Кіріспе

Ирреализм – философия, әдебиет және өнер салаларындағы түрлі жазушылар қолданған, нақты емес болудың белгілі бір түрлерін немесе шындықты нақты анықтаудағы қиындықтарды білдіретін термин. Философияда бұл термин американдық философ Нельсон Гудман ұсынған көзқарасқа қатысты болса, әдебиет пен өнерде ол әртүрлі жазушылар мен бағыттарды көрсетеді. Бұл термин осы салалар мен бағыттарда қолданылу тұрақтылығын сақтаса, бұл сөздің жалпы ағылшын тіліндегі қолданылу ерекшелігін көрсетеді: стандартты сөздіктегі ирреал сөзінің анықтамасы "нақты емес" деген мағынаны білдірсе де, "нақты емес" сөзімен салыстырғанда ирреал сөзі өте сирек қолданылады. Осылайша, ол әдетте шындыққа сай емес, бірақ ерекше немесе ерекше жағдайда, әдетте "нақты емес" деп қана емес, сонымен қатар шындықтың қалыпты қабылдауынан алшақтықты көрсететін нәрселерді сипаттау үшін қолданылады.

Әдебиеттегі реализмсіздік

Әдебиетте ирреализм термині алғаш рет 1970 жылдары АҚШ-та Дональд Бартельме немесе Джон Барт сияқты жазушылардың пост реалистік «жаңа көркем әдебиетін» сипаттау үшін кеңінен қолданылды. Жалпы алғанда, ол жазудың барлық формалары тек «шындықтың нақты сипаттамаларын емес, оның әртүрлі нұсқаларын ұсына алады» деген пікірді білдірді, сондай-ақ әңгіме соңында нақты шешім беру міндетті емес екенін көрсетеді. Джон Гарднер «Шығарма өнерінде» осы орайда Бартельменің еңбегін және оның «әдеби техниканы [ешнәрсені ұғынбастан] түсіну тәсілдері ретінде қолданудың шексіз қабілетін» келтіреді. Барт 1974 жылғы сұхбатында «ирреализм – антиреализм немесе нағыз емес емес, ирреализм – 1970 жылдардың прозалық әдебиетін сипаттайтын болады деп сенемін», – дегенмен, бұл болжам расталмады. Керісінше, АҚШ-тағы жазу тез арада реалистік дәстүріне оралды және ирреализм термині қолданыстан шықты. Дегенмен, соңғы жылдары термин әдеби және философиялық тұрғыдан сипаттау және жіктеу мақсатымен қайта жандандырылды. Ол реалистік емес жанрдағы жазушылардың (мысалы, Дж.Р.Р. Толкиннің фантастикасы, Габриэль Гарсия Маркестің сиқырлы реализмі) шығармаларынан және осы айырмашылықтың маңызынан ерекшеленеді. Бұл Диан Суинфордтың «Ирреализмді анықтау: ғылыми даму және аллегориялық мүмкіндік» атты эссесінде көрінеді. Мәселеге структуралистік және нарратологиялық тұрғыдан қарап, ол ирреализмді «постмодерн аллегорияның ерекше түрі» деп анықтады, ол символ және аллегорияның жақсы реттелген және үйлесімді ортағасырлық жүйесінің қазіргі заманның фрагментациясы мен ыдырауынан туындады. Осылайша, ортағасырлық әдебиетте берілген контекстте бейнеленген арыстанды тек бір ғана мағынада түсіндіруге болар еді. Алайда, қазіргі әдеби теория мұндай тұрақты мағыналардың берілуін жоққа шығарады. Суинфордтың пікірінше, бұл өзгеріс «ғылым мен техникалық мәдениеттің табиғи әлем туралы түсініктерді өзгерткені, сондай-ақ табиғи әлемнің өзін өзгерткені, осылайша оны түсінуге қатысты эпистемологиялық және аллегориялық әрекеттерге қолданылатын символдардың сөздігін өзгерткенімен» байланысты болуы мүмкін. Осылайша, Итало Кальвиноның «Космикомикасы» және Хорхе Луис Борхестің «Фикціондары» сияқты ирреалистік туындыларды ғылыми және техникалық мәдениетіміз, әсіресе кванттық физика немесе салыстырмалылық теориясы сияқты ұғымдар әкелген әлем туралы өзгерген түсініктерімізді түсіндіру үшін жаңа аллегориялық тіл табуға жасалған тырыс ретінде қарастыруға болады. «Демек, ирреалистік туынды белгілі бір жүйеде жұмыс істейді, – деп жазады Суинфорд, – және оның дұрыстығына куәлік етеді, әйтсе де бұл жүйе және ол бейнелейтін әлем көбінесе өзгеріс, ауытқу болып табылады». Ал «The Cafe Irreal» онлайн журналы ирреализмді экзистенциалистік әдебиеттің бір түрі деп анықтайды, онда мақсаттарға қарамастан, құралдар үнемі және абсурдты түрде қарсылық көрсетеді. Мысалы, Франц Кафканың «Метаморфозы» әңгімесін қарастырайық, онда сатушы Грегор Самсаның отбасын асырап, қажырлы еңбекпен жоғары шенге көтерілу жоспарлары кенеттен және түсініксіз түрленуімен күйреп қалады. Мұндай туындылар шекті адам санасының шексіз мүмкіндіктері бар ғаламды толық түсінуге немесе реттеуге қабілетсіз екенін көрсетеді. Яғни, біз әлемімізді белгілі бір нормалар мен мақсаттар жиынтығымен ретке келтіруге тырыссақ та (біз оны нақты әлем деп санаймыз), шексіз ғаламдағы шекті сананың парадоксы «нақтыдан тыс» аймақты тудырады, ол адам субъектісінің нақты әлемін теріске шығарады, қарсы қояды немесе қауіп төндіреді. Ирреалистік жазу көбінесе осы шындыққа сай еместікті және оған деген қызығушылығымызды, шындық біздің қалауларымызға сәйкес келмейтіндіктен туындаған мазасыздық пен арман күйінің (мұнда шындық үнемі және түсініксіз түрде бұрмаланады) баяндау сапасымен байланыстыра отырып, көрсетеді; ол тікелей қарым-қатынас жасайды, «сезіну арқылы емес, адам өміріндегі белгісіздіктерді немесе басқаша айтқанда, адам ұмтылысы мен адам шындығы арасындағы келіспеушілікті» білдіреді. Егер ирреалистік оқиғаны аллегория деп қарастырсақ, онда ол «белгісіз мағынаға көптеген сілтемелер» болатын аллегория болады, онда мағынаны айтуға немесе жүйелі түрде талдауға қарағанда көбірек сезінесіз.

Өнердегі реализмсіздік

Әр түрлі жазушылар өнердегі ирреализм мәселесін қарастырған. Нельсон Гудманның «Өнер тілдері» атты еңбегінде ирреализмге қатысты көптеген маңызды байқаулар кездеседі. Гудман өзі бірнеше мультимедиялық шоулар жасады, олардың бірі хоккейге арналған және «Хоккей көргендей: үш кезеңдегі апат пен кенеттен өлім» деп аталады. Гаррет Роулан «The Cafe Irreal» журналында итальян суретшісі Джорджо де Кириконың туындыларындағы, «Кафканы еске түсіретін» шаршаңқылықтың, де Кириконың суреттерінде жиі бейнеленетін, қараңғылықтың белгісіз сағатындағы пейзаж сияқты, көлеңдеп тұратын басқа бір әлемнің сезімімен байланысты екенін жазды. Шаршаңқылық пен құпияның бәрі – шындық пен шындыққа сай емес нәрсенің өзара әрекеттесуінің, қақтығысы мен жанасуының нәтижесі, олар ирреализмнің жылтыраған бетіне түседі. Жазушы Дин Суинфорд, оның ирреализм тұжырымдамасы «Әдебиеттегі ирреализм» бөлімінде егжей-тегжейлі сипатталған, суретші Ремедиос Варос өзінің «Жонглёр» картинасында «христиандық және классикалық иконографияның алдын ала белгіленген символдарына сүйенетін жеке аллегориялық жүйені жасайды. Бірақ олар тез арада ғылыми ақпаратпен толықтырылып, машина сияқты ұйымдастырылған жеке жүйеге айналады, ал ирреалистік туындыда аллегория өзгертілген, бірақ тұрақты және реттелген иконографиялық жүйе бойынша жұмыс істейді». Суретші Тристан Тондино «Ирреалистік өнердің нақты стилі жоқ. Бұл – әрбір адамның әрекеті актердің әлемінің шектеулерінің нәтижесі екенін түсінудің нәтижесі» дейді. Австралияда «the art life» журналы сол елдің суретшілері арасында «Жаңа ирреализмнің» пайда болғанын анықтады, ол «сурет салуға қатысты, әсерін театрлық көрсетусіз, жұлдызды бейнелер мен абстрактілі бояулардың есімдер әлемін құрумен бірге» сипатталады. Олар «ескі» ирреализмнің қандай болғанын нақты айтпайды.

Ирреалистік өнер, кино және музыка басылымы

Ирреалист Арт Эдишн – 90-шы жылдары заманауи пластикалық суретші Фредерик Ириарте құрған баспа үйі. Эстон ақыны, жазушысы және өнер сыншысы Ильмар Лаабанмен бірге олар бірнеше эссе, көрмелер, жобалар, манифест және "Ирреализация" кітабы арқылы өздерінің Ирреализм тұжырымдамасын дамытты. Ирреалист Арт Эдишн.