Кіріспе
Көлік бронясының түрі. Реактивті броня – көлік құралдарын, әсіресе заманауи танктерді, пішінді зарядтар мен қатайтылған кинетикалық энергиямен тесіп өтетін қаруларға қарсы қорғау үшін қолданылатын көлік бронясының түрі. Ең көп таралған түрі – жарылғыш реактивті броня (ERA), бірақ оның түрлеріне өздігінен шектелетін жарылғыш реактивті броня (SLERA), энергетикалық емес реактивті броня (NERA), жарылғыш емес реактивті броня (NxRA) және электр бронясы кіреді. NERA және NxRA модульдері ERA және SLERA-дан өзгеше, бірнеше соққыға төтеп бере алады. Пішікті заряд броняның үстіңгі бөлігіне тиген кезде, ол ішкі жарылғыш затты жарылып, танк сіңіре алатын күшті зақым келтіреді. Реактивті броняның мақсаты – броняны тесіп, ішіндегі экипажды өлтіруге, маңызды механикалық жүйелерді істен шығаруға немесе экипажға зиян келтіретін сынықтарды жасау арқылы әрекет ететін танкке қарсы оқ-дәрілерге қарсы тұру. Реактивті броняны бір жерге бірнеше рет соққы беру арқылы жеңуге болады, мысалы, тандемді зарядтарды пайдалану арқылы, олар екі немесе одан да көп пішікті зарядтарды тікелей бірінен кейін бірі атып шығарады. Тандемді зарядтар болмаса, дәл сол жерге екі рет тигізу әлдеқайда қиын.
Reactive armour is a type of vehicle armour used in protecting vehicles, especially modern tanks, against shaped charges and hardened kinetic energy penetrators. The most common type is explosive reactive armour (ERA), but variants include self limiting explosive reactive armour (SLERA), non energetic reactive armour (NERA), non explosive reactive armour (NxRA), and electric armour. NERA and NxRA modules can withstand multiple hits, unlike ERA and SLERA. When a shaped charge strikes the upper plate of the armour, it detonates the inner explosive, releasing blunt damage that the tank can absorb. Reactive armour is intended to counteract anti tank munitions that work by piercing the armour and then either killing the crew inside, disabling vital mechanical systems, or creating spalling that disables the crew — or all three. Reactive armour can be defeated with multiple hits in the same place, as by tandem charge weapons, which fire two or more shaped charges in rapid succession. Without tandem charges, hitting precisely the same spot twice is much more difficult.
Тарих
Қарудағы қарсы жарылыс (орысша kontrvzryv) идеясын алғаш рет 1949 жылы КСРО-да Богдан Вячеславович Войцеховский Болат ғылыми-зерттеу институтында (НИИ Стали) ұсынды. Алғашқы өндіріске дейінгі үлгілер 1960 жылдары жасалды. Бірақ, сынақтардың бірінде теориялық талдаудың жеткіліксіздігі салдарынан барлық прототип элементтері жарылып кетті. Аталған оқиға және совет танктерінің бронясы жеткілікті деген сенім болғандықтан, зерттеулер тоқтатылды. 1974 жылға дейін қосымша зерттеулер жүргізілмеді, сосын Қорғаныс өнеркәсібі министрлігі ең үздік танк қорғауын табу үшін конкурс жариялады. 1950 жылдары Пикатинни Арсеналы, американдық әскери зерттеу және өндіріс орталығы, танкке қарсы оқ-дәрілерге қарсы сызықтық кесу зарядтарын сынап көрді және олардың тиімді болуы үшін жеткілікті сезімталдық және іске қосу механизмі қажет деген қорытындыға келді, бірақ "тактикалық шектеулер" бар екенін көрсетті; есеп 1980 жылы құпиясы ашылды. Батыс Германиялық зерттеуші Манфред Хелд 1967-1969 жылдары Израиль қорғанысымен ұқсас жұмыстар атқарды. Ортақ зерттеулердің нәтижесінде жасалған реактивті броня алғаш рет 1982 жылғы Ливан соғысы кезінде Израиль танктеріне орнатылып, өте тиімді деп бағаланды.
Picatinny Arsenal, an American military research and manufacturing facility experimented with testing linear cutting charges against anti tank ammunition in the 1950s, and concluded that they may be effective with an adequate sensing and triggering mechanism, but noted "tactical limitations"; the report was declassified in 1980. A West German researcher, Manfred Held, carried out similar work with the IDF in 1967–1969. Reactive armour created on the basis of the joint research was first installed on Israeli tanks during the 1982 Lebanon war and was judged very effective.
Жарылғыш реактивті бронь
Жарылғыш реактивті бронь (ЖРБ) элементі екі металл пластинаның арасына орналасқан жарылғыш заттан жасалған табақ немесе плитадан, немесе жарылғыш заттармен толтырылған бірнеше "банан пішіндес" таяқшалардан тұрады, олар пішінделген зарядтар деп аталады. Зейіңкіреп енуге тырысатын қару шабуыл жасағанда, жарылғыш зат жарылып, металл пластиналарды күшпен бөліп, енушіге зақым келтіреді. Ал пішінделген зарядтар жеке-жеке жарылып, әрқайсысы бір тік пішіндес пластинаны шығарады, олардың мақсаты кіріп келе жатқан снарядты аудару, жарылу немесе кесу. Бұл бұзушылық екі механизмге байланысты. Біріншіден, жылжымалы пластиналар пішінделген зарядтың ұшқыш ағынының тиімді жылдамдығы мен соққы бұрышын өзгертеді, соққы бұрышын азайтады және пластина элементіне қатысты ұшқыш ағынының тиімді жылдамдығын арттырады. Екіншіден, пластиналар пішінделген зарядтың әдеттегі соққы бағытына қарағанда бұрышты болғандықтан, пластиналар сыртқа қарай жылғанда пластинадағы соққы нүктесі уақыт өте келе жылжиды, бұл ұшқышты жаңа материалдан жасалған пластиналарды кесуге мәжбүр етеді. Бұл екінші әсер соққы кезінде пластинаның тиімді қалыңдығын едәуір арттырады. Кинетикалық энергиясы бар снарядтарға қарсы тиімді болу үшін ЖРБ-ға әлдеқайда қалың және ауыр пластиналар мен сәйкес келетін қалыңдықтағы жарылғыш қабат қолданылуы керек. Мұндай ауыр ЖРБ, мысалы, советтік "Контакт-5" сияқты, ЖРБ-ның тереңдігінен ұзын енуші таяқты сындыра алады, бұл ену қабілетін айтарлықтай төмендетеді. Алайда, қазіргі заманғы APFSDS снарядтарын ЖРБ-мен бөлу мүмкін емес, өйткені олар әдетте берік, қысқартылған уран ядросына ие. ЖРБ-ның маңызды аспектісі – оның жарылғыш элементінің жарылу жылдамдығы (бризанстығы). Жарылыс күші жоғары жарылғыш зат пен пластиналардың жоғары жылдамдығы пластина материалдарының ұшқыш ағынының жолына көбірек түсуіне және пластинаның тиімді қалыңдығының артуына әкеледі. Бұл әсер әсіресе ұшқыш ағынынан қашықталатын артқы пластинада айқын байқалады, ол жылдамдығы екі есеге артқанда тиімді қалыңдығы үш есеге артады. ЖРБ пішінделген зарядтармен жасалған жарылғыш снарядтарға да қарсы әрекет етеді. Қарсы жарылыс кіріп келе жатқан снарядты бұзуы керек, осылайша оның импульсі нысанаға емес, барлық бағытта таралады, бұл оның тиімділігін қатты төмендетеді. Жарылғыш реактивті броньды Совет Одағы және оның қазіргі тәуелсіз мемлекеттері 1980 жылдан бері бағалайды. Шығыс Еуропа әскери инвентаризациясының барлық танкілері ЖРБ пайдалану үшін жасалған немесе оларға ЖРБ плиткалары қосылған, тіпті қырық-елу жыл бұрын салынған T-55 және T-62 танкілері де, бірақ олар әлі күнге дейін резервтік бөлімдерде қолданылады. АҚШ армиясы өздерінің "Абрамс" танкілерінде TUSK (Tank Urban Survivability Kit) жиынтығының бөлігі ретінде және "Брэдли" машиналарында реактивті броньды қолданады, ал израильдіктер оны американдық M60 танкілерінде жиі пайдаланады. ЖРБ плиткалары бронетранспорттық құралдың соққыға ұшырау ықтималдығы жоғары бөліктеріне (әдетте корпустың алдыңғы бөлігі (глацис) және мұнараның алдыңғы және бүйірлері) қосымша броня ретінде қолданылады. Оларды пайдалану үшін көлік құралы өзін және экипажын жарылатын ЖРБ-дан қорғау үшін жеткілікті түрде брондалған болуы керек. ЖРБ-ны қолданудың тағы бір қиындығы – пластина жарылғанда танкқа жақын тұрған кез келген адамға қауіпті болуы, бірақ танкқа қарсы жарылғыш (HEAT) снарядтың жарылуы да танкқа жақын тұрған кез келген адамға үлкен қауіп төндіреді. ЖРБ пластиналары жарылыстан кейін тек бүгілуге арналған болса да, ЖРБ жарылғыш затының энергиясы снарядтың кинетикалық немесе жарылғыш энергиясымен бірігіп, пластинаның жарылғыш фрагментациясына жиі себеп болады. ЖРБ пластинасының жарылуынан айтарлықтай мөлшерде сынықтар пайда болады және жанындағы адамдар өлімге ұшырау қаупінде болады. Сондықтан, жаяу әскерлер бірлескен қарулы операциялар кезінде ЖРБ қорғауындағы көліктерден белгілі бір қашықтықта әрекет етуі керек.
Сезімталдық
ERA 30 мм калибрлі кинетикалық снарядтардың соққысына төзімді. 20 мм АПИТ автокөліктік зеңбіректің оғы серб ERA үлгісіне еніп, бірақ оны жарылмайды. Дегенмен, компьютерлік модельдеу көрсеткендей, кішкентай калибрлі (30 мм) HEAT снаряды ERA-ны жарытады, сондай-ақ үлкен пішіндегі зарядтар мен APDSFS бронебойғыш снарядтары да жарытады.
Жарылғыш емес және энергиясы жоқ реактивті бронь
NERA және NxRA жарылғыш реактивті броньға ұқсас принциппен жұмыс істейді, бірақ жарылғыш қабаты болмайды. Екі металл пластина арасында инертті материалдан жасалған қабат, мысалы, резеңке орналасады. Пішінді зарядтың металл ағыны соққан кезде, соққы энергиясының бір бөлігі инертті қабатқа жұтылады, ал пайда болған жоғары қысым соққы түскен жерде пластиналардың жергілікті түрде бүгілуіне немесе иілуіне себеп болады. Пластиналар бүгілгенде, ағынның соққы нүктесі пластинамен бірге жылжиды, бұл броньтың тиімді қалыңдығын арттырады. Бұл жарылғыш реактивті броньтың екінші механизмімен ұқсас, бірақ энергияны жарылғыш заттардан емес, пішінді зарядтың ағынынан алады. Ішкі қабат жарылғыш болмағандықтан, бүгілу жарылғыш реактивті броньдағыдан әлсіз болады, демек, бірдей өлшемдегі ERA-ға қарағанда қорғаныс деңгейі төмен. Дегенмен, NERA және NxRA жеңіл, қолдануға қауіпсіз, жақын жердегі әскерлер үшін қауіпті емес, теориялық тұрғыдан көліктің кез келген бөлігіне орналастырылуы мүмкін және қажет болған жағдайда бірнеше қабаттап орнатуға болады. Осы броньтың басты артықшылығы – оны тандемдік пішінді зарядтармен жеңу мүмкін емес, себебі олар ERA-ны негізгі заряд атылғанға дейін жою үшін алдымен кішкентай зарядты қолданады.
Электрлік бронь
Электрлік немесе электромагниттік бронь – реактивтік бронь технологиясының ұсынылған түрі. Ол екі немесе одан көп өткізгіш пластиналардан тұрады, олар ауа кеңістігімен немесе оқшаулағыш материалмен бөлініп, жоғары қуатты конденсатор құрайды. Жұмыс істеу кезінде, жоғары кернеулі қуат көзі броньды зарядтайды. Келіп түсетін снаряд пластиналарға енгенде, ол тізбекті жауып, конденсаторды разрядтайды, энергияның көп бөлігін снарядқа жіберіп, оны буландыруға немесе тіпті плазмаға айналдыруға мүмкіндік береді, бұл шабуылдың күшін әлдеқайда азайтады. Бұл технологияның кинетикалық энергиямен соққы беретін снарядтарға да, жинақы зарядтарға да қарсы жұмыс істейтіні, әлде тек соңғысына ғана қарсы жұмыс істейтіні әлі белгілі емес. 2005 жылға дейін бұл технология еңбек ететін ешбір платформада қолданылмаған. ЕРА-ға электромагниттік балама ретінде, екі жағынан силикон аралықтары бар электромагниттік металл пластиналарының қабаттары қолданылады. Броньдың сыртқы бетіне түскен зақым пластиналарға электр тогын жіберіп, оларды магниттік қозғалысқа келтіреді. Процесс электр жылдамдығымен орындалғандықтан, пластиналар снаряд соққан кезде қозғалып, снарядтың энергиясын ауыртады, ал энергия магниттік тартылыс күшімен біріккен пластиналарды бөлу кезінде таралады.