Кіріспе

Патогендердің болуына жауап ретінде жауын клеткалары шығарған сигналдық ақуыздар.

Интерферондар (IFN, /ɪ//n//t//ər/'/f//ɪər//ɒ//n/ INtərFEERon) – бірнеше вирустардың болуына жауап ретінде жауын клеткалары жасап, шығаратын сигналдық ақуыздар тобы. Әдетте, вирустық инфекцияға шалдыққан жасуша интерферондарды шығарып, жақын жердегі жасушалардың вирусқа қарсы қорғанысын күшейтеді. Интерферондар цитокиндер деп аталатын үлкен ақуыздар класына жатады, бұл молекулалар жасушалар арасындағы қарым-қатынас үшін қолданылады және иммундық жүйенің қорғаныс механизмдерін іске қосып, патогендерді жоюға көмектеседі. Интерферондар вирустың көбеюіне "кедересін келтіру" қабілеті үшін осылай аталған. IFN-нің тағы да басқа функциялары бар: ол иммундық жасушаларды, мысалы, табиғи өлтіруші жасушаларды және макрофагтарды белсендіреді, сондай-ақ негізгі гистоүйлесімділік кешенінің (MHC) антигендерінің экспрессиясын арттыру арқылы жауын қорғанысын күшейтеді. Инфекциялардың кейбір белгілері, мысалы, қызба, бұлшықет ауруы және "тұмауға ұқсас белгілер" IFN және басқа цитокиндердің өндірісінен де туындауы мүмкін. Жануарларда, соның ішінде адамдарда, 20-дан астам IFN гендері мен ақуыздары анықталған. Олар әдетте үш классқа бөлінеді: I типті IFN, II типті IFN және III типті IFN. Барлық үш классқа жататын IFN вирустық инфекциялармен күресуде және иммундық жүйені реттеуде маңызды рөл атқарады.

Интерферонның түрлері

Сигнал беретін рецептордың түріне қарай адам интерферондары үш негізгі түрге жіктеледі. I типті интерферон: I типті IFN-дердің барлығы IFN α/β рецепторы (IFNAR) деп аталатын, IFNAR1 және IFNAR2 тізбектерінен тұратын, жасуша бетіндегі белгілі бір рецептор кешеніне байланысады. Адамдарда I типті интерферондар IFN α, IFN β, IFN ε, IFN κ және IFN ω болып табылады. IFN β интерфероны барлық ядролы жасушалармен, вирус оларға енгенін анықтағанда өндіріледі. IFN α және IFN β-ның ең көп өндірушілері – қанда айналып жүрген плазмоцитоидты дендриттік жасушалар. Моноциттер және макрофагтар вирус молекулалық үлгілерімен стимуляцияланғанда I типті интерферондардың көп мөлшерін өндіре алады. I типті IFN α өндірісін Interleukin 10 деп аталатын басқа цитокин тежейді. Босатылғаннан кейін I типті интерферондар мақсатты жасушалардағы IFN α/β рецепторына байланысады, бұл вирустың РНК және ДНК-ны өндіруіне және көбейтуіне кедергі келтіретін ақуыздардың экспрессиясына әкеледі. Жалпы алғанда, IFN α гепатит B және C инфекцияларын емдеу үшін, ал IFN β – көп склерозды емдеу үшін қолданылуы мүмкін. II типті IFN IFNGR-ге байланысады, ол IFNGR1 және IFNGR2 тізбектерінен тұрады. Жақында алынған мәліметтер кейбір вирус немесе саңырауқұлақ инфекцияларында III типті IFN-нің маңыздылығын көрсетеді. Жалпы алғанда, I және II типті интерферондар иммундық жауапты реттеу және белсендіру үшін жауапты. Олар сонымен қатар p53 белсенділігін арттыру арқылы вирус таралуын шектейді, бұл вирус инфекциялаған жасушаларды апоптозды ынталандыру арқылы өлтіреді. IFN-нің p53 әсері оның кейбір қатерлі ісіктерге қарсы қорғаныс рөлімен де байланысты. Интерферондар ісіктік жасушалардан туындайтын ангиогендік стимулдарды төмендету арқылы ангиогенезді тежеуі мүмкін. Олар эндотелийлік жасушалардың көбеюін де тежейді. Мұндай тежелім ісіктің ангиогенезінің төмендеуіне, оның тамырлануының төмендеуіне және одан кейінгі өсуінің тежелуіне әкеледі. Интерферон гамма сияқты интерферондар макрофагтар және табиғи өлтіруші жасушалар сияқты басқа иммундық жасушаларды тікелей белсендіреді. Митогендер сонымен қатар жасушалардан (әсіресе лимфоидты жасушаларда IFN γ) IFN-нің босатылуын да қозғайды. Басқа цитокиндер, мысалы интерлейкин 1, интерлейкин 2, интерлейкин 12, ісік некрозы факторы және колонияны стимуляциялайтын фактор, интерферон өндірісін де күшейте алады.

Ағылшын тілінде

Өздерінің белгілі бір рецепторларымен өзара әрекеттесу арқылы IFN сигналды аударушы және транскрипцияны белсендіретін (STAT) кешендерін белсендіреді; STAT – иммундық жүйенің белгілі бір гендерінің экспрессиясын реттейтін транскрипциялық факторлар отбасы. Кейбір STAT-тар I және II типті IFN-дердің екеуімен де белсендіріледі. Дегенмен, IFN-нің әр түрі бірегей STAT-тарды да белсендіре алады. STAT белсенділігі барлық IFN үшін ең жақсы анықталған жасушалық сигналдау жолын, классикалық Janus kinase STAT (JAK STAT) сигналдау жолын бастайды. Сонымен қатар, IFN сигналдау кезінде STAT 1, 3, 4, 5 немесе 6 әр түрлі комбинацияларынан STAT гомодимерлері немесе гетеродимерлері түзіледі; бұл димерлер гендердің промоторларындағы IFN белсендірілген орынның (GAS) элементтеріне байланысу арқылы ген транскрипциясын бастайды. RIG G өкпе қатерлі ісік жасушаларында NF κB және STAT3 сигналдауын тежеуге қабілетті екенін көрсетті, бұл I типті IFN-дердің әлеуетін көрсетеді.

Интерферонға вирустық резистенттілік

Көптеген вирустар интерферонның әрекетіне қарсы тұру механизмдерін дамытты. Олар цитокин өз рецепторына байланысқаннан кейін болатын сигнал беру тізбегін тоқтату арқылы, қосымша IFN өндірісін болдырмау арқылы және IFN-нің индукциялаған ақуыздарының функцияларын тежеу арқылы IFN жауабын айналып өтеді. IFN сигналдауын тежейтін вирустарға жапон энцефалиті вирусы (JEV), денге вирусы 2 түрі (DEN 2) және герпесвирустар тұқымына жататын вирустар жатады, мысалы, адам цитомегаловирусы (HCMV) және Капоси саркомасымен байланысты герпесвирусы (KSHV немесе HHV8). IFN сигналдауға әсер ететін вирустық ақуыздарға Эпштейн-Барр вирусының EBNA1 (EBV ядролық антигені 1) және EBNA2 (EBV ядролық антигені 2), полиомавирустың үлкен T антигені, адам папилломавирусының (HPV) E7 ақуызы және вакциния вирусының B18R ақуызы жатады. IFN α белсенділігін төмендету STAT1, STAT2 немесе IRF9 (JEV инфекциясында) арқылы немесе JAK-STAT жолы арқылы (DEN 2 инфекциясында) сигнал беруді болдырмауы мүмкін. Интерферонның интерферон стимуляцияланған гендерден (ISG) ақуыз өндірісін ынталандыру қабілеті де әсер етуі мүмкін. Мысалы, JEV жұқтырған жасушаларда протеинкиназа R өндірісі бұзылуы мүмкін. Гепатит C вирусының I генотипінің интерферонге негізделген терапияға салыстырмалы төзімділігі, вирустық қаптама ақуызы E2 мен иесінің протеинкиназасы R арасындағы гомологияға байланысты, ол интерферонның индукциялаған вирустық ақуыз трансляциясын басу медиаторы болып табылады, бірақ HCV-де интерферонға төзімділіктің туындаған және ішкі механизмдері көпфакторлы.

Коронавирусқа қарсы іс-қимыл

Коронавирустар вирустық инфекцияның алғашқы он күнінде туа біткен иммунитеттен қашып шығады. Инфекцияның алғашқы кезеңдерінде SARS CoV 2 интерферонның I (IFN I) түріне жауап беруді SARS CoV-ға қарағанда тіпті төмендетеді, ол өз кезегінде адам жасушаларында IFN I-нің әлсіз индукторы болып табылады. SARS CoV 2 IFN III реакциясын да шектейді. Жасы ұлғаятын плазмоцитоидты дендриттік жасушалардың санының азаюы COVID-19 ауырлығының артуымен байланысты, мүмкін бұл жасушалар интерферон өндірушілердің маңызды бөлігі болып табылады. Өмірге қауіп төндіретін COVID-19 ауруы бар науқастардың 10%-ында I типті интерферонға қарсы аутоантителолар бар. IFN I вирустық инфекциядан бұрын (немесе оның өте ерте кезеңдерінде) қолдану қорғаныш болуы мүмкін, бұл кездейсоқ клиникалық зерттеулерде расталуы керек. және екінші прогрессивті мультипльс склерозының аурудың прогрессиясын және белсенділігін баяулатуға болады. Интерферон терапиясы кейбір қатерлі ісіктерді емдеу үшін қолданылады (химиотерапия мен сәулеленумен бірге). Бұл ем гематологиялық қатерлі ісіктерде, мысалы, лейкемия мен лимфомаларда, соның ішінде түкті клеткалы лейкемия, созылмалы миелоидты лейкемия, түйіндік лимфома және терідегі Т-клеткалы лимфомаларда қолданылуы мүмкін. В гепатиті мен С гепатитін де IFN α-мен емдеуге болады, көбінесе басқа вирусқа қарсы препараттармен бірге. Интерферонмен емделгендердің кейбіреулері тұрақты вирусологиялық жауап береді және гепатит С жағдайында гепатит вирусын жоя алады. Емді алынған пациенттердің биопсиясы бауыр зақымдануы мен цирроздың азаюын көрсетті. IFN-ді қолдану арқылы созылмалы гепатит С-ті бақылау гепатоцеллюлярлық карциноманың азаюымен байланысты. III типті интерферон IFN λ3 кодтайтын гендегі бір нуклеотидтік полиморфизм (SNP) ХВВ инфекциясы анықталғаннан кейін созылмалы инфекцияға қарсы қорғаныш болып табылған және интерферонға негізделген емдеу схемаларына жауап беруді болжады. SNP жиілігі нәсілге қарай айтарлықтай ерекшеленді, бұл еуропалық американдықтар мен афроамерикандықтар арасында интерферон терапиясына байқалған айырмашылықтарды түсіндіруге көмектеседі. Расталмаған нәтижелер интерферон көзге тамшыларының герпес симплекс вирусының эпителиялық кератитімен ауыратын адамдарға тиімді ем болуы мүмкін екенін көрсетті. Инфекцияланған тінді алып тастау (дебридмент) және одан кейін интерферон тамшыларын қолдану осы типтегі көз инфекцияларын емдеудің тиімді әдісі екенін көрсететін нақты дәлелдер жоқ.

Тарих

Интерферонды алғаш рет 1957 жылы Лондондағы Медициналық зерттеулер ұлттық институтында Алик Исаакс және Жан Линденман сипаттады; бұл жаңалық вирустық интерференцияны зерттеулерінің нәтижесі болды. Вирустық интерференция – жасушалардың белсенді немесе жылумен инактивацияланған вирусқа ұшырауынан туындаған вирус өсуінің тежелуі. Исаакс пен Линденманн тауық эмбрионының хориоаллантоикалық мембранасында қызумен инактивацияланған тұмау вирусының әсерінен тірі тұмау вирусының өсуін тежеуді қамтитын жүйемен жұмыс істеді. Олардың тәжірибелері бұл интерференцияның қызумен инактивацияланған тұмау вирусымен емделген мембраналардағы жасушалар бөліп шығарған ақуыз арқылы жүзеге асырылатынын көрсетті. 1957 жылы олар өздерінің нәтижелерін жариялап, ашқан вирусқа қарсы факторды интерферон деп атады. Сонымен қатар, Исаакс пен Линденманның 1957 жылғы жариялануына дейін басқалар да интерферонды байқаған болуы мүмкін. Мысалы, шешекке қарсы тиімді вакцина жасау мақсатындағы зерттеулер кезінде Ясу Ичи Нагано мен Ясухико Кодзима – Токио университетінің жұқпалы аурулар институтында жұмыс істейтін екі жапон вирусологы – бұрын УФ-сәулеленген вируспен зарардалған қоянның терісі немесе ұрықтарында вирус өсуінің тежелуін байқады. Олар вируспен зарарданған тіндерде «вирусты тежеуші фактор» бар деп болжады және осы факторды тіндердің гомогенаттарынан оқшаулап, сипаттауға тырысты. Сол сияқты, Джон Эндерстің зертханасындағы Монто Хо 1957 жылы әлсіретілген полиовирустың адам амниондық жасушаларының мәдениетінде түрге тән антивирустық әсер беретінін анықтады. Олар осы байқауларын 1959 жылғы жарияланымда сипаттап, жауапты факторды вирусқа қарсы тежеуші фактор (ВТФ) деп атады. Соматикалық жасушалар генетикасын пайдалана отырып, интерферон әрекеті генінің және интерферон генінің адам хромосомаларында әртүрлі орналасқанын көрсету үшін тағы 15-20 жыл уақыт кетті. Адамның бета-интерферонын тазарту 1977 жылға дейін жүзеге аспады. Ю. Х. Тан және оның әріптестері биологиялық белсенді, радиомаркировкаланған адам бета-интерферонын фибробласт жасушаларында интерферон генін күшейту арқылы тазартып, өндірді және оның белсенді орнында тирозин қалдықтары бар екенін көрсетті. Танның зертханасы алғашқы аминқышқылдық құрамын, қант құрамын және N-терминалдық талдауларды жүргізу үшін жеткілікті мөлшерде адам бета-интерферонын оқшаулады. Олар адам бета-интерферонының ерекше гидрофобты гликопротеин екенін көрсетті. Бұл тазарту кезінде препараттарды сынақ түтігінен сынақ түтігіне немесе ыдыстан ыдысқа ауыстырғанда интерферон белсенділігінің жоғалуын түсіндірді. Талдаулар химиялық растау арқылы интерферон белсенділігінің фактісін көрсетті. Адам альфа-интерферонының тазартылуы туралы 1978 жылға дейін хабарланбады. Сидни Пестка мен Алан Вальдманның зертханалары 1978 және 1981 жылдар аралығында жариялаған бірқатар мақалаларда I типті интерферон – IFN α және IFN β тазартылуы сипатталған. Генді клондау IFN α көптеген туысқан гендер отбасымен кодталғандығын растады. II типті IFN (IFN γ) гені де осы кезеңде оқшауланды. Интерферон алғаш рет Рокфеллер университетінде доктор Брюс Меррифилд зертханасында бір уақытта бір аминқышқылынан қосып, қатты фазалық пептид синтезін қолданып қолмен синтезделді. Кейін ол химия бойынша Нобель сыйлығын алды. Интерферон 1980 жылға дейін сирек және қымбат болды, содан кейін рекомбинантты ДНҚ технологиясын пайдалана отырып, интерферон генін бактерияларға енгізіп, бактериялық мәдениеттерден немесе ашытқыдан массалық өсіруге және тазартуға мүмкіндік берді. Интерферонды сүтқоректілердің рекомбинантты жасушалары да өндіре алады. 1970-жылдардың басында адам интерферонын ірі көлемде өндіруді Кари Кантелл бастады. Ол Финляндия қан банкі жинаған көп мөлшердегі адам лейкоциттерінен көп мөлшерде адам альфа-интерферонын өндірді. Адам бета-интерферонының үлкен мөлшері адам фибробласт жасушаларында бета-интерферон генін күшейту арқылы өндірілді. Кантелл мен Танның табиғи интерферонның үлкен мөлшерін өндіру әдістері химиялық сипаттама, клиникалық сынақтар және адам альфа және бета интерферон гендерін клондау үшін интерферонның шағын мөлшердегі хабаршы РНК-ны дайындау үшін маңызды болды. Танның зертханасы Cetus үшін бета-интерферон генін бактерияда клондау үшін күшейтілген адам бета-интерферон хабаршы РНК-сын дайындады, ал рекомбинантты интерферон «бетасерон» ретінде әзірленді және склерозды көптік ауруды емдеуге бекітілді. Израиль ғалымдары да адам бета-интерферонын өндіру үшін адам бета-интерферон генін күшейтуді пайдаланды.