Кіріспе

Дене мүшелерінің бұрмаланған моделі, сезімтал және қозғалыс жүйкелерінің тығыздығына сәйкес келеді. Кортикальді гомункулус – адам денесінің бұрмаланған бейнесі, ол әртүрлі дене бөліктері үшін қозғалыс және/немесе сезімталдық функцияларды өңдеуге арналған мидың аймақтары мен пропорцияларының неврологиялық "картасына" негізделген. Бүкіл денеден соматосенсорлық ақпаратты жеткізетін жүйке талшықтары ми қабығының париеталдық бөлігіндегі әртүрлі аймақтарда аяқталады, осылайша дененің бейнеленген картасын құрайды. 2010 және 2020 жылдардың басындағы зерттеулер бұл түсіндірмеге күмән келтіре бастады және осы саладағы зерттеулер жалғасуда.

Түрлері

Моторлы гомункулус – бұл дененің әртүрлі анатомиялық бөлімдері үшін моторлық өңдеуге арналған ми аймақтарының картасы. Бастапқы моторлық қабық прецентральді гируста орналасқан және алдыңғы ми бөліктерінің (фронтальді лобтардың) премоторлық аймағынан келетін сигналдарды өңдейді. Сенсорлық гомункулус – бұл дененің әртүрлі анатомиялық бөлімдері үшін сенсорлық өңдеуге арналған ми аймақтарының картасы. Негізгі сенсорлық қабық постцентральді гируста орналасқан және таламустан келетін сигналдарды өңдейді. Дене қабығының кез келген дененің аймағына бөлінген мөлшері сол аймақтың бетінің ауданына немесе көлеміне пропорционалды емес, керісінше, сол аймақтың қаншалықты бай иннервацияланғанына байланысты. Дененің күрделі және/немесе көптеген сенсорлық немесе моторлық байланыстары бар аймақтары гомункулуста үлкен болып бейнеленеді, ал күрделілігі мен/немесе саны аз байланыстары барлар кішірек болып бейнеленеді. Нәтижесінде, қолдары, еріндері және беті пропорционалды түрде үлкен адам денесінің бұрмаланған бейнесі пайда болады. Сенсорлық гомункулуста тістер, қызыл иек, жақ, тіл және жұтқыншақ сезімдерін өңдейтін аймақтардың астында ішкі органдардың сезіміне арналған аймақ орналасқан. Дәстүрлі түрде, негізгі сенсорлық қабықтың ең жоғарғы бөлігінде, бақайшақтың аяқтарынан тыс, жыныс мүшелерінің сенсорлық нейрондық желілері орналасқан деп есептелді. Алайда, соңғы зерттеулер жыныс мүшелері үшін екі түрлі қабықшалық аймақ болуы мүмкін екенін көрсетті, олардың бірі эрогендік стимуляциямен, екіншісі эрогендік емес стимуляциямен айналысады.

Ашылу

Уайлдер Пенфилд және оның әріптестері Эдвин Болдрей мен Теодор Расмуссен сезімдік және моторлық гомункулилерді жасаған адамдар ретінде танылады. Олар гомункулус арқылы адам миының жұмысын объективті түрде зерттеуге ұмтылған тұңғыш ғалымдар емес. Жақындағы зерттеулер функционалдық магниттік-резонанстық бейнелеу (fMRI) сияқты техникаларды пайдалана отырып, соматотоптық құрылым туралы түсінікті одан әрі дамытты.

Өкілдік

Пенфилд өзінің туындыларын "қияметтік жаратылыстар" деп атады, себебі олардың ерекше пропорциялары көзге түсетін. Мысалы, қолдардан келетін сезім жүйкелері мидың үлкен аймақтарында аяқталады, нәтижесінде гомункулустың қолдары сәйкесінше үлкен болады. Керісінше, денеден немесе қолдардан шығатын жүйкелер әлдеқайда кішірек аумақты қамтиды, сондықтан гомункулустың денесі мен қолдары салыстырмалы түрде кішкентай және әлсіз көрінеді. Пенфилдтің гомункулдары әдетте 2D диаграммалар түрінде көрсетіледі. Бұл тым қарапайымдау, себебі ол Пенфилдтің ми хирургиясынан өткен пациенттерінен жинаған деректерді толыққанды көрсетуге мүмкіндік бермейді. Суреттерде дене аймақтарының арасындағы нақты шекараны көрсету орнына, шындығында көршілес аймақтар арасында елеулі жапқыштар болады. Бұл қарапайымдастыру моторлық қабықтың зақымдануы белгілі бір бұлшық еттерде нақты кемшіліктерге алып келеді деген жаңылыс пікірге ұшыратады. Алайда, бұл түсініксіздік, себебі зақымданулар синергиялық бұлшықет топтарында кемшіліктерді тудырады. Бұл жайт моторлық қабықтың жалпы қозғалыстар тұрғысынан, үйлесімді жеке қозғалыстардың жиынтығы ретінде жұмыс істейтінін көрсетеді. Сенсомоторлық гомункулдар 3D фигуралар түрінде де бейнеленуі мүмкін (мысалы, Шарон Прайс Джеймс салған сенсорлық гомункулус, төменде әртүрлі бұрыштардан көрсетілген), бұл мамандар емес адамдарға дене аймақтарының әртүрлі моторлық немесе сенсорлық иннервация деңгейлері арасындағы қатынасты түсінуді жеңілдетеді. Дегенмен, бұл 3D модельдер мидың қай аймағы дененің қай бөлігімен байланысты екенін көрсетіп бере алмайды. 2021 жылы Хэйвен Райт пен Престон Фурдердің "The Missing Female Homunculus" (Жоғалған Әйел Гомункулусы) атты мақаласы, рецензиядан өткен Leonardo журналында жарияланды. Мақалада авторлар гомункулустың тарихын қайта қарастырып, әйелдер миы туралы неврологиядағы қазіргі зерттеулерге жарық салады және қазіргі қолда бар зерттеулерге негізделген, суретші және алғашқы автор Хэйвен Райт жасаған әйел гомункулусының алғашқы мүсіні деп санайтындығын көрсетеді.