Кіріспе
Бір-бірінен белгілі бір қашықтықта орналасқан пластиналары бар бронялар арақашықтықтағы броня санатына жатады. Арақашықтықтағы броня көлбеу немесе көлбеусіз болуы мүмкін. Көлбеу болған жағдайда, ол оқтар мен қатты снарядтардың тегіс өту қабілетін азайтады, себебі әрбір пластинаны өткеннен кейін снарядтар құлауға, ауытқуға, деформациялануға немесе ыдырауға бейім болады; көлбеусіз арақашықтықтағы броня көбінесе жарылғыш снарядтардан қорғану үшін жасалады, олар негізгі броняға жетпей тұрып жарылады. Арақашықтықтағы броня танктер мен шайқас бульдозерлері сияқты әскери техникада қолданылады. Кем таралған жағдайда, ол Whipple қалқандарын пайдаланатын кейбір ғарыш кемелерінде де қолданылады.
Armour with two or more plates spaced a distance apart falls under the category of spaced armour. Spaced armour can be sloped or unsloped. When sloped, it reduces the penetrating power of bullets and solid shot, as after penetrating each plate projectiles tend to tumble, deflect, deform, or disintegrate; spaced armour that is not sloped is generally designed to provide protection from explosive projectiles, which detonate before reaching the primary armour. Spaced armour is used on military vehicles such as tanks and combat bulldozers. In a less common application, it is used in some spacecraft that use Whipple shields.
Кинетикалық енушілерге қарсы
Алғашқы аралықтан жасалған бронь темір және болаттан жасалған соғыс кемелерінде 19 ғасырдың ортасынан бастап қолданылды. Әртүрлі маңызды емес бөліктердің жұқа сыртқы броньдары мен қалың негізгі бронь (мұнараларды, оқ-дәрі қоймаларын, қазандықтар мен турбиналарды қорғау) арасында қоймалар, көмір немесе мұнай бункерлері және т.б. (Лорд Нельсон класы) орналастырылды. Кейбір кемелерде (мысалы, Тирпиц, Такао, Кинг Джордж) снарядтың зиянын азайту үшін қалың сыртқы және жұқа ішкі қабаттар болды. 1900 жылдан бастап кейбір крейсерлер мен линкорлар заманауи аралық броньмен жасалды, онда сыртқы жұқа қабаттың мақсаты тек снарядтарды зақымдау болды (мысалы, Литторио класы). Торпедалық бөлімдер де теңіз кемелері үшін аралық броньнің ерекше түрі болып табылады. Танктерде аралық бронь Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері қолданылып келеді, ол француздық Шнайдер CA1 және Сен-Шамон танктеріне орнатылды. Panzer III танктерінің кейінгі нұсқаларында алдыңғы жағында аралық бронь болды: 50 мм қалың негізгі броньдың алдында 20 мм қалыңдықтағы қаттыланған болат қабаты. 20 мм қабатқа тиген снарядтар зақымдалды, соның арқасында негізгі бронь одан да күшті соққыларға төтеп бере алды. Материалдардың жетіспеуіне байланысты неміс өнеркәсібі ақырында тиімділігі төмен және өндіріс процесінің баяулауына байланысты неміс танктерінде кеңінен қолданылмаған РХА (Rolled Homogeneous Armour) технологиясына көшті. Интегралды аралық броньды жобалау кезінде әрбір қабаттың снарядқа немесе реактивті ағынға жеткілікті зиян келтіру үшін жеткілікті қалың болуы маңызды. Сондықтан әрбір қабаттың қалыңдығы күтілетін снарядтың диаметрінің шамамен жартысына жететіндей болуы керек. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген неміс танктері өздерінің жіңішке жақтауларын танкке қарсы мылтықтарға қарсы тұру үшін броньды юбкалар (Schürzen) қолданды. Көпшілік пікірдің қарамастығына қарамастан, неміс Schürzenдері кинетикалық (AP, APBC, APCBC) снарядтарға қарсы жасалған. Жұқа пластина немесе тығыз сым желісінен өткенде әдеттегі AP снарядтарының тиімділігі айтарлықтай төмендеді, өйткені снарядтар траекториясында тұрақсыз болып, олардың ұшы да зақымдалды. Бұл әдіс заманауи жеңіл танкке қарсы қаруларға қарсы өте тиімді болды, мысалы, советтік 14,5 мм PTRD 41 танкке қарсы мылтығы, 45 мм M1937 танкке қарсы зеңбірегі, британдық 57 мм Ordnance QF 6 фунт және АҚШ 37 мм зеңбірегі. Кейбір бронетранспорттық құралдар машинаны магниттік миналардан, лақтырылған пішікті зарядтар мен гранаталардан және кейде өзін-өзі өлтіру әдістерінен қорғау үшін корпустан белгілі бір қашықтықта ағаш бөреулерден жасалған желілерді қолданды (мысалы, жапондық шахталық мина). Бұл әдіс АҚШ-тың M4 Sherman және КСРО-ның T 34 орта танктерінде де қолданылды.
Танкіге қарсы жарылғыш оқ-дәрілерге қарсы
Көптеген салқын соғыс кезеңінің арақашықтықтағы бронялары орташа және төмен калибрлі кинетикалық оқ-дәрілерге (мысалы, 30 мм автокөліктік зеңбірек және 76 мм HESH снарядтарына) қарсы, әсіресе көліктің бүйірлік юбкаларына қарсы жобаланған. Олардың көпшілігі RHA пластиналарынан (Centurion) немесе қалың күшейтілген резеңкеден (T 72) жасалған және екінші дүниежүзілік соғыстағыдай жұмыс істеді. Бұл жеңіл броня жарылғыш оқ-дәрілерді де ертерек жарылуға мәжбүр етеді. Танкіге қарсы жоғары жарылғыш (HEAT) оқ-дәрілері броняны тесіп өту үшін мыс немесе болаттан жасалған гипер жылдамдық сәулені пайдаланады. Тиімді болу үшін HEAT оқ-дәрілері нысананың негізгі бронясынан белгілі бір қашықтықта жарылуы керек, бұл максималды тесілуді қамтамасыз етеді. Сондықтан ертерек жарылу HEAT оқ-дәрілерінің тесілу қабілетін күрт азайтады. Бұл тіпті 100 мм-лік снаряд үшін 1,2 метр қашықтықты талап етеді, сондықтан стандартты юбкалар HEAT оқ-дәрілеріне қарсы өте төмен бұрышта ғана тиімді. HEAT қаруларына қарсы юбкалардың тиімділігін арттыру үшін кейбір салқын соғыс кезеңінің танктерінде (Т-64-тің ерте үлгілерінде) желдеткіш тәрізді броня болған. Онда көліктің бүйінінде 30–45° бұрышта ашылатын бірнеше қысқа юбкалар орналасқан, бұл броня мен пластина арасындағы кеңістікті арттырады. Ол тиімді болды (салмақ пен тиімділік арақатынасы бойынша), бірақ көліктен оңай ажыратылып, кеңінен таралмады. Реактивті арақашықтықтағы броняның ерекше түрі – торлы броня. Ол RPG, ATGM сияқты соққы беретін снарядтардың күшін оларды жою үшін пайдаланады. Белгілі бір қашықтықта орналасқан болат торлар RPG-7 оқ-дәрісінің жарылғыш бөлігін 50–60% ықтималдықпен бұзуға мүмкіндік береді, соның салдарынан жиынтық сәуле қалыптаспайды. Бұл гранаталардан да қорғаныс береді. HEAT, HESH және APFSDS оқ-дәрілерінің тиімділігі арта келе, 1960 жылдары интегралды арақашықтықтағы броня неміс Leopard 1 және кейіннен Merkava танктерінде қайтадан қолданыла бастады. Пластиналар арасындағы кеңістіктер снарядтың көліктің ішкі бөлігіне жету үшін жүрген қашықтығын арттырады. Кейде осы қуыстардың ішкі беттері еңіспен жасалады, бұл пішінді зарядтың сәулесіне немесе кинетикалық тесіп өтушіге қарсы бұрыштар ұсынады, осылайша олардың күшін одан әрі азайтады. Екі (немесе одан да көп) қабатты арақашықтықтағы RHA бронясы ертедегі болат және вольфрам APFSDS оқ-дәрілеріне қарсы өте тиімді болды, себебі таяқ бірінші қабаттан өту кезінде қатты зақымдалды және ішкі броняға тиімді әсер ете алмады. Сондықтан, нақты снарядқа қарсы жалпы болаттың қалыңдығы мен салмағы айтарлықтай азайтылды. Мысалы, берілген салмақты броняны бір 30 см (12 дюйм) қабаттың орнына 15 см (6 дюйм) қалыңдықтағы екі қабатқа бөлуге болады, бұл HESH және APDS оқ-дәрілеріне қарсы әлдеқайда жақсы қорғаныс береді, бірақ пішінді зарядтарға олардың әсері шектеулі болды. Сондықтан әскери зерттеушілер 1960 жылдардың басынан бастап қолданылатын материалдарды өзгертіп және қабаттар санын көбейтіп, арақашықтықтағы броняның тиімділігін арттыруға тырысты.
Композиттік аралықтан жасалған бронь
Көп қабатты арақашықтықты бронь, сондай-ақ арнайы материалдарды қолдану, композиттік броньқа өту болып табылады, оның көп бөлігі жартылай арақашықтықты броньтан тұрады. Leopard 1A3 және одан кейінгі түрлерінде арақашықтықты броньдың сыртқы қабаты қатаңдатылған болаттан жасалған, ал кеңістік эластомермен толтырылған. Осының арқасында APFDS снарядтарына қарсы сыртқы қабаттың қирату әсері өте тиімді болды, сонымен қатар ертедегі HEAT оқ-дәрілеріне қарсы қорғаныс та артты. T 55 және T 62 сериялы танктеріндегі BDD қосымша броні осыған ұқсас принципте жұмыс істейді, бірақ эластомердің ішінде бірнеше қабаттар болды. Бұл танктердің APDS және HEAT қаруларына қарсы алдыңғы қорғанысын шамамен екі есеге арттырды және қосымша бронь аймақтарын HESH оқ-дәрілерінен қорғады. T 64 және T 72-нің алғашқы түрлерінде (T 72M1-ге дейін) және T 80-де (T 80A ортасына дейін) стеклопластик (арнайы әскери сапалы тығыз шыны талшығымен күшейтілген қысымды пластик) алдыңғы жоғарғы мұзжағдай аралығындағы броньты толтыру үшін қолданылды. Бұл пластик формалы зарядтардың шоғырланған қуатын азайтуға және кинетикалық снарядтарды тұрақсыздандыруға тиімді болды. 1980 жылдан бастап қатаңдатылған болат плиталар танктерде ғана емес, сонымен қатар бронетранспортерлерде (БТР) және жаяу әскерлерді тасымалдау машиналарын (ЖӘТМ) да кеңінен қолданыла бастады. Осы қосымша броньдың арқасында тіпті БТР-дің жұқа броні де 12,7 мм (Stryker және BTR 80 жаңартулары) және 14,5 мм (Bradley, BMP 3) кинетикалық оқ-дәрілеріне қарсы жеткілікті қорғаныс береді, сонымен қатар IED-ге қарсы да қорғаныс қамтамасыз етеді. Арақашықтықты броньдағы қабаттардың санының артуы ұшқыштар мен кинетикалық снарядтардың физикалық зақымдануын және тұрақсыздануын арттырады, сондықтан қазіргі заманғы броньда жұмсақ (ауа, алюминий немесе пластик) және қатты (RHA, SHS) қабаттарды кезектестіретін көп қабатты жүйелер қолданылады. Көп қабатты конструкция кинетикалық снарядтардың секіру ықтималдығын да арттырады. Осылайша, кейінгі T 72B және T 90 танктерінде жеті қабатты арақашықтықты бронь (қатаңдатылған болат плиталарымен) қолданылды, бұл салмақты минималды түрде арттыру арқында қорғанысты күшейте түсті. Соңғы Суық Соғыс кезеңінің танктеріне көп қабатты юбкалар (Leopard 2) орнатылды, олардың пассивті (немесе реактивті) әсерлері HEAT оқ-дәрілерінің тиімділігін айтарлықтай төмендетті. Алайда, бұл элементтер ауыр және қалыңдығы жоғары болғандықтан, көліктің габариттері мен салмағын арттырып, техникалық қызмет көрсетуді қиындатады. Ресейлік және кейбір батыс танктері арақашықтықты броньдың тиімділігін арттыру үшін (әсіресе бүйірлік юбкаларда, мысалы, TUSK және T 90) және негізгі алдыңғы броньда жарылғыш реактивті бронь блоктарын орнатады. Қазіргі заманғы батыс, жапон және көптеген совет танктері алдыңғы және бүйірлік бөліктерінде арақашықтықты броньты қолданады. Үстіркі құрылымдардың бүйірлік панельдерінде көбінесе отын, аккумуляторлар және басқа да маңызды емес элементтер немесе қосалқы қару-жарақтардың оқ-дәрілері орналасады, өйткені олар снарядтардың тегіс өтуіне кедерес келтіреді. Ең маңызды аймақтарда (алдыңғы бронь және мұнараның бүйірлері) арақашықтықты бронь қуысында композиттік панельдер орналасады. 1980 жылдан бастап батыс танктерінің көпшілігінде юбкалардың алдыңғы бөлігінде қатаңдатылған болаттан немесе NERA бронінен (жарылғыш емес реактивті бронь, "Бёрлингтон броні" деп белгілі) жасалған композиттік бронь блоктары орнатылды. Көптеген қазіргі заманғы негізгі шайқас танктерінде (мысалы, T 72B, Leopard 2, M1, Type 10, K2, T 90, Type 96) NERA броні арақашықтықты бронь құрамына кіреді, бұл кейбір жағдайларда ішкі керамикалық броньды және сынықтарды ұстау қабаттарын толықтырады. Керісінше, совет танктері бастапқыда керамикалық (корунд немесе силикат) кіргіштермен (T 64A, T 72A, T 72M1, T 80) жасалды, ал жаңартылған түрлерінде NERA стиліндегі кіргіштер қолданылды (T 72B, T 80A, T 72BU). Композиттік бронь туралы толық ақпарат. Қазіргі уақытта қатаңдатылған болаттан жасалған сыртқы қабаты бар (көбінесе NERA немесе керамикалық кіргіштермен толтырылған) композиттік арақашықтықты бронь ең озық жеңіл шайқас танктерінде (ZTQ 15) және ЖӘТМ-де (Namer, Puma) жиі қолданылады.
Материалдар
Дизайн маманданған сайын, қолданылатын материалдардың саны арта түсті. Ең маңыздылары:
Эластомерлер
Кейбір заманауи негізгі жауынгерлік танктерде (MBT) және IFV-лерде олардың салыстырмалы түрде әлсіз аспасын, төменгі жақтағы броньды және төменгі глацисті қорғау үшін резеңке немесе болаттан жасалған (кейбір жағдайларда қатайтылған) қорғағыш элементтер болады, көбінесе екеуі де қолданылады. Кейбір эластомерлік толтырулар (мысалы, M551-дің иілгіш бөлімдері мен экрандары, T-72B-нің радиациядан қорғау қабаты) аралық бронь сияқты жұмыс істейді, мұнда серпімді қабат HEAT оқ-дәрілерінің шоғырланған қуатын тиімді түрде азайтады. Leopard 1A3 және 1A4, сондай-ақ T-55 және T-62 танктеріне қосымша орнатылған броньда аралық броньтың тиімділігін арттыру үшін тығыз полистирол толтыру қолданылады. Екінші буынның алғашқы ресейлік MBT-лары алдыңғы жоғарғы глацисте аралық броньды толтыру үшін шыны талшықпен күшейтілген, тығыз қысыммен жасалған пластик қолданады, бұл таза эластомерден де тиімді. NERA бронясы екі немесе үш болат немесе алюминий қабаттарының арасына сығылған эластомерлерді де пайдаланады; ол ERA бронясы сияқты аз тиімділікпен жұмыс істейді, бірақ пайдалану кезінде бұзылмайды, сондықтан бір жерге бірнеше соққыны қабылдай алады. Көптеген заманауи MBT-лар NERA қабатын аралық броньдің құрамында немесе сыртқы қабат ретінде қолданады.
Қаттыланған болат
Қалыпты броня қаттылық пен серпімділік арасында компромисс жасаса, аралас броняны кинетикалық энергияны тесіп өтуге қарсы тиімділігін арттыру үшін әртүрлі материалдық қасиеттері бар пластиналардан жасауға болады. Суық соғыс кезеңінің және қазіргі заманғы аралас броняларының көпшілігі ішкі қабаты ретінде домалатылған біртекті броньды, ал сыртқы қабаты ретінде жұқа (10–30 мм) қатайтылған, жартылай қатайтылған болат пластинаны пайдаланады. Жұқа, бірақ өте қатты сыртқы қабат бұзушы және сынатын пластина ретінде әрекет етеді, бұл негізгі броньды бірдей қорғау деңгейінде әлдеқайда жұқарақ етуге мүмкіндік береді. Ең жетілген конструкциялар үш есе немесе жоғары қатайтылған болаттан жасалған. Кейбір жағдайларда алюминий қатайтылған болат бронясына жұмсақ қабат ретінде қосылады, бұл тығыздықтың өзгеруі арқылы снарядтар мен қызу шашырауын тұрақсыздандырады. Leopard 2 бронясында қисайған бірінші саты (бұрушы), арнайы қатайтылған екінші саты (бұзушы) және жұмсақ, жоғары серпімді үшінші саты (сіңіруші) қолданылады. Бұрушы кіретін кинетикалық энергияны толығымен бұруға немесе бағытын өзгертуге арналған. Егер тесілу орын алса, снаряд бұзушыға соққанда жарылып, фрагменттерге бөлінеді. Бірінші екі саты дұрыс жұмыс істейтін болса, сіңіруші саты сынықтар мен фрагменттерді ұстап алады.
Басқалар
Кейбір бронетехникалық құрылғылар аралық бронежарағының қуысын отын бактары немесе қойма ретінде пайдаланады, ал соғыс кемелері оларды көмір немесе май сақтауға арналған бункерлер, сондай-ақ маңызды емес құралымдарға арналған бөлмелер (мысалы, жуыну бөлмелері, азық-түлік сақтау) ретінде қолданды. Осы кеңістіктерді толтыратын материалдар тесіп өтетін снарядты қосымша баяулатып, қорғанысты күшейтеді. Қазіргі заманғы бронетехникалық құрылғылардың аралық бронежарағында композиттік бронь құрайтын арнайы толтырғыштар болады.
Ғарыш кемесі
Уиппл қалқаны ғарыш кемелерін өте жылдам микрометеориттердің соққысынан қорғау үшін аралық броня принципін пайдаланады. Бөлшек алғашқы қабырғаға шапқанда еріп немесе бөлініп, келесі қабырғаларға тигенде фрагменттерге айналып, кеңірек аумаққа таралады.