Футболдағы бұзушылықтар мен қате әрекеттер

Кіріспе

Футболдан ойыншының бұзық әрекеті

Футбол спортында бұзушылықтар мен тәртіпсіздіктер – бұл төреші тарапынан әділетсіз деп танылып, жазаланатын ойыншылардың жасаған әрекеттері. Бұзушылықтың сипатына және оның орын алған жағдайларына байланысты, құқық бұзушылық, тәртіпсіздік немесе екеуі де болуы мүмкін. Бұзушылықтар мен тәртіпсіздіктер Ойын ережелерінің 12-бабында қарастырылады. Бұзушылық – бұл ойыншының ойын ережелерін бұзатын, матчтың барысына кедергі келтіретін әділетсіз әрекеті деп есептеледі. Бұзушылықтар қарсы командаға бос соққы (немесе мүмкін пенальти) беру арқылы жазаланады. Бұзушылықтарға жататын нақты құқық бұзушылықтардың тізімі Ойын ережелерінің 12-бабында егжей-тегжейлі көрсетілген (бірақ қайта бастау кезіндегі техникалық бұзушылықтар сияқты басқа құқық бұзушылықтар бұзушылық деп есептелмейді); олар көбінесе қажетсіз агрессивті физикалық ойынға және допты қолымен ұстауға байланысты болады. Келесі шарттардың барлығы орындалғанда құқық бұзушылық бұзушылық ретінде қарастырылады:
Оны ойыншы (қосалқы ойыншы емес) жасайды;
Ол ойын алаңында орын алады;
Ол доп ойналып жатқан кезде орын алады;
Ол қарсыласқа қарсы жасалады (ойыншылар арасындағы қақтығыс немесе мінез-құлыққа байланысты бұзушылықтар үшін). Мысалы, ойыншы төрешіге немесе өз командаласына соққы берсе, ол бұзушылық емес, тәртіпсіздік болып есептеледі. Тәртіпсіздік – бұл ойыншының төреші тарапынан тәртіптік шара (ескерту немесе алаңнан қуу) қажет деп танылатын кез келген әрекеті. Тәртіпсіздік бұзушылықтарды да қамтуы мүмкін. Бұзушылықтардан айырмашылығы, тәртіпсіздік кез келген уақытта орын алуы мүмкін, соның ішінде доп ойнамай тұрғанда, таймау кезінде, сондай-ақ ойынға дейін және кейін, ал ойыншылар мен қосалқы ойыншылар тәртіпсіздік үшін жазалануы мүмкін. Тәртіпсіздік салдарынан ойыншы ескерту (сары карточкамен) алуы немесе алаңнан қуылуы (қызыл карточкамен) мүмкін. Футбол төрешінің шешімдерін көрсету үшін айып карточкаларын енгізген алғашқы спорт түрі болды; бұл практика көптеген басқа спорт түрлері тарапынан қабылдалды. Карточкалардың кең ауқымды қолданылуы алғаш рет 1970 жылғы ФИФА Әлем чемпионатында байқалды, бірақ олар барлық деңгейде міндетті болып 1992 жылға дейін жарияланбады.

In the sport of association football, fouls and misconduct are acts committed by players which are deemed by the referee to be unfair and are subsequently penalised. An offence may be a foul, misconduct or both depending on the nature of the offence and the circumstances in which it occurs. Fouls and misconduct are addressed in Law 12 of the Laws of the Game. A foul is an unfair act by a player, deemed by the referee to contravene the game's laws, that interferes with the active play of the match. Fouls are punished by the award of a free kick (possibly a penalty kick) to the opposing team. A list of specific offences that can be fouls are detailed in Law 12 of the Laws of the Game (other infractions, such as technical infractions at restarts, are not deemed to be fouls); these mostly concern unnecessarily aggressive physical play and the offence of handling the ball. An infringement is classified as a foul when it meets all the following conditions:
It is committed by a player (not a substitute);
It occurs on the field of play;
It occurs while the ball is in play;
It is committed against an opponent (for fouls concerning contact or conduct between players). For example, a player striking the referee or a teammate is not a foul, but is misconduct. Misconduct is any conduct by a player that is deemed by the referee to warrant a disciplinary sanction (caution or dismissal). Misconduct may include acts which are, additionally, fouls. Unlike fouls, misconduct may occur at any time, including when the ball is out of play, during half time and before and after the game, and both players and substitutes may be sanctioned for misconduct. Misconduct will result in the player either receiving a caution (indicated by a yellow card) or being dismissed ("sent off") from the field (indicated by a red card). Association football was the first sport to introduce penalty cards to indicate the referee's decisions; a practice since adopted by many other sports. The first major use of the cards was in the 1970 FIFA World Cup, but they were not made mandatory at all levels until 1992.

Қателіктердің санаттары

Ережелер бұзушылықтарды қарсыласқа берілетін әрі қарайғы немесе жанама айып соққысының түріне қарай екі санатқа бөледі.

Тура соққыдан жасалған құқық бұзушылықтар

Тікелей бос соққылар – ең көп кездесетін құқық бұзушылық түрі. Егер тікелей бос соққы құқық бұзған ойыншының командасының штрафтық алаңында берілсе, пенальти соққысы тағайындалады. Құқық бұзушылықтардың көпшілігі қарсыластар арасындағы физикалық байланысқа байланысты. Ойыншылар арасындағы физикалық байланыс ойынның бір бөлігі болғанымен, ережелер күшті байланысты тыйымдайды, яғни басқа футбол түрлерінен айырмашылығы, футболда допты тақымдау негізінен допқа бағытталуы керек, оны ұстап тұрған ойыншыға емес. Атап айтқанда, ережелер қарсыласты итеру, секіру, тебу (немесе тебуге тырысу), итеру, соғу (немесе соғуға тырысу), аяғын жығалау (немесе жығалауға тырысу), қарсыласты бейхабарлықпен, ойсыздықпен немесе "артық күш қолдану" деп есептелетін тәсілмен тақымдауға немесе күресуге тыйым салады. Бейхабарлық құқық бұзушылық болып саналады, ойсыздық – ескертуге ие болады, ал артық күш қолдану – алаңнан қууға себеп болады. Мұндай физикалық байланыстың сипатын бағалау төрешінің құзырында. Қолмен ойнау құқық бұзушылығы да тікелей бос соққымен жазаланады. Футболшыларға, қақпашыдан басқа, ойын кезінде иықтан төмен допқа тиісуге тыйым салынады. Қолмен ойнау құқық бұзушылығын анықтағанда, ойыншының қолымен/қолдарымен допқа тиген әрбір жағдай құқық бұзушылық болып табылмайды. Қолдың қолтық астынан басталып, жоғарыраққа дейінгі бөлігіне доп тиюіне рұқсат етіледі. Егер доп ойыншының қолына жақын қашықтықтан соғылса және ойыншының одан қашуға мүмкіндігі болмаса, кездейсоқ және болдырмауға келмейтін физикалық байланыс жазаланбайды. Алайда, егер ойыншы денесін "табиғи емес үлкен" көрсету үшін қолын белгілі бір позицияға қойса және допқа тисе, бұл қолмен ойнау болып есептеледі. Сонымен қатар, егер ойыншы қарсыласының қақпасына қолымен немесе қолдарымен гол соқса, тіпті бұл оқиға кездейсоқ және болдырмауға келмейтін болса да, бұл қолмен ойнау болып саналады және гол есептелмейді.

Сары карточка (қауіп)

Төреші ойыншыға ресми ескерту жасалғанын көрсету үшін сары карточканы көрсетеді. Спорттық емес мінез-құлықтың қандай жағдайларды құрайтынын анықтау, әдетте төрешінің қалауына байланысты, бірақ 12-ші ережеде бірқатар мысалдар келтірілген. Олар қызыл карточкамен жазаланады. Ережелерде голдарды тойлауға рұқсат етіледі, бірақ мұндай тойлаулар "артық шектен" шығуға тиіс емес. Жеңістің қуанышынан көйлекті шешіп тастау немесе көйлекпен бетті жабу ескертумен жазаланады. Ойыншылар периметрлік қоршауға шығулары немесе көрермендер орналасқан аймаққа қауіпсіздікке немесе тәртіпке қатер тудыратын тәсілмен жақындауы/кіруі үшін де ескерту алуы мүмкін. Көптеген турнирлерде бірнеше матчта белгілі бір сандағы сары карточкалардың жиналуы, құқық бұзушы ойыншының келесі бірнеше матчқа қатысуын тоқтатады, нақты карточкалар мен матчтар саны юрисдикцияға қарай өзгереді. Мысалы, УЕФА Чемпиондар лигасынде турнирдің бір кезеңінде екі сары карточка жинаған жағдайда, бір ойынға қатысуға тыйым салынады. Мұндай жағдайларда ойыншылар кейде келесі ойынның маңызы аз болған кезде, әдейілеп екінші сары карточка алуға тырысқаны (кейде тіпті мойындады), осылайша келесі ойындарда сары карточкалар санын нөлге дейін төмендетуі мүмкін ("карталарды тазалау" деп аталады). Дегенмен, техникалық тұрғыдан бәсекелестік ережелеріне сәйкес болғанымен, бұл спорттық емес мінез-құлық деп есептеледі және УЕФА кейде мұндай әрекеттерге шара қолданып, қатысқан ойыншылар мен жаттықтырушыларға қосымша айыппұл немесе тоқтату жазасын береді. Серхио Рамос 2019 жылы сұхбаттарында сары карточканы мақсатты түрде алғанын, карталарды тазалау үшін алғанын айтқаннан кейін Чемпиондар лигасының қосымша тоқтатуларын алды. 2017 жылы IFAB басқа спорт түрлеріндегідей, ескертуге болатын бұзушылықтар үшін уақытша алаңнан шығаруды (sin bin) бекітті; алайда, бұл тек жастар, ветерандар, мүмкіндігі шектеулі адамдар және әуесқой футбол үшін ғана рұқсат етілген. Бұл жүйені пайдалану – әдеттегі сары карточкаларды пайдалану емес – ерікті болып табылады және оны іске асырудың әртүрлі жолдары бар. 90 минуттық ойындар үшін уақытша алаңнан шығару мерзімі 10 минутты құрайды.

A yellow card is shown by the referee to indicate that a player has been officially cautioned. What constitutes cautionable unsporting behaviour is generally at the referee's discretion, though Law 12 lists a number of examples. are punishable by a red card. The Laws state that goals may be celebrated, but that such celebrations should not be "excessive". Removing one's shirt or covering one's face with the shirt will result in a caution. Players may also be cautioned for climbing onto a perimeter fence or approaching/entering spectator areas in a manner that causes safety and/or security concerns. In most tournaments, the accumulation of a certain number of yellow cards over several matches results in a suspension of the offending player for a certain number of subsequent matches, the exact number of cards and matches varying by jurisdiction. In the UEFA Champions League, for instance, accumulating two yellow cards in a stage of the tournament will lead to a one game suspension. In such situations players have often been suspected of (and occasionally even admitted to) deliberately incurring a second booking in a tournament when the following game is of little importance, thus resetting their yellow card tally to zero for subsequent games (known as "cleaning cards"). However, while technically within the rules of competition, this is considered unsportsmanlike and UEFA have on occasion acted on such choices and have given additional fines and or suspensions to the players and managers involved. Sergio Ramos in 2019 picked up extra Champions League suspensions after publicly suggesting during interviews that a yellow card that he accrued was on purpose for card cleaning. In 2017 IFAB approved temporary dismissals (sin bins) for cautionable offences similar to that seen in other sports; however, this is only permitted for youth, veterans, disability and grassroots football. Competitions' use of this system—rather than normal yellow cards—is optional, and there are variations in how it can be implemented. For 90 minute games, the length of the temporary dismissal is 10 minutes.

Қызыл карточка (жұмыстан шығару)

Рефери ойыншыны алаңнан қуу үшін қызыл карточканы көрсетеді. Егер команданың алаңдағы ойыншылары барлығы 5 қызыл карточка алса, қажетті ең кем 7 ойыншыны алаңға шығара алмайды, соның салдарынан ойын тоқтатылады. 2020 жылдың тамыз айынан бастап, COVID-19 пандемиясы кезінде IFAB және Футбол қауымдастығы, егер ойыншы басқаларға қасақана жөтелсе, тікелей қызыл карточка алатынын мәлімдеді. Аз ауыр жағдайлар "әдепсіз мінез-құлық" деп саналады және сары карточкамен жазаланады.

Тарих және шығу тегі

Ойын ережелерін ауыр бұзған ойыншыларды ескерту және алаңнан шығару 1881 жылдан бері Ойын Ережелерінің бөлігі болып келген. Дегенмен, осы әрекеттерді көрсету үшін бейтарап түсті карточкаларды пайдалану практикасы шамамен 90 жыл бойы енгізілмеді. Бұл идеяны британдық футбол төрешісі Кен Астон ұсынған. Лотар Маттеус бұрын-ақ мұндай жағдайларды "түзу қызыл карточка" сияқты ауыр бұзушылықтардан ажырату үшін "лилак карточканы" ұсынған болатын. Видео көмекші төрешінің көмегімен, бұзушылықты алаңда қарап шыққаннан кейін сары карточканы қызыл карточкаға өзгертуге болады. Мұндай жағдайда төреші сары карточканы көрсетеді, қолмен «жарамсыз» екенін көрсетеді, содан кейін құқыс бұзған ойыншыға қызыл карточканы көрсетеді.

Жиілігі

Фолдар ойындарда өте жиі кездеседі. Мысалы, 2012–13 жылғы футбол маусымында Еуропаның ірі лигаларындағы бір ойынға шаққандағы фолдардың саны Премьер-лигада 23-тен Бундеслигада 32-ге дейін болды. Сары карточкалар азырақ кездеседі, бірақ әдеттегі ойында бірнешеу болады – 2014 жылғы ФИФА әлем чемпионатында бір ойынға орташа есеппен үш ескерту берілді. Қызыл карточкалар мүлдем сирек кездеседі; сол турнирде бір матчқа орташа есеппен 0,2 қызыл карточка көрсетілді.

Төрешіге қатысты

Төреші 17 заңның қолданылуына қатысты кең өкілеттікке ие, соның ішінде қандай әрекеттер өте кең санаттарға жататын ескертуге лайық құқық бұзушылықтарды анықтауға. Осы себепті төрелік шешімдер кейде қырқыс дау тудырады. Кейбір заңдар ескерту қашан жасалуы керек немесе міндетті түрде жасалуы керек жағдайларды нақтылайды, ал төрешілерге берілген көптеген нұсқаулар қосымша басшылық ұсынады. Төрешілерді өздерінің салауатты ойын пайдалануға ынталандыру "18-заң" деп бейресми түрде аталады.

Артықшылық

Артықшылық қағидасына сәйкес, бұзушылық жасалған кезде ойынды жалғастыруға мүмкіндік беру керек, ал бұзушылық жасалмаған команда осы ойынның жалғасуынан пайда көреді. Егер бірнеше секунд ішінде күтілген артықшылық тумаса, төреші ойынды тоқтатып, тікелей немесе жанама бос соққымен немесе пенальти соққысымен қайта бастайды (бұзушылықтың түріне байланысты).

Командалық шенеуніктер

2019 жылы IFAB командалық шенеуніктерге қызыл және сары карточкаларды қолдануға рұқсат берді. Содан бері көптеген жарыстарда бұл жүйе ойыншыларға арналған карточкалар жүйесімен ұқсас жұмыс істейді (яғни, егер командалық шенеунік, мысалы, менеджер немесе жаттықтырушы екі сары карточка алса, оған қызыл карточка көрсетіледі). Құқық бұзушылықтың ауырлығына байланысты, бұл шенеунік кейіннен жарыстан шеттетілуіне, айыппұл төлеуге және/немесе оның жарыс ережелері мен ұлттық футбол федерациясына сәйкес қосымша жазаға тартылуы мүмкін. Бұл заң өзгерісінен бұрын командалық шенеуніктер, мысалы, менеджерлер мен жаттықтырушылар жоғарыда аталған ескерту және алаңнан қуу жазаларына жатпайтын, себебі олар тек ойыншыларға, қосалқы ойыншыларға және алаңға шығарылған ойыншыларға қатысты. Сондықтан, олар құқық бұзушылық жасаған жағдайда, оларға карточкалар көрсетілмейтін. Дегенмен, 5-қағидаға сәйкес төреші командалық шенеуніктерді техникалық аймақтан және оның жанындағы аймақтан шығаруға құқылы (мұны кейде "қуу" деп те атайды).

Ойыннан кейінгі айыппұлдар

Көптеген футбол лигалары мен федерациялары маусым, турнир немесе турнирдің кезеңінде белгілі бір санда ескерту жинаған ойыншыларға алаңнан тыс санкциялар қолданады. Әдетте, бұл ойыншының белгілі бір ескерту санына жеткеннен кейін келесі ойын(дар)да ойнаудан шеттетілуі түрінде болады. Мұндай санкциялар «Ойын ережесімен» емес, лига ережелерімен анықталады. «MLS Next Pro» резервтік лигасында «Major League Soccer» 2022 жылғы «Next Pro» маусымының ортасында осы санкцияға қатысты ерекше ереже енгізді. Ойыннан қуылған ойыншы келесі матчты сол қарсыласына қарсы өткізеді. Сол сияқты, тікелей қызыл карточка көбінесе қосымша санкцияларға, әсіресе болашақ ойындарда ойнаудан шеттетуге әкеледі, бірақ сонымен қатар қаржылық айыппұлдар да салынуы мүмкін. Нақты жазалар «Ойын ережесімен» емес, турнир немесе жарыс ережелерімен белгіленеді. «FIFA» әсіресе кез келген футбол жарысында қызыл карточка алған ойыншы кем дегенде келесі ойынға қатыса алмайтынын қатаң түрде талап етеді, ал шағымданудың жалғыз негізі – қате идентификация. 2006 жылғы «FIFA Әлем чемпионатында» топтық кезеңнің үш матчында екі сары карточка алған немесе плей-офф кезеңінде екі сары карточка алған кез келген ойыншы келесі ойынға бір матчтан шеттетілді. Бір сары карточка топтық кезеңнен плей-офф кезеңіне көшпейді. Егер ойыншы командасының соңғы топтық матчында екінші сары карточка алса, команда жартылай финалға өткен жағдайда 1/8 финалға қатыса алмайды. Дегенмен, сары карточкалар бойынша санкциялар «Әлем чемпионатының» финалынан кейін күшін жояды. 2010 жылғы «FIFA Әлем чемпионатында» ереже өзгертілді, соның салдарынан турнирдің басынан бастап, ширек финалдық кезеңнің соңына дейін (топтық кезең матчтарының соңына дейін емес) екі сары карточка алған кез келген ойыншы келесі ойынға бір матчтан шеттетіледі. Осының нәтижесінде, жартылай финалда қызыл карточка алған (тікелей немесе екінші ескертуден кейін) ойыншылар ғана финалда ойнау мүмкіндігінен айырылды. Кейбір лигалық/топтық жарыстарда команданың «әділ ойын» көрсеткіші, яғни команда алған сары және қызыл карточкалардың жалпы саны, турнир кестесіндегі орнын анықтау үшін теңдікті шешу әдісі ретінде қолданылуы мүмкін. Бұл әдіс «Әлем чемпионатының» тарихында 2018 жылы алғаш рет қолданылды, онда Жапония барлық басқа көрсеткіштер бойынша Сенегалмен тең болғаннан кейін «H» тобында 1/8 финалға өтті (Жапония топта төрт сары карточка алды, ал Сенегал алты).

Many football leagues and federations impose off field penalties for players who accumulate a certain number of cautions in a season, tournament or phase of a tournament. Typically, these take the form of suspending a player from playing in his team's next game(s) after reaching a particular number of cautions. Such off field penalties are determined by league rules, and not by the Laws of the Game. A unique rule regarding this penalty was introduced by Major League Soccer in its reserve league of MLS Next Pro at the halfway point of Next Pro's inaugural 2022 season. A player who is sent off serves his suspension in his team's next match against the same opponent. Similarly, a direct red card usually also results in additional sanctions, most commonly in the form of suspensions from playing for a number of future games, although financial fines may also be imposed. The exact punishments are determined by tournament or competition rules, and not by the Laws of the Game. FIFA in particular has been adamant that a red card in any football competition must result in the guilty player being suspended for at least the next game, with the only grounds of appeal being mistaken identity. At the 2006 FIFA World Cup, any player receiving two yellow cards during the three group stage matches, or two yellow cards in the knockout stage matches had to serve a one match suspension for the next game. A single yellow card did not carry over from the group stage to the knockout stages. Should the player pick up his second yellow during the team's final group match, he would miss the Round of 16 if his team qualified for it. However, suspensions due to yellow cards do not carry beyond the World Cup finals. For the 2010 FIFA World Cup, the rules were changed so that any player who received two yellow cards between the beginning of the tournament and the end of the quarterfinal round (instead of the end of the group stage matches) would serve a one match suspension for the next game. As a result, only players that received a red card (whether directly or after a second booking) in the semifinal game would not be able to play in the final. In some league/group competitions, a team's fair play record, as measured by the total number of yellow and red cards acquired by a team, may be used as a potential tie breaking method to determine final table position. This method was used for the first time in the World Cup's history in 2018, where Japan advanced to the round of 16 over Senegal in Group H after being tied in every other category (Japan received four yellow cards in the group, fewer than Senegal's six).