Кіріспе
Арнольд Шенбергтің «Төспескен түн» (Verklärte Nacht) музыкалық композициясы, Op. 4 – 1899 жылы Арнольд Шенберг жазған бір бөлімдік сазды секстет. Бар болғаны үш аптада жазылған бұл шығарма оның ең маңызды алғашқы туындысы саналады. Ол Рихард Демельдің осы аттас өлеңінен және Шенбергтің болашақ әйелі Матильда Землинскаямен танысқандағы терең сезімдерінен шабыттанды. Матильда Землинская – оның ұстазы Александр фон Землинскийдің (1877–1942) қарындасы болған. Шенберг пен Землинский 1901 жылы үйленді. Бұл бөлімді Демель өлеңінің бес шумағына сәйкес келетін бес бөлікке бөлуге болады, бірақ бөлімдерді анықтау үшін бірыңғай өлшемдер жоқ.
Verklärte Nacht (Transfigured Night), Op. 4, is a string sextet in one movement composed by Arnold Schoenberg in 1899. Composed in just three weeks, it is considered his earliest important work. It was inspired by Richard Dehmel's poem of the same name and by Schoenberg's strong feelings upon meeting his future wife Mathilde Zemlinsky, who was the sister of his teacher, Alexander von Zemlinsky (1877–1942). Schoenberg and Zemlinsky married in 1901. The movement can be divided into five distinct sections which refer to the five stanzas of Dehmel's poem; however, there are no unified criteria regarding movement separation.
Премьера
Бұл шығарманың тұсаукесері 1902 жылғы 18 наурызда Вена Музикверенінде Розе квартетінің орындауында болды: Арнольд Розе мен Альберт Бахрих (скрипкалар), Антон Рузицка (альт), Фридрих Буксбаум (виолончель), сондай-ақ Франц Йелинек (екінші альт) және Франц Шмидт (екінші виолончель) қатысты. Секстеттің британдық тұсаукесері 1914 жылғы 23 қаңтарда Бехштейн залында композитордың өзінің қатысуымен өтті. Оны Лондондық Струнный квартеті орындады: Альберт Саммонс, Томас Петре, Гарри Уолдо Уорнер және Уорвик Эванс, оларға Джеймс Локкьер альтта және Седрик Шарп виолончельде қосылды. Композитордың аспаптар оркестріне арналған нұсқасы 1924 жылғы желтоқсанда Англияның Ньюкасл-апон-Тайн қаласында тұсаукесерін өткізді, дирижерлік жасаған – Шенбергтің жақтасы және бұрынғы шәкірті Эдвард Кларк.
Музыка
Шенберг, 20 ғасырдағы революционер және кейіннен он екі тондық техниканы ойлап тапқан, көрермендер арасында осы ерте тоналды туындысымен танымал. Бұл шығарманың стильдік тамыры неміс кеш романтизмінен бастау алады, поэма да сондай. Ұстазы Землинский сияқты, Шенбергке Иоганн Брамс пен Рихард Вагнердің ықпалы тиді және ол біріншісінің құрылымдық логикасын екіншісінің гармониялық тілімен үйлестіруге тырысты, бұл туындының бай хроматизмінде (Вагнердің «Тристан мен Изольда» операсынан алынған) және метрикалық шекараларды күйрететін музыкалық фразаларды жиі пайдалануда көрініс береді. Ричард Свифт шығармадағы әртүрлі тоналдық қатынастарды зерттеді. Бұл туынды, тональды поэма, негіз болған поэманың құрылымына сәйкес келетін бес бөлімнен тұрады, әр бөлімдегі тақырыптар поэмадағы баяндама мен ой-пікірдің тікелей музыкалық метафоралары болып табылады. Осылайша, бұл шығарма камералық ансамбльге арналған бағдарламалық музыканың ең алғашқы үлгілерінің бірі. Бастапқы партитурада екі скрипка, екі альт және екі виолончель үшін ноталар бар. 1917 жылы Шенберг струнный оркестр үшін аранжировка жасады (сол кезде бұл кең таралған практика еді) және 1943 жылы осы нұсқаны қайта қарады. Эдуард Штуерманның фортепиано триосы үшін де нұсқасы бар. Струнный оркестр нұсқасы ең көп жазылып, орындалатын нұсқа болып табылады. Бұл туынды бірнеше балет қойылымдарының негізіне алынған.
Қабылдау
"Verklärte Nacht" 1902 жылы премьерасында даулы болды. Бұл өте дамыған гармониялық тілге байланысты болды, дегенмен Шенберг өзінің шығармашылығы үшін мақтау алды. Бұл шығармада бай хроматикалық тіл қолданылады, және ол көбінесе негізгі тоналдығынан алыстап кетеді, бірақ шығарма ре минорға берік байланысты. Әсіресе, дау тудырған бір ғана "жоқ" (яғни, жіктемелмеген және сондықтан рұқсат етілмеген) кері тоғызыншы акордының қолданылуы болды, бұл Вена музыкалық қоғамының оны қабылдамауына себеп болды. Шенберг: "Осылайша (шығарманы) орындау мүмкін емес, өйткені жоқ нәрсені орындауға болмайды" деп атап өтті. Кейбір жағымсыз пікірлер Демельдің өлеңін шабыт көзі ретінде пайдалануға, оның тақырыптарын музыкаға қоюдың дұрыстығына күмән тудыруға немесе әңгімедегі әйелдің жағдайына алаңдаушылық білдіруге байланысты болды. Өлеңнің мазмұны некеге дейінгі қатынасты сынамағаны (немесе тіпті оны мақтағаны) үшін лайықсыз деп есептелді, ал Шенбергтің материалды дамытуға бағытталған гармониялық өңдеуі вендіктердің санасында оны әдепсіздікке жеткізді. Ричард Демельдің өзі Шенбергтің өлеңге жасаған тәсіліне риза болды, "Мен сіздің композицияларыңызда өлеңнің мотивтерін сақтауды жоспарлаған едім, бірақ көп ұзамай оны ұмытып қалдым, себебі музыкаға қатты әсерлендім" деп жазды.