Кіріспе

Протеин

Ісік некрозы факторы (TNF, кахексин немесе кахектин; бұрын альфа немесе TNF α деп аталатын) – цитокин және TNF суперотбасысының мүшесі, гомологты TNF домені бар әртүрлі трансмембраналық ақуыздардан тұрады. Бұл майлы тіндер бөлетін алғашқы цитокин ретінде адипокин ретінде сипатталған. TNFR1 көптеген жасуша түрлерінде тұрақты түрде экспрессияланады, ал TNFR2 негізінен эндотелийлік, эпителийлік және иммундық жасушалардың кейбір топтарында ғана кездеседі. TNFR2 сигнализациясы субстратты ұсыну процесі арқылы жараның жазылуын ынталандырады. mTNF α негізінен моноциттерде/макрофагтарда табылады, онда ол жасушалар арасындағы байланыс арқылы тіндік рецепторлармен өзара әрекеттеседі. TNF α-ның TNFR1-ге байланысуы қайтымсыз, ал TNFR2-ге байланысуы қайтымды. TNF-ның негізгі рөлі иммундық жасушаларды реттеуде. Эндогенді пироген ретінде TNF қызуды, жасушалардың апоптоздық өлімін, кахексияны және қабынуды тудырады, ісік пайда болуын және вирус көбеюін тежейді, сондай-ақ IL 1 және IL 6 өндіретін жасушалар арқылы сепсиске жауап береді. TNF өндірісінің бұзылуы Альцгеймер ауруы, қатерлі ісік, ауыр депрессия, псориаз және ішек қабыну ауруы (ІҚА) сияқты әртүрлі адам ауруларымен байланысты. Кейбір зерттеулер депрессия мен ІҚА-ны TNF деңгейінің жоғарылауымен байланыстырады. Адипокин ретінде TNF инсулинге қарсы тұруды күшейтеді және семіздікке байланысты 2-типті қант диабетімен байланысты. Цитокин ретінде TNF иммундық жүйеде жасушалық сигнализация үшін қолданылады. Егер макрофагтар (белгілі бір ақ қан жасушалары) инфекцияны анықтаса, олар TNF-ты бөліп, қабыну реакциясының бөлігі ретінде басқа иммундық жүйе жасушаларын ескертеді. Бұл жаңалықты Йель университетінің профессоры Нэнси Х. Раддл жариялады. Кейін 1975 жылы Ллойд Дж. Олд, Нью-Йорктегі Мемориал Слоан Кеттеринг қатерлі ісік орталығынан, макрофагтар өндіретін тағы бір цитотоксикалық факторды хабарлады және оны ісік некрозы факторы (TNF) деп атады. Екі фактор да олардың егешкінің L 929 фибросаркома жасушаларын өлтіру қабілетіне байланысты сипатталды. Бұл концепциялар 1981 жылы жүйелік ауруларға дейін кеңейтілді, ол кезде Австралия Ұлттық университетінің Иан А. Кларк, Олд тобындағы Элизабет Карсвеллмен бірлесіп, пресеквенциялық кезеңнің деректерімен жұмыс істеді, TNF-ның шамадан тыс өндірісі безгекке және эндотоксиндік улануға әкеледі. LT және TNF кодтайтын кДНК-лар 1984 жылы клондалды және олардың ұқсас екені анықталды. TNF-ның оның рецепторына байланысуы және LT-ның оны ығыстыруы екі фактордың функционалдық гомологиясын растады. TNF және LT-ның реттілік және функционалдық гомологиясы TNF-ны TNFα және LT-ны TNFβ деп қайта атауға әкелді. 1985 жылы Брюс А. Бютлер мен Энтони Серами кахектиннің (кахексияны тудыратын гормон) шын мәнінде TNF екенін анықтады. Олар TNF-ты эндотоксиндік уланудың медиаторы ретінде анықтады. Кевин Дж. Трейси мен Серами TNF-ның өлімге әкелетін септикалық шок кезіндегі негізгі медиаторлық рөлін анықтады және моноклоналды анти-TNF антиденелерінің терапиялық әсерін анықтады. Марк Маттсон басқарған зертханадағы зерттеулер TNF нейрондардың өлімін/апоптозын транскрипция факторы NF κB-ның белсендірілуіне байланысты механизм арқылы болдырмайтынын көрсетті, ол антиоксидантты ферменттер мен Bcl 2 экспрессиясын ынталандырады.

Ген

Адамның ТНФ гені 1985 жылы көшірмеленді. Ол 6p21.3 хромосомасында орналасқан, шамамен 3 килобазаға дейін созылады және 4 экзоннан тұрады. Соңғы экзон лимфотоксин альфамен (LTA, бұрын TNF β деп аталған) ұқсастық көрсетеді. ТНФ-тың 3' трансляцияланбаған аймағында (3' UTR) АУ-ға бай элемент (ARE) бар.

Құрылымы

ТНФ негізінен тұрақты гомотримерлерде орналасқан 233 аминқышқылдық II типті трансмембраналық протеин ретінде түзіледі. Бұл мембранаға енген түрінен ерігіш гомотримерлі цитокин (sTNF) металлопротеаза TNF альфа конверттеуші ферменті (TACE, сондай-ақ ADAM17) арқылы протеолиттік кесілу нәтижесінде босатылады. Ерітіндідегі 51 кДа тримерлік sTNF наномолярлық деңгейден төмен концентрацияда диссоциациялануға бейім, соның салдарынан биоактивтілігін жоғалтады. Адам ТНФ-ның секрецияланған түрі үшбұрышты пирамида пішінді болып келеді және шамамен 17 кДа салмаққа ие. Секрецияланған және мембранаға байланысқан екі түрі де биологиялық белсенді, бірақ олардың нақты функциялары күмәнді. Дегенмен, екі түрінің де біртенді және ерекше биологиялық әрекеттері бар. Қарапайым үй тышқанының ТНФ және адам ТНФ-ның құрылымы әртүрлі. 17 килодальтондық (кДа) ТНФ протомерлері (185 аминқышқылдық) екі антипараллель β-жиырылған қабаттан тұрады, олар TNF отбасына тән, сондай-ақ вирус капсид ақуыздарында да кездесетін «желе ролл» β құрылымын қалыптастырады.

Ферменттерді реттеу

Бұл белок аллостериялық реттелудің морфеин моделін пайдалануы мүмкін.

Фармакология

ТНФ қабыну реакциясын күшейтеді, бұл өз кезегінде ревматоидты артрит, анкилоздық спондилит, ішек қабыну аурулары, псориаз, гидраденит суппуратива және рефрактерлі астма сияқты аутоиммундық ауруларға байланысты көптеген клиникалық проблемаларды тудырады. Бұл аурулар кейде ТНФ ингибиторларын қолдану арқылы емделеді. Бұл ингибицияға ТНФ-ке тікелей байланысатын инфликсимаб (Remicade), адалимумаб (Humira), цертолизумаб пегол (Cimzia) сияқты моноклональды антиденелер немесе ТНФ-ке ТНФР-ге қарағанда жоғарырақ аффинитетпен байланысатын этанерцепт (Enbrel) сияқты айналымдық рецептордың қосылған ақуызы көмегімен қол жеткізіледі. Дегенмен, ТНФ ингибиторларымен емделген кейбір пациенттерде аурудың күшеюі немесе аутоиммунитеттің жаңадан басталуы байқалады. ТНФ-ның иммунодепрессивтік әсері де бар сияқты. Мүмкін механизмнің бір түсіндірмесі – ТНФ-нің ісік некрозы факторының 2-ші рецепторына (TNFR2) байланысуының нәтижесінде регуляторлық T жасушаларына (Tregs) оң әсер ететіні. ТНФ-қа қарсы терапияның қатерлі ісіктерді емдеудегі тиімділігі шамалы. Бүйрек клеткалық карциномасымен емделген пациенттердің кейбіреулерінде инфликсимаб аурудың ұзаққа созылған тұрақтандыруына әкелді. Этанерцепт сүт безі және жұмыртқа безі қатерлі ісігімен ауырған пациенттерде сыналып, кейбір науқастарда IL-6 және CCL2 деңгейі төмендеуі арқасында аурудың ұзаққа созылған тұрақтандырылуы байқалды. Алайда, панкреастың қатерлі ісігімен ауырған пациенттерді емдеу үшін гемцитабинге инфликсимаб немесе этанерцепт қосылуы плацебомен салыстырғанда тиімділікте ешқандай айырмашылық көрсетпеді.

Өзара әрекеттесулер

TNF, TNFRSF1A-мен өзара әрекеттесетіні көрсетілген.

Номенклатура

LTα енді TNFβ деп аталмағандықтан, бұрынғы ген символы болған TNFα қазір HGNC (HUGO Gene Nomenclature Committee) дерекқоры көрсеткендей, жай ғана TNF деп аталады.