болса, бір күн бойы отыруды ұнататын. Орташа есеппен төрт. Портрет суретшілері кейде суреттер немесе фотосуреттер портфолиосымен өздерінің сестерлерін ұсынады, олардан сестер таңдаған позаны таңдайды, Сэр Джошуа Рейнольдс сияқты. Кейбірлері, мысалы Ханс Холбейн кіші, суретшінің бет-әлпетін суреттейді, содан кейін суретшінің қалған бөлігін суретсіз аяқтайды. 18 ғасырда портретті тапсырыс берушіге жеткізуге бір жылдай уақыт кететін. Портрет суретшісінің басты міндеті – суретшінің көңілі мен көңіл-күйін басқару. Портретті суретшілердің суреттеген суретшісінің сыртқы келбетіне деген адалдығы туралы айтатын болсақ, олар әдетте өздерінің тәсілдерімен сәйкес келеді. Сэр Джошуа Рейнольдспен кездескен клиенттер мақтанышқа толы нәтижеге қол жеткізетінін білетін, ал Томас Экинстің қараушылары шынайы, аяусыз портрет күтетінін білген. Кейбір суреттерде ерекше ерекшеліктер бар, ал басқаларында суретшіге өз ойын айтуына мүмкіндік беріледі. Оливер Кромвель өз портретінде "барлық осы қабақты, бөртпелерді, майда түйіндерді және мені қалай көрсеңіз, солай көрсетуді талап етті, әйтпесе мен оған бір тиын да төлемеймін". Суретші суретшіні жайлы қылып, табиғи позаға итермелегеннен кейін, суретші өзінің тақырыбын зерттейді, оның мінезінің мәнін қанағаттандыратын бір бет-әлпетті іздейді. Суретшінің позы да оның эмоционалдық және физикалық жағдайын көрсету үшін мұқият қарастырылады, сондай-ақ костюмі де. Суретшіні ынталандырып, оның қызығуын ояту үшін шебер суретші әдетте жағымды мінез-құлық пен әңгімелерді сақтайды. Элизабет Виже Лебрун әріптес суретшілерге әйелдерге жағымпаздық жасап, олардың сыртқы түрін мақтауға кеңес берді, осылайша олардың ынтымағын қамтамасыз етуге. Кейбір суретшілер бұрынғы уақыттарда позаны және киімді орнатуға және орындауға көмектесетін манекендерді немесе қуыршақтарды қолданды. Суретшінің айналасына орналастырылған символдық элементтердің (соның ішінде белгілер, үй шаруашылық заттары, жануарлар және өсімдіктер) пайдаланылуы суреттің моральдық немесе діни сипаттамасымен немесе суретшінің кәсібін, қызығушылықтарын немесе әлеуметтік мәртебесін көрсететін символдармен кодтау үшін жиі қолданылды. Фон толығымен қара болуы және мазмұныз болмауы немесе суретшіні оның әлеуметтік немесе ойын-сауық ортасына қоятын толық көрініс болуы мүмкін. Өз портреттері әдетте айнаның көмегімен жасалады, ал аяқталған нәтиже – айна портреті, суретші мен суретшінің бір-біріне қарама-қарсы тұрғанда болатын нәрсенің керісінше. Өз портретінде оң қолды суретші сол қолмен суретші салған сияқты көрінеді, егер суретші сурет салғанда бейнені түзетпесе немесе екінші айнаны қолданбаса. Кейде клиент немесе оның отбасы аяқталған портретке наразы болады және суретші оны қайта түзеуге немесе қайта жасауға немесе тапсырыстан төленбестен бас тартуға міндетті болады, сәтсіздіктің ұяттанатын сезімін бастан кешіреді. Жак Луи Давидтың "Мадам Рекамье портреті", көрмелерде кең таралған, суретші тарапынан қабылданбады, Джон Сингер Сардженттің "Мадам Х портреті" де солай болды. Джон Трумбулдың толық ұзындықтағы портреті, "Трентон шайқасындағы генерал Джордж Вашингтон" оны тапсырыс берген комитет қабылдамады. Әйгілі тікенді Гилберт Стюарт әйелінің портретіне наразы клиентке "Сен маған картоп әкелдің, ал мен саған шабдалы күтемін!" деп жауап берді. Алайда, сәтті портрет клиенттің өмір бойына алғысын алуы мүмкін. Граф Бальтазар Рафаэльдің әйелінің салған портретіне осыншалықтай риза болды, ол суретшіге "Тек сіздің бейнеңіз ғана менің қайғыларымды жеңілдете алады. Ол бейне – менің қуанышым, мен оған күлімдеймін, ол менің шаттығым" деді.
Ежелгі әлем
Портреттік сурет салудың тамыры, мүмкін, тарихқа дейінгі дәуірде жатыр, бірақ олардың көпшілігі бүгінге дейін жеткен жоқ. Құнарлы Жарты Ай цивилизацияларының өнерінде, әсіресе Мысырда, билеушілер мен оларды құдайлар ретінде бейнелеу кең таралған. Дегенмен, олардың көпшілігі жоғары стильденген түрде орындалған, көбінесе профильде, әдетте тас, металл, саз, гипс немесе кристалдан жасалған. Мысырлық портреттерде, кем дегенде б.з.д. 14 ғасырға дейін, адамның сыртқы келбетіне аса мән берілмеген. Қытайдағы көрнекті тұлғалардың портреттері б.з.д. 1000 жылға дейін сона шамада барып отырады, бірақ сол дәуірден ешқайсысы сақталған жоқ. Қытай портреттері шамамен б.з. 1000 жылдан басталады, бірақ олар кейінірек ғана сыртқы келбетке ерекше мән берді. Әдеби деректерден ежелгі грек суреттерінде портреттер болғанын білеміз, жазушылардың мақтауына сенсек, олар көбінесе өте дәл болған, бірақ суреттелген мысалдар сақталмаған. Сократ сияқты билеушілер мен танымал тұлғалардың мүсіндері белгілі бір мөлшерде сақталған, және эллиндік билеушілердің монеталардағы жеке бюстері сияқты, грек портреті жақсы ұқсастыққа қол жеткізе алатынын көрсетеді, ал тақырыптар, кем дегенде әдебиет қайраткерлері, салыстырмалы түрде аз мақтанышпен бейнеленген. Сократтың портреттері оның неге жаман мінезді деген беделге ие болғанын көрсетеді. Ұлы Александрдың ізбасарлары оның басын (құдайға айналған тұлға ретінде) өз монеталарына қосу тәжірибесін бастады және көп ұзамай өздерін қолдана бастады. Рим портреті этрускілер мен гректерден портрет салу дәстүрлерін қабылдады және ата-бабаларының портреттерін діни мақсатта пайдаланумен, сондай-ақ рим саясатымен байланысты өте күшті дәстүрді дамытты. Тағы да айта кетейік, Файюм портреттеріндегі, Алиннің қабірі мен Северанның тондасындағы суреттер, барлығы Рим билігі тұсындағы Мысырдан, грек стилін емес, римдік стильді көрсететін провинциялық өнімдер, бірақ бізде мүсіндер көп, соның ішінде орта таптың қабірлеріндегі көптеген жеке портреттер, және мыңдаған монеталық портреттер бар. Суреттелген портреттердің ең үлкен тобы - біздің заманымыздың 2-4 ғасырына жататын, Мысырдың Файюм ауданының құрғақ климатында сақталған жерлеу суреттері (төмендегі суретті қараңыз). Бұл фрескалардан басқа, Рим дәуіріндегі сақталған суреттер, бірақ Плиний Ақсақалдың жазбаларынан портрет суреті грек заманында жақсы қалыптасқан және оны ерлер де, әйелдер де суретшілер қолданған. Өз заманында Плиний римдік портрет өнерінің құлдырауына наразылық білдірді: "Адамдардың дәуірлер бойына дәл бейнелерін беретін портреттер кескіні толығымен жойылған. Елеусіздік өнерді жойды." Римдік Мысырдан алынған осы толық суреттер сәтті ерекшеліктер болып табылады. Олар пропорция мен жеке бөлшектердің біршама реалистік сезімін көрсетеді (көздер әдетте үлкен және көркемдік шеберлік әр суретшіге әр түрлі). Файум портреттері ағашқа немесе пил сүйегіне шамы мен шайыр түстерінде (энкаустикалық) немесе темперамен боялып, мүмия орамына енгізіліп, мәңгілік бойы денеде қалады. Римде еркін портрет суреті азайса, портрет өнері римдік мүсіндерде өркендеді, онда сеанстар реализмді талап етті, тіпті мақтанышсыз болса да. IV ғасырда мүсіндік портрет басым болды, сол адамның қандай көрінетінін идеалданған бейнесіне сүйенумен. (Рим императорлары Константин I мен Феодосий I портреттерін салыстырып көріңіз) Антиканың соңғы кезеңінде жеке тұлғаға қызығушылық едәуір төмендеді, ал Рим монеталары мен консулдық диптихтердегі портреттердің көпшілігі мүлдем жекеленбеген, бірақ сонымен бірге ерте христиандық өнер Иса мен басқа да христиандық өнердегі негізгі тұлғаларды бейнелеу үшін қалыпты бейнесін дамытып келеді.
Орта ғасырлар
Ерте ортағасырлық портреттердің көпшілігі донорлық портреттер болды, бастапқыда көбінесе римдік мозаикалардағы папалар мен жарықтандырылған қолжазбаларда кездесетін. Мысалы, жазушы, мистик, ғалым, жарықшыл және музыкант Хильдегард Бингеннің (1152) өзінің портреті. Сол кездегі монеталардағыдай, адамның сыртқы келбетін дәл бейнелеуге көп көңіл бөлген жоқ. Романдық дәуірде тас қабірлер кеңінен таралды. 1350-1400 жылдар аралығында фрескалар мен панельдік суреттерде, мысалы, шебер Теодорик салған Карл IV-нің адалдық сертін қабылдауы сияқты, діни емес тұлғалар қайтадан пайда бола бастады, ал портреттер қайтадан анық ұқсастыққа ие болды. Ғасырдың соңында Бургундия мен Францияда замандас адамдардың майлы бояумен салған портреттері пайда болды, бастапқыда профиль түрінде, кейін басқа да көзқарастарда. Шамамен 1400 жылға жататын Уилтон диптихі – Англияның Ричард II-нің сақталған екі панельдік портретінің бірі, оның заманындағы суреттері бізге жеткен ең алғашқы ағылшын патшасы. Орта ғасырдың соңында, 15 ғасырда, ерте Нидерланд сурет мектебі жеке тұлғаны бейнелеудегі портрет жанрының дамуына үлкен үлес қосты. Олардың қатарында Ян ван Эйк, Роберт Кампин және Рожер ван дер Вейден сияқты шеберлер болды. Көбінесе соттан тапсырыс берілген, жартылай бойдан кішкентай панельдік портреттер, әдетте, бай қала тұрғындарының қарапайым киімдерінен байлықтарын аңғаруға болатын. Жарықтандырылған қолжазбалардағы миниатюралар да жеке тұлғалардың портреттерін, көбінесе тапсырыс берушінің бейнесін қамтыды. Діни суреттерде донорлардың портреттері немесе негізгі қасиетті көріністерге қатысқан немесе олардың ішінде бейнеленген, ал жеке сот суреттерінде тұлғалар тіпті Мәриям сияқты маңызды кейіпкерлер ретінде көрсетілген.
Барокко мен рококо
Барокко және рококо дәуірлерінде (17 және 18 ғасырлар) портреттер мәртебе мен лауазымның маңызды куәліктеріне айналды. Күшті сарайлардағы секулярлы билеушілердің ықпалы артқан қоғамда, сән-салтанатқа тонып киінген тұлғалардың бейнелері маңызды адамдардың билігін нығайту құралы болды. Фламанд суретшілері сэр Энтони ван Дайк және Питер Пауль Рубенс осы портреттер жанрында өте жақсы жетістікке жетті, ал Ян Вермеер көбінесе жұмыс істеп, үй ішінде ойын-сауық көріп отырған орта таптың портреттерін жасайтын. Рубенс өзінің және әйелінің (1609) той киімдеріндегі портреті – жұп портретінің көркем үлгісі. Рубенс өнерден бөлек атаққа ие болды – ол сарайда қызмет етті, дипломат, өнер жинаушы және табысты кәсіпкер болды. Оның шеберханасы сол кездегі ең ірілерінің бірі болды, онда портреттерден басқа натюрморт, пейзаж, жануарлар мен тұрмыстық көріністерге мамандар жұмыс істеді. Ван Дайк екі жыл бойы сол жерде тәлім алды. Англияның I Карлы алдымен Рубенсті жұмысқа алды, содан кейін ван Дайкты өзінің сарай суретшісі етіп шақырды, оған рыцарь атағын беріп, сарай мәртебесін сыйлады. Ван Дайк Рубенстің өндіріс әдістерімен және іскерлік қабілеттерімен ғана емес, сонымен қатар оның әдемі мінез-құлқымен және сыртқы келбетімен де үйренді. "Ол әрқашан сәнді киінген, көптеген және қаһармандық жасақталған, және өз пәтерінде соншалықты жомарт дастарқан ұстаған, сондықтан көптеген ханзадалар одан да көп кездеспеген немесе жақсы қызмет көрмеген", – деп жазылған. Францияда Гьясинт Риго да осылай билік құрды, ол патшалықтың көрнекті шежірешісі болды және бес француз патшасының портреттерін салған. Ренессанс өнерінің жаңалықтарының бірі – әртүрлі эмоцияларды көрсете алу үшін бет-әлпеттің жақсартылған бейнеленуі болды. Атап айтқанда, голланд суретшісі Рембрандт адам бетінің сан алуан мінез-қалпын зерттеді, әсіресе ол өзінің өмірінде 60-тан астам салған автопортреттерінде. Адам бетіне деген қызығушылық 16 ғасырдың соңында Италияның Болонья қаласында Каррачи отбасы суретшілері басқарған Accademia degli Incamminati мектебіне жатқызылатын алғашқы карикатуралардың пайда болуына әсер етті. Барокко дәуірінде, әсіресе Нидерландыда топтық портреттер көптеп жасалды. Еуропаның басқа елдерінен айырмашылығы, голланд суретшілері бейнелерге тыйым салған кальвинистік шіркеуден немесе дерлік болмаған аристократиядан тапсырыс алмады. Оның орнына тапсырыстар азаматтық және кәсіпкерлік бірлестіктерден келіп түсті. Голланд суретшісі Франс Халс өзінің топтық портреттерін, соның ішінде өзі қатысқан қалалық гвардияның портреттерін жандандыру үшін жарқын түсті бояулармен еркін соққылар жасады. Рембрандт мұндай тапсырыстардан және портреттерді, сондай-ақ натюрморт пен пейзаждарды қолдайтын буржуазиялық клиенттердің өнерге деген жалпы құрметінен көп пайда көрді. Сонымен қатар, сол кезде Голландияда алғашқы көркемөнер және дилерлік нарықтар гүлденді. Сұраныс көп болғандықтан, Рембрандт конвенциялық композиция мен техникамен, мысалы, кьяроскуромен тәжірибе жасауға мүмкіндік алды. Ол бұл жаңалықтарды, атап айтқанда, өзінің әйгілі "Түнгі күзет" (1642) шығармасында, итальяндық шеберлер, мысалы, Караваджо бастаған. Доктор Тюльптің анатомия сабағы (1632) – Рембрандттың топтық портреттің шеберлігін көрсеткен тағы бір мысалы, онда ол мәйітті жарқын жарыққа бөлейді, ал киім мен фон қара түске сіңіп, хирург пен студенттердің беттерін ерекшелендіреді. Бұл – Рембрандт толық атымен қол қойған алғашқы картина. Испанияда Диего Веласкес Las Meninas (1656) картинасын жасады, бұл – барлық уақыттағы ең танымал және жұмбақ топтық портреттердің бірі. Бұл суретші мен испан патшасының балаларына арналған, ал көріністе отырғандар тек айнадағы бейнелер ретінде көрінетін патша жұбы. Бастапқыда жанрлық суретші болған Веласкес Филипп IV-тің сарай суретшісі ретінде тез танымал болды, ол портрет өнерінде, әсіресе топтық портреттердің күрделілігін кеңейтуде ерекше болды. Рококо суретшілері, әсіресе бай және күрделі әшекейлерге қызығушылық танытқан, сурет салудың шеберлері болды. Олардың киім мен текстураның егжей-тегжейіне деген көңіл-күйі портреттердің дүниелік байлықтың куәсі ретінде тиімділігін арттырды, бұл туралы Франсуа Бушенің Madame de Pompadour-дің әсем жібек көйлектермен киінген әйгілі портреттері дәлелдейді. Британ мектебінің алғашқы ірі портрет суретшілері – ағылшын суретшілері Томас Гейнсборо және сэр Джошуа Рейнольдс, олар өз суреттеріндегі кейіпкерлерін көз тартатын киіммен безендіруде де шеберлік танытты. Гейнсбороның "Көк баласы" – барлық уақыттағы ең танымал және танылған портреттердің бірі, ол өте ұзын қылқаламдармен және жұқа май бояуларымен көк костюмнің жылтыр әсерін беру үшін салынған. Гейнсборо сонымен қатар өз кейіпкерлері үшін әсем фондық көріністер жасауымен де белгілі болды. Екі британдық суретшінің көмекшілерді пайдалану туралы әртүрлі пікірлері болды. Рейнольдс оларды үнемі пайдаланды (кейде картинаның тек 20 пайызын өзі салды), ал Гейнсборо сирек қолданды. Кейде клиент суретшіден уәде алуға талап етті, мысалы, портретші Питер Лелиден (Англияда ван Дайк мұрагері) сэр Ричард Ньюдегейт, ол портреттің «басынан соңына дейін өзінің қолымен салынғанын» уәделеді. Фламанд шеберлерінің дәлдігінен айырмашылығы, Рейнольдс портрет салуға қатысты көзқарасын былай түйіндеді: «әдемілік және, айтуға болады, ұқсастық, әрбір ерекшеліктің нақты ұқсастығын байқаудан гөрі, жалпы мінезді ұстануда жатыр». Англияда Уильям Хогарт та ерекше көзге түсті, ол портреттеріне юмор элементтерін қосып, конвенциялық әдістерден бас тартты. Оның «Пугмен өзінің портреті» – өзіне деген құштарлық тудырмайтын, өз үй жануарының әзіл-қалжыңға толы бейнесі. 18 ғасырда әйел суретшілердің маңызы артты, әсіресе портреттер саласында. Есімдері танымал әйел суретшілерге француз суретшісі Элизабет Виже Лебрен, итальяндық пастель суретшісі Розальба Каррьера және швейцар суретшісі Анжелика Кауфман жатады. Сондай-ақ сол ғасырда, фотографияның ойдағыдай өнертапқышына дейін, миниатюралық портреттер – керемет дәлдікпен салынған және көбінесе алтын немесе эмальданған медальондарға салынған – жоғары бағаланды. АҚШ-та, талғампаз британдық үлгіде білім алған Джон Синглтон Копли толық және миниатюралық портреттердің жетекші суретшісі болды, оның Сэмюэль Адамс пен Пол Ревердің гиперреалистік суреттері ерекше құрметке ие болды. Копли портреттерді академиктер тарапынан жоғары бағаланатын тарих суреттерімен біріктіруге жасаған тың тырыстарымен де танымал, ол оны әйгілі әскери тұлғалардың топтық портреттерімен жасауға тырысты. Сонымен қатар, 1000-нан астам портрет салған және әсіресе президенттік портреттерімен танымал болған Гилберт Стюарт та есімдері танымал. Стюарт Джордж Вашингтонның 100-ден астам көшірмесін салған. Стюарт жылдам жұмыс істеді және Коплиге қарағанда жұмсақ, егжей-тегжейсіз соққылар жасады, осылайша өз суреттерінің мәнін түсірді. Кейде ол клиент үшін бірнеше нұсқа жасады, осылайша суретшіге өзіне ұнайтын нұсқаны таңдауға мүмкіндік берді. Шаңбас безгесімен танымал Стюарт: «дене – көктейіл дүкенінің барлық қуанышындай, бірақ оның жылтырлығы жоқ, және ескі махагонидің барлық жұмсақтығындай, бірақ оның қайғысы жоқ», – деп жазды. Колониялық дәуірдегі танымал американдық портретшілерге Джон Смиберт, Томас Салли, Ральф Эрл, Джон Трумбулл, Бенджамин Уэст, Роберт Фек, Джеймс Пил, Чарльз Уилсон Пил және Рембрандт Пил жатты.
19 ғасыр
18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында неоклассикалық суретшілер тақырыптарды соңғы сәндерде бейнелеу дәстүрін жалғастырды, ол әйелдер үшін ежелгі грек және рим киімдерінен алынған жеңіл көйлектерді білдірді. Суретшілер бет пен дене мүшелерінің текстурасын және қарапайым дөңгелектігін көрсету үшін жарықты бағыттап қолданды. Француз суретшілері Жак-Луи Давид және Жан-Огюст Доминик Ингрес суретшілік шеберлігімен және кейіпкерді жақсы түсіну қабілетімен көзге түсті. Давидтің шәкірті Ингрес, суреттегі адамның артқы жағын көрсету үшін суретшінің артына айна салған портреттерімен танымал. Оның императорлық таққа отырған Наполеонның суреті – патшалық портрет өнерінің шедеврi. 19 ғасырдың бірінші жартысында жұмыс істеген романтик суретшілер шабыттандыратын көшбасшылардың, әдемі әйелдердің және толқыған адамдардың портреттерін жасады, олар үшін жанды түстер мен драматикалық, кейде көңілсіз жарықтар тән болды. Француз суретшілері Эжен Делакруа мен Теодор Жерико осы стильдегі ең жақсы портреттерді, әсіресе шабандоздардың суреттерін салды. Польшадағы романтизм кезеңінде атқа отырған адамдарды суреттеген көрнекті суретші – Пётр Михаловский (1800–1855). Жериконың психикалық аурулардың портреттері сериясы (1822–1824) да ерекше назарға лайық. Испан суретшісі Франсиско де Гоя осы кезеңнің ең ізденісшіл және қоздырғыш суреттерін жасады, соның ішінде «Жаланаш әйел» (шамамен 1797–1800) және Карл IV-нің әйгілі сарайлық портреттері. 19 ғасыр реалист суретшілері, мысалы Гюстав Курбе, төменгі және орта таптың адамдарын объективті түрде бейнелейтін портреттер жасады. Курбе романтизмін көрсету үшін өзін әртүрлі көңіл-күйлерде және мінезде бейнелейтін бірнеше автопортрет салды. Француз реалистерінің қатарында өзінің замандастарын карикатураға түсірген Оноре Домье де бар. Анри де Тулуз-Лотрек театрдың әйгілі артистерін, соның ішінде Джейн Аврильді, олардың қозғалыстағы бейнесін суретке түсірді. Француз суретшісі Эдуард Мане реализм мен импрессионизм арасындағы маңызды кезеңнің өкілі болды. Ол ерекше көрегендік пен техникалық шеберлікке ие болды, оның Стефан Малларме портреті оның өзгеше стиліне жақсы мысал. Оның замандасы Эдгар Дега негізінен реалист болды және оның «Беллелли отбасының портреті» бақытсыз отбасының шынайы бейнесі және оның ең жақсы туындыларының бірі. Америкада Томас Экинс портрет жанрының шебері болды, ол реализмді жаңа деңгейге көтерді, әсіресе хирургтардың жұмыс істеп тұрған екі портретінде, сондай-ақ спортшылар мен музыканттардың суреттерінде. Көптеген портреттерінде, мысалы «Эдит Махон ханымның портретінде» Экинс қайғы мен күйініштің сезімдерін батыл жеткізеді. 1870 жылдары реалистер импрессионистерге жол берді. Көптеген импрессионистер аз табысқа байланысты отбасы мен достарына модельдік қызмет етуге мәжбүр болды, олар ашық ауада немесе жарықпен толтырылған интерьерде топтық және жеке суреттер салды. Жылтыр беттері мен бояудың қалың жағылуымен ерекшеленетін импрессионист портреттері көбінесе жайлы және тартымды. Француз суретшілері Клод Моне мен Пьер Огюст Ренуар жеке және топтық суреттердің ең танымал туындыларын жасады. Францияда оқыған және жұмыс істеген американдық суретші Мэри Кассат аналар мен балаларды бейнелейтін суреттерімен бүгінгі күнге дейін танымал, сондай-ақ Ренуар да. Поль Гоген мен Винсент ван Гог, екеуі де пост-импрессионисттер, таныс адамдардың ашық портреттерін салды, олар түстермен толы болғанымен, әрқашан жағымды болмады. Олар өздерінің күшті автопортреттерімен де бірдей, тіпті одан да көп танымал. Джон Сингер Сарджент де ғасырдың өзгеруіне қатысты, бірақ ол импрессионизм мен пост-импрессионизмді қабылдамады. Ол өз дәуірінің ең табысты портрет суретшісі болды, көбінесе реалистік техниканы қолданды, оны түстердің жарқын қолдануымен үйлестірді. Ол жеке және топтық портреттерге, әсіресе жоғары таптың отбасыларына бірдей қабілетті болды. Сарджент Италияның Флоренция қаласында американдық ата-аналардан туған. Ол Италияда, Германияда және Парижде оқыды. Сарджент ван Дайкпен басталған британдық портрет дәстүрінің соңғы ірі өкілі саналады. Портреттерінде де, тоналды пейзаждарында да сияқты, Уистлер көрермендердің суреттеріндегі форма мен түстің үйлесімді орналасуына назар аударуын қалады. Уистлер өзінің мақсатты әсерін жасау үшін түстердің сәл ғана айырмашылығын қолданды, түс тепе-теңдігіне және жұмсақ тонға баса назар аударды. Оның айтуынша, «музыка – дыбыстың поэзиясы болса, сурет – көрудің поэзиясы, ал тақырыптың мәні дыбыстың немесе түстің үйлесімділігіне ешқандай қатысы жоқ». Форма мен түс Сезаннның портреттерінде де орталық орын алды, ал одан да экстремалды түс және сурет салу техникасы Андре Дерен мен Анри Матисс портреттерінде басым. 19 ғасырда фотографияның дамуы портрет өнеріне елеулі әсер етті, бұрын қолданылған камера обскураны ығыстырды, ол да сурет салуға көмектес құрал ретінде қолданылған. Көптеген модернистер өз портреттерін фотостудияларда түрткізеді, соның ішінде Бодлер, ол фотографияны «өнердің жауы» деп жариялағанмен, оның шыншылдығы мен күшіне тартылды. Арзан бағасының арқасында фотография төмен деңгейдегі портрет салудың көп бөлігін ығыстырды. Кейбір реалист суретшілер, мысалы Томас Экинс және Эдгар Дега, фотографияға құштарлықпен қарады және оны композицияға көмектесетін пайдалы құрал деп санады. Импрессионистерден бастап портрет суретшілері фотографиямен бәсекелесу үшін портретті қайта жаңартудың көптеген жолдарын тапты. Сарджент пен Уистлер фотография түсіре алмайтын әсерлерді жасау үшін өздерінің техникасын кеңейтуге ынталанды.
Romantic artists who worked during the first half of the 19th century painted portraits of inspiring leaders, beautiful women, and agitated subjects, using lively brush strokes and dramatic, sometimes moody, lighting. French artists Eugène Delacroix and Théodore Géricault painted particularly fine portraits of this type, especially dashing horsemen. A notable example of artist of romantic period in Poland, who practised a horserider portrait was Piotr Michałowski (1800–1855). Also noteworthy is Géricault's series of portraits of mental patients (1822–1824). Spanish painter Francisco de Goya painted some of the most searching and provocative images of the period, including La maja desnuda (c. 1797–1800), as well as famous court portraits of Charles IV. The realist artists of the 19th century, such as Gustave Courbet, created objective portraits depicting lower and middle class people. Demonstrating his romanticism, Courbet painted several self portraits showing himself in varying moods and expressions. Other French realists include Honoré Daumier who produced many caricatures of his contemporaries. Henri de Toulouse Lautrec chronicled some of the famous performers of the theater, including Jane Avril, capturing them in motion. French painter Édouard Manet, was an important transitional artist whose work hovers between realism and impressionism. He was a portraitist of outstanding insight and technique, with his painting of Stéphane Mallarmé being a good example of his transitional style. His contemporary Edgar Degas was primarily a realist and his painting Portrait of the Bellelli Family is an insightful rendering of an unhappy family and one of his finest portraits. In America, Thomas Eakins reigned as the premier portrait painter, taking realism to a new level of frankness, especially with his two portraits of surgeons at work, as well as those of athletes and musicians in action. In many portraits, such as "Portrait of Mrs. Edith Mahon", Eakins boldly conveys the unflattering emotions of sorrow and melancholy. The Realists mostly gave way to the Impressionists by the 1870s. Partly due to their meager incomes, many of the Impressionists relied on family and friends to model for them, and they painted intimate groups and single figures in either outdoors or in light filled interiors. Noted for their shimmering surfaces and rich dabs of paint, Impressionist portraits are often disarmingly intimate and appealing. French painters Claude Monet and Pierre Auguste Renoir created some of the most popular images of individual sitters and groups. American artist Mary Cassatt, who trained and worked in France, is popular even today for her engaging paintings of mothers and children, as is Renoir. Paul Gauguin and Vincent van Gogh, both Post Impressionists, painted revealing portraits of people they knew, swirling in color but not necessarily flattering. They are equally, if not more so, celebrated for their powerful self portraits. John Singer Sargent also spanned the change of century, but he rejected overt Impressionism and Post Impressionism. He was the most successful portrait painter of his era, using a mostly realistic technique often effused with the brilliant use of color. He was equally apt at individual and group portraits, particularly of upper class families. Sargent was born in Florence, Italy to American parents. He studied in Italy and Germany, and in Paris. Sargent is considered to be the last major exponent of the British portrait tradition beginning with van Dyck. Even with his portraits, as with his tonal landscapes, Whistler wanted his viewers to focus on the harmonic arrangement of form and color in his paintings. Whistler used a subdued palette to create his intended effects, stressing color balance and soft tones. As he stated, "as music is the poetry of sound, so is painting the poetry of sight, and the subject matter has nothing to do with the harmony of sound or of color." Form and color were also central to Cézanne's portraits, while even more extreme color and brush stroke technique dominate the portraits by André Derain, and Henri Matisse. The development of photography in the 19th century had a significant effect on portraiture, supplanting the earlier camera obscura which had also been previously used as an aid in painting. Many modernists flocked to the photography studios to have their portraits made, including Baudelaire who, though he proclaimed photography an "enemy of art", found himself attracted to photography's frankness and power. By providing a cheap alternative, photography supplanted much of the lowest level of portrait painting. Some realist artists, such as Thomas Eakins and Edgar Degas, were enthusiastic about camera photography and found it to be a useful aid to composition. From the Impressionists forward, portrait painters found a myriad number of ways to reinterpret the portrait to compete effectively with photography. Sargent and Whistler were among those stimulated to expand their technique to create effects that the camera could not capture.
20 ғасыр
XX ғасырдың басындағы басқа суретшілер де портреттер репертуарын жаңа бағыттарда кеңейтті. Фауст суретшісі Анри Матисс тері тондары үшін табиғи емес, тіпті жарқын түстерді қолдана отырып, күшті портреттер жасады. Сезанн портреттерінде өте қарапайым формаларға сүйеніп, түстердің қатар орналасуын баса назарға ала отырып, егжей-тегжейлі болмай қалды. Австриялық Густав Климттің ерекше стилі византиялық мотивтерді және алтын бояуды өзінің есте қаларлық портреттеріне қолданды. Оның шәкірті Оскар Кокошка Венаның жоғарғы топтарының маңызды портретшісі болды. Белгілі испан суретшісі Пабло Пикассо көптеген портреттерді, оның ішінде бірнеше кубистік бейнелеулерін жасады. Француз импрессионизмімен байланысты XX ғасырдың басындағы әйгілі әйел портретшісі Ольга Бознанская (1865–1940) болды. Экспрессионист суретшілер бұрын-соңды жасалмаған ең қызықты және әсерлі психологиялық зерттеулерді жасады. Отто Дикс және Макс Бекман сияқты неміс суретшілері экспрессионист портреттерінің елеулі үлгілерін шығарды. Бекманн кем дегенде жиырма жеті портрет салған, көпшілікке танымал суретші болды. Амедео Модильяни өзінің созылған стилімен көптеген портреттерді жасады, ол «ішкі әлемді» форма мен түстерді қатаң зерттеудің пайдасына бағалады. Бұл мақсатқа жету үшін ол әдеттегі көркем көздер мен қабауларды қараңғыланған тіліктер мен қарапайым доғалар деңгейіне дейін баса көрсетті. Британдық өнерді 20 ғасырдың басындағы кейбір елеулі портреттерді салған Вортицистер білдірді. Дада суретшісі Фрэнсис Пикабия өзінің ерекше стилімен көптеген портреттерді жасады. Сонымен қатар, Тамара де Лемпичканың портреттері арт-деко дәуірін өзінің ағынды қисықтарымен, бай түстерімен және өткір бұрыштарымен сәтті бейнеледі. Америкада Роберт Анри мен Джордж Беллоус 1920–1930 жылдары американдық реалистік мектептің көрнекті портретшілері болды. Макс Эрнст 1922 жылы «All Friends Together» суретімен заманауи коллегалық портреттің үлгісін жасады. 1930–2000 жылдардағы портрет салудың дамуына негізінен реалистік және бейнелі сурет дәстүрлерінде жұмыс істеген орыс суретшілері елеулі үлес қосты. Олардың қатарында Исаак Бродский, Николай Фечин, Абрам Архипов және басқалар бар. Еуропадағы (Ресейді қоспағанда) және Америкадағы портрет өндірісі 1940–1950 жылдары абстракциялық және бейнелеуге жатпайтын өнерге деген қызығушылықтың артуы салдарынан төмендеді. Алайда, бір ерекшелік – Эндрю Уайет, ол алдыңғы қатарлы американдық реалистік портретші болды. Уайеттің суреттерінде реализм, ашық болса да, оның суреттерінің тоналды қасиеттері мен көңіл-күйіне қарағанда екінші орында тұр. Бұл оның «Хелга» суреттері деп аталатын суреттер сериясымен жақсы дәлелденді, бұл кез-келген ірі суретшінің бір адамның суреттерінен тұратын ең үлкен тобы (247 зерттеу оның көршісі Хельга Тесторфтың киім киген және жалаңаш, әртүрлі ортада, 1971–1985 жылдар аралығында суреттелген). 1960–1970 жылдары портрет салу қайта жанданды. Люциан Фрейд (Зигмунд Фрейдтің немересі) және Фрэнсис Бэкон сияқты ағылшын суретшілері әсерлі суреттер жасады. Бэконның портреттері өзінің қасіретке толы сапасымен ерекшеленеді. 2008 жылдың мамыр айында Фрейдтің 1995 жылғы «Бенефит супервайзері ұйықтап жатыр» портреті Нью-Йорктегі Кристи аукционында 33,6 миллион долларға сатылып, тірі суретшінің суреті бойынша әлемдік рекорд орнатылды. Көптеген қазіргі заманғы американдық суретшілер, мысалы, Энди Уорхол, Алекс Катц және Чак Клоуз, адам бетін өздерінің жұмыстарының басты нүктесіне айналдырды. Уорхол – ХХ ғасырдағы ең көп портрет салған суретшілердің бірі. Уорхолдың «Orange Shot Marilyn» картинасы 1960 жылдардағы Мэрилин Монроның алғашқы туындыларының бірі, ал поп-күйші Принстің «Orange Prince» (1984) картинасы кейінірек жасалған, екеуі де Уорхолдың портреттерінің бірегей графикалық стилін көрсетеді. Клоуздың мамандығы фотосуреттерге негізделген гиперреалистік қабырға өлшемі «бас» портреттері болды. Джейми Уайет әкесі Эндрюдің реалистік дәстүрін жалғастырып, президенттерден бастап шошқаларға дейін суреттерін салады.
Ислам әлемі мен Оңтүстік Азия
Парсы миниатюрасы дәстүрі ұзақ уақыт бойы тұлғаларға жеке бет-әлпет беруден сақтанды, ішінара діни себептермен, кез келген түрдегі бейнеге табынудың алдын алу үшін. Ислам әлеміндегі билеушілер өз суреттерін монеталарға салудан аулақ болды, және олардың сыртқы келбеті Батыстағыдай, қоғамдық қатынастардың бір бөлігі болған жоқ. Тіпті, егер суретте ханзаданың сарайы бейнеленген болса да, басты тұлғаның ерекшеліктері қалғандары сияқты, қытайша келгендей болып бейнеленген. Бұл ұзаққа созылған үрдіс, моңғол Ильханидтері тұсында миниатюра дәстүрінің пайда болуымен байланысты сияқты, бірақ олардан әлдеқайда ұзақ өмір сүрді. Парсы дәстүрі Үндістанда моғол миниатюрасы ретінде дамығанда, жағдай тез өзгерді. Персиялық демеушілерден айырмашылығы, моғолдар жаңа империяның жануарлар, құстар және өсімдіктер сияқты беймәлім табиғи нысандарының егжей-тегжейлі, нақты бейнесіне ерекше мән берді. Олар адам портретіне де сондай көзқарас танытты, және профильдегі жеке портреттер дәстүрдің маңызды бөлігіне айналды. Бұл, әсіресе, император Ұлы Акбар тұсында ерекше назарға алынды, ол дислексиямен ауырғандықтан, өзі оқып-жаза алмады. Ол өзінің үлкен сарайының барлық жетекші тұлғаларының портреттерін жинаған үлкен альбом (муракка) жасатып, кеңесшілерімен бірге империя бойынша тағайындаулар жасағанда оны пайдаланды. Кейінгі императорлар, әсіресе Джахангир мен Шах-Джахан, өздерінің идеалданған миниатюралық портреттерін үгіт құралы ретінде кеңінен пайдаланып, маңызды одақтастарына таратты. Мұндай портреттерде діни тұлғаларға қарағанда ірірек нимбтер бейнеленген. Осындай суреттер билеушінің портреті туралы идеяны кішігірім сарайларға таратып, 18 ғасырға қарай көптеген кіші раджалар өздерін ханзадалық әрекеттермен айналысып жүргендей бейнелеу үшін сарай суретшілерін ұстады, бұл суреттерде формальдылық пен сән сезімі біріктірілген. Осман миниатюраларындағы тұлғалардың беттері парсылық нұсқаларына қарағанда одан да аз жекеленген болды, бірақ императорлық отбасының еркек тұлғаларының шағын портреттерінің жанры дамыды. Бұл портреттердегі ерекшеліктер өте жеке және шамадан тыс болды, кейбіреулері карикатураға жақын еді, және оларды өте шектеулі адамдар ғана көруі мүмкін. 1781 жылдан бастап парсы Қажар әулеті майлы бояумен салынған үлкен патшалық портреттерді, сондай-ақ миниатюралар мен матадан жасалған ілмектерді пайдаланды. Бұл суреттерде шаһтардың сәнді киімдері мен ұзын сақалдары басым рольде болды.
Қытай портреттік суреті
Қытай портреттік кескіндемесі шынайы келбетті қалау немесе оған қол жеткізуге ұзақ уақыт келді. Көптеген "портреттер" – өткенге кеткен белгілі тұлғалардың бейнелері болды, және сол адамның қалай болу керектігін көрсететін болды. Бірақ будда дінінің қызметкерлері, әсіресе мүсін жасаушылар, бұл ережеден тыс еді. Императордың портреттері ұзақ жылдар бойы жұртқа көрсетілмеді, себебі оларға немқұрайлы қарау императордың беделін түсіруі немесе тіпті бақытсыздық әкелуі мүмкін деген қорқыныш болды. Ең жоғары дәрежелі министрлерге жыл сайын императорлық галереядағы ата-бабаларының портреттеріне құрмет көрсетуге рұқсат берілді, бұл ерекше құрмет саналды.
Хан әулеті (б.з.д.206 - б.з. 220 жж.)
Хан әулеті кезінде адамды ғалам мен қоғамның орталығы деп есептейтін конфуциандық ілімнің дамуы психологиялық зерттеулерге қызығушылықты күшейтті. Осы кезеңде даосизм ғалымдары физиогномияны зерттеуді бастады. Адамның психологиялық және физикалық ерекшеліктеріне болған ортақ қызығушылық өмірбаяндық шығармалар мен портрет жанрының өркендеуіне әкелді. Хан әулеті дәуірінде жасалған портреттер алғашқы қытай портреттерінің үлгісі саналды, олардың көпшілігі сарай залдарының, қабірлердің және құрбандық орындарының қабырғаларында табылған. Мысалы, б.з.б. үшінші ғасырға жататын Хэнань провинциясының батысындағы қабірден табылған бір ер адамның бейнесі суретшінің зейінділігін және жанды бейнелер жасауға деген ниетін көрсетеді. Дегенмен, қабырғадағы портреттердің көп бөлігі әңгімелесіп тұрған белгісіз адамдарды бейнелейді. Дене ерекшеліктері мен бет-әлпеттерінің айқын суреттелгеніне қарамастан, жеке тұлғаның анықталмауы және сюжеттік контекстке байланыстылығы салдарынан көптеген ғалымдар осы Хан әулетінің қабырға суреттерін нақты адамдардың портреті емес, "әрекеттегі кейіпкерлер" деп санайды.
Цзинь әулеті (265-410 жж.)
Цзинь әулеті ежелгі Қытай тарихындағы ең даулы кезеңдердің бірі болды. 184 жылдан 280 жылға дейінгі Уэй, Шу және Ву үш мемлекетінің арасындағы онжылдық соғыстардан кейін Сима Ян 266 жылы Батыс Цзинь әулетін құрды. Тұрақсыз әлеуметтік-саяси орта және императорлық биліктің әлсіреуі конфуциандықтан неодаоизмге көшуге алып келді. Әлеуметтік иерархия мен әдептілікті бұзуға қатысты көзқарас гүлденген сайын, интеллигенция арасында өзін-өзі білдіру және жекелік сезімі арта бастады. Бамбук тоғайының жеті данасы мен Ронг Цичи – Нанкин қаласындағы Цзинь әулетінің кірпіштен салынған қабіршесінен табылған плиткадағы жіп өрнегімен жасалған сурет. Суреттің ұзындығы 96 дюйм, ені 35 дюйм, және 300-ден астам кірпіштен тұрады. Бұл Цзинь әулетінен сақталған ең жақсы жіп өрнегімен жасалған суреттердің бірі, ол жоғары сапалы шеберлікті көрсетеді. Сурет екі бөліктен тұрады, әр бөлігінде төрт тұлға бейнеленген. Суреттердің жанындағы жазуларда, жоғарыдан төменге және солдан оңға қарай, сегіз тұлғаның есімдері көрсетілген: Ронг Цичи, Руан Сянь, Лю Лин, Сян Сю, Цзи Кан, Руан Цзи, Шан Тао және Ван Ронг. Ронг Цичиден басқа, қалған жеті адам Цзинь әулетінің белгілі неодаостық ғалымдары болды және олар "Бамбук тоғайының жеті данасы" деп аталды. Олар әдебиет, музыка немесе философия саласында білімді адамдар еді. Сурет сегіз кісінің тоғайда жерде отырып, түрлі іс-әрекеттермен айналысқандағы көрінісін бейнелейді. Тұлғалар бос киім киіп, аяқтары жалаңаш, сергек және ойға шомған күйде бейнеленген. Суреттердегі тарихи жазбаларға сәйкес, бұл сурет "портреттер нақты адамдарды бейнелейді" дегенді көрсетеді. Сонымен қатар, әр тұлғаның иконографиялық егжей-тегжейлері, олардың өмірбаянына негізделген, жекелендіру дәрежесін көрсетеді. Мысалы, "Цзинь кітабында" Лю Лингтің ішімдікке құмарлығы жазылған. Суретте Лю Лингтің кейіпі тізе бүгілген күйде, бір қолымен ербейді (ішімдік құбысы) ұстап, екінші қолын тостақанға салып, ішімдіктің дәмін татып отыр. Бұл портрет Лю Лингтің мінез-құлқы мен темпераментінің мәнін көрсетеді. "Цзинь кітабында" музыкалық дарынымен танымал болған Руан Сянь портретінде флейта ойнап жатыр. Шығыс Цзинь әулетінің ең белгілі суретшілерінің бірі Гу Кайцзи өзінің "Сурет салу туралы" кітабында суретшінің физикалық ерекшеліктерін дәл бейнелеу арқылы оның ерекшеліктерін қалай көрсету керектігін түсіндірген. Ол сондай-ақ, көздердің жарқын бейнесі арқылы суретшінің рухын түсіруге баса назар аударды. Императорлық портреттерге келетін болсақ, Тан әулетінің екінші императоры Тайцзун портреттерді билікті заңдастыру және нығайту үшін пайдаланған. Ол "Мұрагер императорлардың портреті" атты суретті жасатты, онда алдыңғы династиялардан 13 императордың портреттері хронологиялық тәртіппен бейнеленген. Таңдалған императорлардың ортақ ерекшелігі – олардың барлығы династияның негізін қалаушылардың ұлдары болды. Император Тайцзунның әкесі, император Гаодзу, Тан әулетінің негізін қалаушы болғандықтан, император Тайцзунның бұрынғы императорларды өзінің орнында таңдауы саяси мағынаға ие болды. Оның мұрагерлігі күмән мен сынға ұшырады, өйткені ол екі бауырласын өлтіріп, әкесін тақты оған беруге мәжбүрледі. Бұрынғы императорлардың суреттерін жасату арқылы ол биліктің жалғасуын заңдастыруды көздеді. Сонымен қатар, суреттелген императорлардың киімдерінің айырмашылығы император Тайцзунның оларға деген пікірін көрсетті. Бейресми киім киген императорлар билеушінің әлсіз немесе қатыгез болуының жаман үлгілері ретінде қарастырылды, ал ресми киім кигендер азаматтық немесе әскери жетістіктерге жеткен деп есептелді. Бұл тапсырыс император Тайцзунның өзінің жетістіктері бұрынғы императорлардан асып түскенін жариялаудың жанама тәсілі болды. Тайцзун император болғанға дейін белгілі ғалымдар мен зиялылардың портреттерін суретке түсіруді тапсырған. Ол Пиньян павильонының қабырғасына портреттерді қою арқылы зиялылармен достық қарым-қатынас орнатуға тырысты, бұл оларға деген құрметтің белгісі болды. Сондай-ақ, суреттерде бейнеленген атақты ғалымдар оның қарсыластарын қорқыту үшін саяси қолдау көрсеткенін дәлелдеді. Өзінің билігі кезінде император Тайцзун жаулап алынған шет елдердің елшілерінен алған сыйлықтарды қабылдап жатқан портреттерін жасатты, бұл оның әскери жетістіктерін тойлау және жарнамалау мақсатын көздеді.
Сун әулеті (9601279)
Сунь әулеті тұсында император Гаоцзун Конфуций мен жетпіс екі шәкіртінің портреттерін (шенг шиан ту) ақ фонға, өз қолымен жазған жазуымен салдырды. Фигуралар айқын сызықтармен, жанды қимылдармен бейнеленген, ал бет-әлпеттерінде оқиға баяндау сипаты бар еді. Әулиелер мен олардың шәкірттерінің суреті император университетінің қабырғасындағы тас тақтада, студенттерді тәрбиелеу үшін моральдық кодекс ретінде табылды. Дегенмен, ғалымдар император Гаоцзунның бұл тапсырыстың нағыз мақсаты – оның саясаты конфуциандыққа сүйенетінін және конфуциандық мұраны бақылауда ұстайтынын жариялау болғанын айтты.
Юань әулеті (12711368)
Юань әулеті Қытай тарихындағы шешуші кезең болды. Моңғол империясы Қытай құрлығын жаулап алып, Сун әулетін құлатқаннан кейін, дәстүрлі қытай зиялылары шетелдік үкіметтен шетте қалу мен жаңа саяси мансаптарды іздеу арасында қиын таңдау жасауға мәжбүр болды. Осы кезеңдегі «мәдениетті адамдардың» («вэньжэнь хуа») портреттері осы тартысты бейнелейді. Мысалы, Ян Цянның портретінде ол бамбук орманында тұрған күйі сомдалған. Бамбук оның адалдығын көрсетеді, ал фондағы жартылай жабық, жартылай ашық кеңістік оның моңғол үкіметінде қызмет ету немесе уақытша шетте қалу мүмкіндігін білдіреді. Императорлық портреттерге келсек, 1294 жылы моңғол император суретшісі Аранико салған Кубилай мен Чаби портреттері дәстүрлі қытай императорлық портреттерінің техникасы мен Гималай моңғолдық эстетикалық құндылықтарының үйлесімін көрсетеді. Кубилай хан қарт адам, ал императрица Чаби жас қыз ретінде бейнеленген, екеуі де дәстүрлі моңғол императорлық киімдерін киген. Аранико қытай портреттеріне тән сиямен контур салу және түспен нығайту сияқты техникаларды қолданды, ал Чабидің әшекейлеріндегі бірдей түсті, бірақ ашық реңктегі жарықтар Гималай стилінің жалғасы еді. Портреттегі адамдардың тіке қарауы және олардың ортаға шоғырланған көздері көрерменге қарсыласу сезімін ұялатады, бұл непалдық эстетика мен стильдің белгісі. Бұл портреттердегі жоғары симметриялық композиция және шаш пен киімнің қатаң бейнеленуі бұрынғы Сун әулетінің сурет салу стилінен өзгеше. Портреттегі адамдардың моральдық келбеті мен жекелігіне ешқандай назар аударылмаған, бұл суретшінің модельден алшақтағанын көрсетеді, бұл Сун әулетінің рухты бейнелеуге берген маңыздылығымен қарама-қайшы келеді.
Цинь әулеті (16361912)
Цинь дәуірінде XVIII ғасырдағы еуропалық маскарад сарай портреті Қытайға әкелінді. Юнчжэн императоры және оның ұлы Цяньлун императоры түрлі саяси мағыналары бар маскарад портреттерін тапсырыс берді. Юнчжэн императорының көптеген портреттерінде ол еуропалық джентльмен сияқты экзотикалық киім киген. Портретте жазудың болмауы оның ниетін нақты айтпайды, бірақ кейбір ғалымдар бұл экзотикалық костюм оның шетелдік мәдениетке деген қызығушылығын және әлемді билеуге деген құштарлығын көрсетеді деп санайды. Юнчжэн императорының белгісіз ұстанымымен салыстырғанда, Цяньлун императоры өзінің «Билеу жолы» философиясын жариялау үшін маскарад портреттеріне жазулар жазды, ол – бағыныштылары мен жаулары оның стратегиясын білмеуі үшін жасыру және алдау еді. Цяньлун императорының экзотикалық киімге деген ынтасына қарағанда, ол қытайдың дәстүрлі киімдеріне көбірек қызығушылық танытты, мысалы, конфуцийлік ғалым, даостық монах және буддалық монах киімдерін киді, бұл оның қазақ мәдениетін бағындыруға деген ниетін көрсетеді. Цяньлун императоры әкесінен тақ мұрагерлік еткеннен кейін «Көктемнің бейбіт хабары» суретін тапсырыс берді, онда ол және оның әкесі бамбук ағасының жанында конфуцийлік ғалым киімдерін киіп, дәстүрлі маньчжурлық киімдерінің орнына бейнеленген. Ғалымдар бұл тапсырыстың мақсаты оның таққа отыруын заңдастыру болғанын, оның және әкесінің физикалық ұқсастығын, мысалы, бет пішіні, киім және шаштың бірдей болуын көрсету арқылы оны жеткізуге бағытталғанын айтады. Фондағы бамбук орманы конфуцийлік дәстүрдегі олардың моральдық туралығын көрсетеді. Суретте Юнчжэн императоры Цяньлун императорына гүлдейтін бұтақты үлкендеу көлемде табын етеді, бұл императорлық биліктің саяси метафорасы. Цяньлун императоры да конфуцийлік пікірдегі ұлтық құрметті қарапайым қимылмен көрсету арқылы жариялады. Иезуит суретшісі Джузеппе Кастильоне 1766 жылы қайтыс болғанға дейін император сарайында 50 жыл жұмыс істеді және үш императордың сарай суретшісі болды. Оның портреттерінде, басқа жанрлардағыдай, ол қытайдың дәстүрлі стилінің элементтерін қазіргі заманғы батыс сурет өнерімен үйлестірді.
Хан әулетінен Цин әулеттеріне дейінгі әйелдердің портреттері
Ежелгі Қытайдағы Хан әулетінен Цинь әулеттеріне дейінгі әйелдердің портреттері (б.з.д. 206 – 1912 жж.) Конфуцийдің патриархалдық космологиясының күшті ықпалында дамыды, бірақ тақырып пен стиль әр әулеттің мәдениетіне қарай өзгерді. Хан әулеті (б.з.д. 206 – 220 жж.) портреттеріндегі әйелдер көбінесе нақты тұлға емес, бір типті бейнеледі. Басты тақырып – конфуциандық идеалдарға негізделген, пәктігі, әкеге, күйеуге, ұлға үш рет мойынсұну (сан конг) сияқты ізгіліктері бар үлгілі әйелдер (лие ну). Гу Кайшидің Хан әулетінен кейін жасалған «Үлгілі әйелдер» (лие ну ту) қолжазбасы осы жанрды көрсетеді. Тан дәуірінде (618–906 жж.) күнделікті жұмыстар атқаратын немесе ойын-сауықпен айналысатын сарай әйелдері (ши ну) танымал тақырыпқа айналды. Сарай қыздарының әдемілігі мен сүйкімділігі бағаланды, бірақ суреттер «Сарай әйелдері» деген атаумен белгілі бір ерекшелікке ие болған жоқ. Конфуцийшілдік қағидаларына сәйкес, сабырлылық пен жағымдылық сипаттары әдемілік стандарты ретінде қабылданып, портреттерде баса көрсетілді. Суретшілер модельдің сыртқы келбетінің дұрыстығы мен ұқсастығына ұмтылып, жанның тазалығын көрсетуді мақсат етті. Сун әулеті (960–1279 жж.) әйелдердің портреттері сарай ақындарының махаббат өлеңдеріне негізделген. Суреттегі әйелдер зәулім және жайлы тұрмыста бейнеленгенімен, көбінесе жалғыздық пен күйініш сезімімен суреттелді, себебі олар күйеулері мансапты іздеп кеткенде үй шаруасына тігіліп, өзін тасталып қалғандай сезінетін. Көбінесе суреттерде ер адамдардың жоқтығын білдіретін бос бақ жолдары мен кең алақанды дивандар бейнеленді. Гүлдейтін ағаштар сұлулықты, ал банан ағаштары әйелдердің нәзіктігін символдайтын. Мин әулеті (1368–1644 жж.) кезеңінде сурет, каллиграфия және поэзияны біріктіретін әдеби сурет салу (вэньжэнь хуа) элиталар арасында кең таралды. Әдеби суреттердегі әйелдер көбінесе абстрактілі бейнелер ретінде, көрнекі метафора қызметін атқарып, ешқандай мәнге ие болмады. Цинь әулеті (1644–1912 жж.) кезеңінде әдеби сурет салуда әртүрлі техникалар мен жарқын түстер қолданыла бастады.