Кіріспе
1978 жылғы Алма-Ата декларациясы 1978 жылдың 6-12 қыркүйегінде Алматыда (бұрынғы Алма-Ата), Қазақ КСР-і (қазіргі Қазақстан), КСРО-да өткен Халықаралық алғашқы медициналық көмек (АМК) конференциясында қабылданды. Онда барлық үкіметтердің, денсаулық сақтау және даму саласының қызметкерлерінің, сондай-ақ әлемдік қауымдастықтың барлық адамдардың денсаулығын қорғау және нығайту үшін жедел әрекет ету қажеттігі басаланды. Бұл алғашқы медициналық көмектің маңыздылығын атап көрсеткен тұңғыш халықаралық декларация болды. Содан бері Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) мүше елдері "Баршаға денсаулық" мақсатына қол жеткізудің кілті ретінде алғашқы медициналық көмекке басымдық берді, бірақ бастапқыда бұл дамып келе жатқан елдерге ғана қатысты. Бес жыл өткен соң, бұл принцип барлық елдерге қолданыла бастады. 1978 жылғы Алма-Ата декларациясы – қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы ХХ ғасырдың маңызды жетістігіне айналды және "Баршаға денсаулық" мақсатына әлемдік деңгейде қол жеткізуде алғашқы медициналық көмектің басты рөлі екенін көрсетті.
Declaration of Alma Ata was adopted at the International Conference on Primary Health Care (PHC), Almaty (formerly Alma Ata), Kazakh Soviet Socialist Republic (present day Kazakhstan), Soviet Union 6–12 September 1978. It expressed the need for urgent action by all governments, all health and development workers, and the world community to protect and promote the health of all people. It was the first international declaration underlining the importance of primary health care. The primary health care approach has since then been accepted by member countries of the World Health Organization (WHO) as the key to achieving the goal of "Health For All", but only in developing countries at first. This applied to all other countries five years later. The Alma Ata Declaration of 1978 emerged as a major milestone of the twentieth century in the field of public health, and it identified primary health care as the key to the attainment of the goal of "Health For All" around the globe.
Сипаттама
Конференция бүкіл әлемде, әсіресе дамушы елдерде техникалық ынтымақтастық рухында және Жаңа халықаралық экономикалық тәртіпке сәйкес, алғашқы медициналық көмекті дамыту және іске асыру үшін шұғыл және тиімді ұлттық және халықаралық шаралар қабылдауға шақырды. Декларацияның мазмұны Қытайдағы жалаң аяқ дәрігерлер жүйесінен шабыттанды, ол Қытайдың ауылдық аймақтарындағы алғашқы медициналық көмек деңгейін революциялық түрде өзгертті. Декларацияда үкіметтер, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ), ЮНИСЕФ және басқа да халықаралық ұйымдар, сондай-ақ көпжақты және екіжақты агенттіктер, үкіметтік емес ұйымдар, қаржыландыру агенттіктері, барлық денсаулық сақтау қызметкерлері мен әлемдік қауымдастық алғашқы медициналық көмекке қатысты ұлттық және халықаралық міндеттемелерді қолдауға және, әсіресе дамушы елдерде, техникалық және қаржылық көмекті арттыруға шақырылды. Конференция жоғарыда аталғандарды декларацияның мазмұны мен рухына сәйкес алғашқы медициналық көмек көрсетуді енгізуге, дамытуға және оны сақтауға бірлесіп жұмыс істеуге шақырды. Декларация 10 тармақтан тұрады және мүше мемлекеттер үшін заңдық күші жоқ.
Денсаулықтың анықтамасы
Декларацияның бірінші бөлімі ДДҰ-ның денсаулықты "толық физикалық, психикалық және әлеуметтік жақсылық күйі, және ауру немесе нашарлықтың болмауы ғана емес" деп анықтағанын қайта растайды. Бұл анықтама денсаулықты қамтамасыз етуге әлеуметтік және экономикалық секторларды да қамтуға бағытталған және денсаулықты адам құқығы ретінде бекітеді.
Теңдік
Декларация дамыған және дамушы елдер арасындағы денсаулық деңгейіндегі теңсіздікті баса көрсетіп, оны саяси, әлеуметтік және экономикалық жағынан қабылдауға келмейтін жағдай деп бағалады.
Денсаулық сақтау әлеуметтік-экономикалық мәселе және адам құқығы ретінде
Үшінші бөлімде денсаулықты баршаға қолжетімді етудің алғы шарты ретінде экономикалық және әлеуметтік даму қажеттігі айтылды. Сондай-ақ, халық денсаулығын нығайту мен қорғау арқылы экономикалық және әлеуметтік дамуға, сондай-ақ әлемдік бейбітшілікке оң ықпал ететіні жарияланды. Адамдардың денсаулық сақтауды жоспарлау және іске асыруға топта немесе жеке қатысуы – адам құқығы және міндеті ретінде бекітілді.
Мемлекеттің рөлі
Бұл бөлім мемлекеттің денсаулық сақтау және әлеуметтік шараларды жеткілікті деңгейде қамтамасыз етудегі рөліне ерекше тоқталды. Бұл бөлім "Баршаға денсаулық" шақыруын жариялады, ол келесі жылдары Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) науқанына айналды. "Баршаға денсаулық" – дегеніміз, әлемдегі барлық халықтың 2000 жылға дейін әлеуметтік және экономикалық жағынан жемісті өмір сүруге мүмкіндік беретін денсаулық деңгейіне қол жеткізуі. Декларацияда үкіметтерге, халықаралық ұйымдарға және бүкіл әлемдік қауымдастыққа әлеуметтік әділеттілік рухында осыны басты әлеуметтік мақсат ретінде қарастыруға шақырылды.
Бастапқы медициналық көмек және оның құрамдас бөліктері
Бұл бөлімде алғашқы медициналық көмек анықталды және қол қойған елдерге денсаулық сақтау жүйелеріне алғашқы медициналық көмек тұжырымдамасын енгізуге шақыру жолданды. Алғашқы медициналық көмек көптеген мүше мемлекеттер тарапынан қабылданып алынды. Соңғы кезде ДДҰ-ның Бас директоры Маргарет Чан алғашқы медициналық көмек тәсілін денсаулық сақтау жүйесін ұйымдастырудың ең тиімді және экономикалық тұрғыдан тиімді жолы ретінде қайта растады. Ол сондай-ақ, халықаралық дәлелдер алғашқы медициналық көмекке бағытталған денсаулық сақтау жүйелерінің төмен шығындармен жақсы нәтижелерге және жоғары тұтынушы қанағаттануына әкелетінін анық көрсеткенін атап өтті. Жетінші бөлімде алғашқы медициналық көмектің құрамдас бөліктері тізімделген. Келесі екі бөлімде барлық үкіметтерге алғашқы медициналық көмек тәсілін денсаулық сақтау жүйелеріне енгізуге шақырылды және әлемдік ресурстарды тиімді пайдалану үшін халықаралық ынтымақтастыққа үндеу жасалды.
Алма-Ата декларациясына сын және реакциялар
Алма-Ата декларациясы дүниежүзінде көптеген сын-пікірлер мен реакцияларды тудырды. Көптеген сарапшылар «2000 жылға қарай баршаға денсаулық» деген ұран іске аспайтынын, ал декларацияда нақты мақсаттар жоқ екенін айтты. Маркос Куэто «Бастапқы медициналық көмектің және іріктеулі бастапқы медициналық көмектің пайда болуы» деген мақаласында бұл декларацияның шындыққа сай келмейтін, идеалистік және тым кең ауқымды деп айыпталып, жаңылғанын мәлімдейді. Осы сын-пікірлердің нәтижесінде Рокфеллер қоры 1979 жылы (Алма-Атадан бір жыл өткен соң) Италиядағы Бельяджио конференциялық орталығында Денсаулық сақтау және халықты дамыту конференциясын ұйымдастырды. Конференцияның мақсаты – БМК мақсаттарын нақтылау және тиімді стратегияларды іске асыру болды. Нәтижесінде, іріктеулі медициналық-санитарлық көмек (ІМСК) енгізілді. Алма-Ата декларациясының БМК-мен салыстырғанда, Іріктеулі БМК өте нақты және жиі кездесетін өлім себептеріне төмен құнмен шешім табу идеясын ұсынды. Іріктеулі БМК-ның мақсаттары мен нәтижелері анық, айқын, өлшенетін және байқауға оңай болды. Себебі, Іріктеулі БМК-де ең маңызды деп саналатын бағыттар нақты белгіленген. Олар GOBI (өсуді бақылау, ауыз арқылы су толықтыру, ана сүтімен тамақтандыру және иммундау) және кейіннен GOBI FFF (тамақпен толықтыру, әйелдердің сауаттылығы және отбасылық жоспарлау) деп аталды. Алма-Ата декларациясынан өзгеше, бұл аспектілер өте нақты және айқын болды, бұл жаһандық денсаулықты мүмкіндігінше табысты және қолжетімді етуге мүмкіндік берді. Дегенмен, Альма-Атада ұсынылған жан-жақты БМК-ны Іріктеулі БМК-ға қарағанда артық көретін көптеген жақтастары болды, соңғысын бастапқы декларацияның негізгі принциптерін бұрмалап көрсету деп сынады. Басты сын – іріктеулі көмекті денсаулыққа шектеулі көзқарас ретінде қарау. Сондықтан, осындай алғашқы медициналық көмекке көзқарас толыққанды көмекке (жаһандыққа) үлес қоспайды және аурудың негізгі себептері ретінде әлеуметтік факторларды ескермейді, демек денсаулық сақтауды жоспарлау үшін маңызды.
Мұра
2018 жылдың 25-26 қазанында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы, ЮНИСЕФ және Қазақстан Үкіметі Астанада негізгі медициналық көмек жөніндегі жаһандық конференцияны бірлесіп өткізді. Конференция Алма-Ата декларациясының 40 жылдығын белгіледі және барлық адамға қолжетімді денсаулық сақтауды қамтамасыз ету үшін күшті негізгі медициналық көмек өте маңызды екенін растау үшін әлемдік лидерлерді біріктірді. Конференция нәтижесінде Алма-Ата декларациясын қайта растап, оны кеңейткен негізгі медициналық көмек жөніндегі Астана декларациясы қабылданды.