Кіріспе
Жеке бірлестіктер
Sociedades Económicas de Amigos del País (Ел достарының экономикалық қоғамдары) – Ағарту дәуіріндегі Испанияның түрлі қалаларында, сондай-ақ Испанияның теңіз арқылы билік еткен территорияларында, оның ішінде Филиппин, Пуэрто-Рико, Куба, Гватемала, Чили, Венесуэла, Мексика және басқа да жерлерде құрылған жеке қоғамдар.
The Sociedades Económicas de Amigos del País (Economic Societies of Friends of the Country) were private associations established in various cities throughout Enlightenment Spain, and to a lesser degree in some of Spain's overseas territories including the Philippines, Puerto Rico, Cuba, Guatemala, Chile, Venezuela, Mexico, and elsewhere
Тарих
Экономикалық қоғамдар Испанияның экономикалық және интеллектуалды дамуын жандандыру қозғалысының аясында құрылды. Көптеген испандар Испанияның Еуропаның басқа елдерінен қалып қойғанын мойындап, ағартушылықтың қағидаларын таратуға және қолдануға ұмтылды. Қоғамдардың құрылуын ұйымдастырушылардың бірі – өте беделді мемлекет қайраткері және заманауи Испанияның ең маңызды ойшылдарының бірі Педро Родригес де Кампоманес болды. Кампоманес, нақтырақ айтқанда, қоғамдардың ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы, өнеркәсіп, кәсіби салалар мен өнерде жақсартуларға ықпал ете алатынын көрді. Алғашқы қоғам, Баск елінің достары қоғамы, 1765 жылы Маркиз де Пенафлорида, Ксавье Мария де Мунибе е Идиакес құрған болатын. Попескудың сөзіне сәйкес, бірнеше жылдың ішінде Испаниядағы Экономикалық қоғамдардың саны 50-ден асып, барлық ірі елді мекендерде өкілдік етті.
Испанияда
Испанияда бұл ұйымдар экономикалық қызметті демеу, жаңа салаларды дамыту және философия мен ғылымдағы соңғы жетістіктерді жариялауда (олардың көп бөлігі Англия, Франция және Германиядан туындаған) белгілі бір жетістіктерге қол жеткізді. Бұл ұйымдар автономды болғанмен, патшалық биліктің лицензиясын алу қажеттілігі болды, ал олардың өркендеуі жергілікті мүшелердің адалдығы, мемлекеттік қолдау және жергілікті қауымдастықтың құштарлығына байланысты еді.
Америкада
Америка колонияларында Sociedades Económicas Гаванада (1793), Сантьяго (Чили), Санта-Крус-де-Момпокс (1784), Санта-Фе-де-Боготада ("Патриоттық қоғам" деген атпен, 1801), Буэнос-Айрес, Гватемала, Кито, Каракас және т.б. қалаларда құрылды. Доктор Хосе Гуальберто Падилла, Роман Балдориоти де Кастромен бірге, Пуэрто-Рикодағы Экономикалық достар қоғамын құрды және оны "Пуэрто-Риконың Ел Достары қоғамы" деп атады. Осы американдық топтардың ішінде тек Гватемала тобы ғана сол кезде елеулі жергілікті әсерге ие болғаны белгілі, ал олардың тек біреуі ұзақ жылдар бойы сақталды (Гавана тобы бүгінгі күнге дейін бар). Олардың жергілікті экономикалық дамуды, әсіресе өнеркәсіпті ілгерілету миссиясы, колониялардың ана елге тәуелді болуын қажет ететін меркантилизм қағидаларымен қайшы келді. Жаңа әлемде интеллектуалдық дамудың қалыптасуына байланысты, қоғамдар өте консервативті мәдениет аясында ағартушылық ойларды тарату үшін күшті күрес жүргізуге мәжбүр болды. Мүшелер әдетте жергілікті аристократиядан, қалада университет болған жағдайда, университет профессорларынан, кәсіби мамандардан (мысалы, заңгерлер) және білікті шеберлерден таңдалды. Жаңа дүние колонияларында кейінгі тәуелсіздік қозғалысының алғашқы мүшелері де осы әлеуметтік топтардан шыққандығын атап өткен жөн. Америкадағы кейбір топтар да саяси қызметке қатысып, осының салдарынан олардың заңды лицензиялары алынып тасталды, бұл олардың жабылуына әкелді, мысалы, Гватемаладағы қоғамның жағдайы сияқты, мұндай жағдай қайта-қайта орын алды. Кейбір қалаларда тиімді жұмыс көлемі аз болды, олар жергілікті зиялылардың сүйікті жобаларына ұқсады және оларды бастаған жетекші тұлғаның кетуімен бірге жойылды.
Филиппинде
Манила елінің достарының экономикалық қоғамы 1781 жылы құрылды. Бизнес, өнеркәсіп және кәсіби салалардағы жетекші тұлғалардан құралған бұл қоғамға аралдардың табиғи ресурстарын зерттеп, игеру міндеті жүктелді. Қоғамның қызметі нәтижесінде Батанес аралдарын жаулап алудың 1-графы, генерал-губернатор Хосе Баско и Варгастың «Жалпы экономикалық жоспары» (Plan General Economico) жасалды, ол арек жаңғағы, темекі, спирттік ішімдіктер және жарылғыш заттарға монополия енгізді. Ол жергілікті және шетелдік стипендиялармен қатар, ауыл шаруашылығы саласында оқу гранттарын ұсынды және дизайн академиясын құрды. Сондай-ақ, 1782 жылғы қарабауға тыйым салу, күмісшілер мен алтын соғушылардың цехын құру және 1825 жылы Филиппиндегі алғашқы қағаз фабрикасын салу осы қоғамның еңбегінің нәтижесі деп есептеледі. Қоғам 1780 жылы Филиппинге енгізілді, 1787, 1819, 1820-1822 және 1822-1875 жылдары уақытша тоқтатылып, 1890 жылдардың соңында АҚШ отаршылдық билікті қолға алған кезде қызметін тоқтатты.
Мұра
Үлкен тұрғыдан алғанда, Жаңа дүниелік экономикалық қоғамдардың жұмысы 1810 жылдан кейін тәуелсіздік күресінің қажетті шарты болған Испания отарларына ағартушылық идеяларды жеткізу үшін маңызды болды. Кейбір қоғамдар ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп және басқа да салалардағы жаңалықтар туралы эсселер жариялады; олар империялық меркантильдік экономикалық реттеуді жеңілдетуді жиі қолдады, кейде (бірақ қысқа мерзімді) табысқа жетті. Сантьяго де Чилидегі қоғам халыққа түрлі кәсіптер бойынша сабақтар ұсынды, тіпті риторика, сурет салу және сызу сабақтарын да оқытты. Экономикалық қоғамдардың мүшелері жергілікті цензураны еңсеріп, Дидроның «Энциклопедиясының», Вольтердің, Локк және басқалардың еңбектерінің көшірмелерін (көбінесе Испанияда да қол жетімді кітаптар) алып келді және оларды достарымен бөлісті. Испанияда да, отарларда да Экономикалық қоғамдар қазіргі заманғы әлеуметтенудің алқаптары болды, онда адамдар (көбінесе ерлер) күннің мәселелерін талқылау үшін көпшілік орында жиналатын. Бұл француз ағартушыларының салондық жиындарынан өзгеше, ол біреудің үйінде жеке өткізілетін. Экономикалық қоғамдар әдетте ресми түрде ұйымдастырылды, кездесулердің хаттамаларын сақтап, түрлі ұйымдастырушылық міндеттерді атқару үшін лауазымды тұлғалардың белгіленген құрылымын ұстады.
Испанияда
Real Sociedad Caritativo Económica from villa de Alaejos, 1785 жылы құрылған. Real Sociedad Económica Aragonesa de Amigos del País, 1776 жылы құрылған. Бадахоздан шыққан Real Sociedad Económica Extremeña de Amigos del País, 1816 жылы құрылған. Барселонада 1822 жылы құрылған Societat Economica Barcelonesa D'Amics del Pais. Real Sociedad Bascongada de Amigos del País, 1765 жылы құрылған. Кадис қаласында 1774 жылы құрылған Sociedad Económica de Amigos del País. Гран-Канарияда 1776 жылы құрылған Real Sociedad Económica de Amigos del País. Гранададағы Sociedad Económica de Amigos del País, 1775 жылы құрылды. Сиудад-де-Жака және оның тауларынан шыққан Sociedad Económica de Amigos del País, 1783 жылғы қазан айында құрылып, Арагоннан бөлінді. Жаендегі Real Sociedad Económica de Amigos del País, 1786 жылы құрылған. Херес-де-ла-Фронтерадағы (1786 жылы құрылған) Real Sociedad Económica de Amigos del País. Ла-Риохадан шыққан Sociedad Económica de Cosecheros del País, 1783 жылы құрылған. Лиебанадағы Sociedad Económica de Amigos del País, 1839 жылы құрылған. Карл III-тің 1775 жылы құрған Real Sociedad Económica Matritense de Amigos del País. Малагадағы Sociedad Económica de Amigos del País. 1778 жылы құрылған Мальорка Корольдігінің Amigos del País қоғамы. Медина Сидониядан шыққан Sociedad Económica de Amigos del País, 1786 жылы құрылған. Наваррадағы Real Sociedad Económica de Amigos del País, 1773 жылы құрылған. Овиедодағы Sociedad Económica de Amigos del País. Санта-Мария портындағы Sociedad Económica de Amigos del País, 1788 жылы құрылған. Пуэрто-Реалдағы Sociedad Económica de Amigos del País, 1785 жылы құрылған. Санлукар-де-Баррамедадағы Sociedad Económica de Amigos del País, 1780 жылы құрылған. Сантьягодағы Sociedad Económica de Amigos del País. Сеговия провинциясының Sociedad Económica de Amigos del País, 1780 жылы құрылған. 1775 жылы құрылған Севильяның Sociedad Económica de Amigos del País. Сигуенцадан шыққан Sociedad Económica de Amigos del País. Ла-Лагунада (Тенерифе) 1777 жылы құрылған Тенерифедегі Real Sociedad Económica de Amigos del País. Теруэльдегі Sociedad Económica de Amigos del País, 1803 жылы құрылуға тырысты, бірақ жеткіліксіз мүшелер болғандықтан 1834 жылға дейін кешікті. 1773 жылы құрылған Real Sociedad Tudelana de los Deseosos del Bien Público. Валенсиядағы Real Sociedad Económica de Amigos del País, 1776 жылы құрылған. Вальядолидтегі Sociedad Económica de Amigos del País, 1783 жылы құрылған. Вера (Альмерия) қаласынан шыққан Real Sociedad Económica de Amigos del País, 1775 жылы құрылған.
Sociedad Económica de Cosecheros del País from La Rioja, founded in 1783. Sociedad Económica de Amigos del País from Liébana , founded in 1839. Real Sociedad Económica Matritense de Amigos del País , founded in 1775 by Carlos III. Sociedad Económica de Amigos del País from Málaga. Sociedad de Amigos del País del Reino de Mallorca , founded in 1778. Sociedad Económica de Amigos del País from Medina Sidonia, founded in 1786. Real Sociedad Econòmica de Amigos del Paìs from Navarra, founded in 1773. Sociedad Económica de Amigos del País from Oviedo. Sociedad Económica de Amigos del País from El Puerto de Santa María, founded in 1788. Sociedad Económica de Amigos del País from Puerto Real, founded in 1785. Sociedad Económica de Amigos del País from Sanlúcar de Barrameda, founded in 1780. Sociedad Económica de Amigos del País from Santiago. Real Sociedad Económica de Amigos del País de la Provincia from Segovia , founded in 1780. Sociedad Económica Sevillana de Amigos del País, founded in 1775. Sociedad Económica de Amigos del País from Sigüenza. Real Sociedad Económica de Amigos del País from Tenerife , founded in La Laguna (Tenerife) in 1777. Sociedad Económica de Amigos del País from Teruel, asked its inception in 1803, but for lack of members it was not until 1834. Real Sociedad Tudelana de los Deseosos del Bien Público , founded in 1773. Real Sociedad Económica de Amigos del País from Valencia , founded in 1776. Sociedad Económica de Amigos del País from Valladolid, founded in 1783. Real Sociedad Económica de Amigos del País from Vera (Almería), founded in 1775.