Канададағы Хоматко өзені мен Хве’малхкву халқының тарихы

Кіріспе

Канада, Британ Колумбиясындағы өзен.

Тарих

Бьют шығанағы және оның ірі өзендерінің төменгі ағысы, мысалы Хоматко және Саутгейт, Хве’мальхкву, немесе Хомалко тайпасының ежелден мекені болған және болып табылады. Хве’мальхкву – Комокс, немесе Комокс халқының бір бөлігі. Олар Салишан тілдер отбасының Жағалау Салиш тармағына жататын Материктік Комокс тілінің диалектісінде сөйлейді. 19 ғасырдың соңында колониялық ықпал Хве’мальхкву мәдениетін құртты. Үнді балаларға арналған интернаттар дәстүрлі Хве’мальхкву мәдениеті мен тілін одан әрі жойды. Хве’мальхкву және Тсилхотин ешқашан жерлерін берген емес. Екеуі де қазір Британдық Колумбия және Канадамен келісімшарт жасасу келіссөздерін жүргізіп жатыр. Екеуі де Хоматко өзенінің су алабының бір бөлігіне иелік құқығын талап етеді. 1861 жылы Викториядан Альфред Уоддингтон Хоматко өзені мен Бьют шығанағына сарбаздарды жіберіп, Уоддингтон жолын салуға тырысты, бұл жол Карибу жолымен бәсекелесуі керек еді. Екі жол да Карибу алтын асыруға реакция болды және алыс Карибу аймағына қол жеткізуді мақсат етті. 1864 жылы Мосли-Крик пен Хоматко өзенінің қосылған жерінен төмен, Уоддингтонның сарбаздары мен Тсилхотин (Чилкотин) тайпасы арасындағы қақтығыс сарбаз тобының он төрт мүшесінің қазасына әкелді. Бұл 1864 жылғы Чилкотин соғысының бастауы болды. Қазіргі карталардағы Порт-Уоддингтон қаласының жері – сол заманның қалдығы. Қалалық жер Alfred Waddington жол салушысының жол салуға лицензия алу міндеттемелерінің аясында, сондай-ақ жер участаларын сатудан түскен пайданы есепке алды (және кейбір участалар сатылды, бірақ қалалық жер ешқашан дамымады). 1871 жылы Британдық Колумбияның Корольдік колониясы белгілі бір шарттармен Канада Конфедерациясына қосылды, олардың бірі – Британдық Колумбияның теңіз жағалауын Канаданың қалған бөлігімен байланыстыратын трансконтиненталдық темір жол салу еді. Канадтық Тынық мұхиты темір жолы бірнеше ұсынылған бағыттарды зерттеуді бастады. Олардың бірі Чилкотин платосынан өтіп, содан кейін Хоматко өзені арқылы Бьют шығанағына, одан Сонора аралы мен Квадра аралы арқылы (сол кезде Валдес аралы деп аталған бір арал деп есептелді) Сеймур тарлығы арқылы Ванкувер аралына жетті. Бұл бағыт Ванкувер аралының шығыс жағалауымен жүріп, Викторияға жақын аяқталады. Саяси тартыстардан кейін бірнеше жыл өткен соң, Бёррард шығанағы темір жолдың соңғы порты ретінде таңдалды, осылайша Ванкувер қаласы құрылды. Ұсынылған Хоматко өзені бағытынан бас тартты. 1890 жылы жаңа сарбаздық экспедиция Хоматко өзенінің Чилкотин платосына дейінгі бағытын зерттеуге аттанды. Чилкотин соғысының естелігіне және Тсилхотин тайпасынан қорқуға қарамастан, және жер бедері кейбір жерлерде қиын болса да, сарбаздар Чилкотин еліндегі Татла көліне ешқандай оқиғасыз жетті.

Bute Inlet and the lower reaches of its major rivers, such as the Homathko and Southgate, were and are home to the Xwe’malhkwu, or Homalco First Nation people. The Xwe’malhkwu are part of the K'omoks, or Comox people, and speak a dialect of the Mainland Comox language, part of the Coast Salish branch of the Salishan language family. Colonial influence eroded Xwe’malhkwu culture in the late 19th century. Indian Residential schools further destroyed traditional Xwe’malhkwu culture and language. The Xwe’malhkwu and Tsilhqot'in never ceded their lands. Both are currently in the process of treaty negotiations with British Columbia and Canada. Both claim aboriginal title to parts of the Homathko River's watershed. In 1861 Alfred Waddington of Victoria sent surveyors to the Homathko River and Bute Inlet, seeking to build Waddington's Road, to compete with the proposed Cariboo Road. Both roads were a reaction to the Cariboo Gold Rush and intended to provide access to the remote Cariboo region. In 1864, just below the confluence of Mosley Creek and the Homathko River, a conflict between Waddington's survey party and a group of Tsilhqot'in (Chilcotin) resulted in the death of fourteen members of the surveying party. This was the opening round of the Chilcotin War of 1864. The land surveyed townsite of Port Waddington on today's maps is a relic of those times. The townsite had been surveyed as part of roadbuilder Alfred Waddington's obligations in having the licence to build the road, as well as profit from the sale of lots (and some lots were sold, but the townsite never came to anything). In 1871 the Crown Colony of British Columbia joined the Canadian Confederation with certain conditions, one of which was the construction of a transcontinental railroad to link the seaboard of British Columbia with the rest of Canada. The Canadian Pacific Railway began to survey the several proposed routes. One such route crossed the Chilcotin Plateau then followed the Homathko River to Bute Inlet and continued across Sonora Island and Quadra Island (then thought to be a single island known as Valdes Island) to reach Vancouver Island via Seymour Narrows. This route would then follow the eastern coast of Vancouver Island to terminate near Victoria. After years of political wrangling Burrard Inlet was chosen for the railway's terminus port city, thereby creating the City of Vancouver. The proposed Homathko River route was abandoned. In 1890 a new surveying expedition set out to explore the Homathko River route to the Chilcotin Plateau. Despite memory of the Chilcotin War and fear of the Tsilhqot'in, and although the terrain was challenging in places, the party reached Tatla Lake in the Chilcotin Country without undue incident.

Жабайы табиғат

Хоматко өзені Чам және Пинк ласосьтың ірі өндірушісі болып табылады. Басқа балықтардың ішінде Кохо және Чинук ласось, Радужный және Стилхед форель, Cutthroat форель, Bull форель және Dolly Varden форель бар. 2008 жылы Хоматко су алабында тоғыз Гризли аюының жануарлар мекендеу аймағы белгіленді.

Су электрлік жобалары

Хоматко өзенін және оның көршілес өзендерін су электр энергиясын өндіру үшін дамытудың әртүрлі жоспарлары болған. Хоматконың өзінде ғана зор су электрлік потенциал бар. Алғашқы жоспар бойынша толық құрылыс Тасеко және Чилко көлдерін Татлайоко көлі арқылы Хоматко жүйесіне бұруды көздеген. Хоматко және оның салаларындағы бөгеттер тізбегі, Чилкотиннің салаларынан алынған судың қосымша қуатын пайдаланып, Британдық Колумбиядағы бір жоба бойынша ең көп қуатты өндіруге мүмкіндік берген болар еді. Циллос провинциялық паркінің (символ "ʔ" - көмекейлік тоқтауды білдіреді) және Биг Крик провинциялық паркінің құрылуы осы ауқымды жоспарды тоқтатты, себебі Чилко және Тасеко көлдері қорғауға алынды және оларды бұруға болмайды (сонымен қатар, лосось балық аулау мақсатында да). Бірақ Хоматко шатқалы үшін жоспарланған бөгеттер әлі де тізімде бар және BC Hydro экспорттық еншілес компаниясы Powerex арқылы сатылымға қойылған. Егер олар салынса, ең үлкен бөгет және электр станциясы Уоддингтон шатқалындағы картада "Қылмыскерлердің тоқталысы" деп белгіленген жерде орналасады – бұл Чилкотин соғысының басталған жерінен басқа емес.

Қорғалатын аумақтар

Хоматко өзенінің су алабында Хоматко сағасы провинциялық паркі және Хоматко өзені – Татлайоко қорғалатын аймағы сияқты қорғалатын аумақтар орналасқан.