Кіріспе
Фрэнк Фулз Кроу (шамамен 1890 – 1989) – оглала лакота тайпасының азаматтық және діни қайраткері. Оны көбінесе «Баба» немесе «Франк баба» деп атаған. Ол Қара Елікпен туған інісі болатын және лакота дәстүрлерін, оның ішінде Күн биі мен ювипи обрядтарын сақтап қалуға күш салды. Ол лакота тайпасының тәуелсіздігі мен шарттық құқықтарын қолдады және 1973 жылы Вундид-Книдегі қарулы қарсыласу кезінде дәстүрлі бағыттың жетекшісі болды. Жазушы Томас Э. Мейлспен бірлесіп, өмірі мен қызметі туралы екі кітап жазды: 1979 жылы «Fools Crow» және 1990 жылы «Fools Crow: Wisdom and Power».
Ерте өмір
Ақымақ құран 1890 және 1892 жылдар аралығында 24 немесе 27 маусымда Оңтүстік Дакотадағы Пайн Ридж үнді резервациясындағы Поркупин Крикке жақын жерде дүниеге келді. Оның әкесі, Ақымақ құран, сонымен қатар Бүркіт аю деп те аталған, Шошқақұйрық ауданының басшысы болған. Оның анасы Қасық аңшы еді, ол оны дүниеге келтіргеннен кейін төрт күн өткен соң қайтыс болды. Ол Поркупин Күйрегінің қызы еді, оның атымен осы қауым аталған. Оның әкесінің әкесі, Пышақ бастығы, Кіші Үлкен Мүйіз шайқасында Кастерді жеңген жауынгерлермен бірге шайқасқан, ал оның арғы атасы, Құсқа ие болған, емші және киелі адам, яғни Wičháša Wakȟáŋ болған. Әкесі, әпкесі және өгей анасы Эмили Биг Родтың дәстүрлі тәрбиесінде өскен ол әкесінің келіспеуі себепті "ақ адамның мектебіне" бармады. Осыдан ол ағылшын тілінде еркін сөйлей алмады. Жастығында ол АҚШ-ты аралап, Буффало Билл Кодидің "Жабайы Батыс" шоуымен бірге саяхаттады. Өмірінің көп бөлігін халыққа емші, жазылушы және ұстаз ретінде қызмет етуге арнады.
"Жаралы тізеге барыңыз"...
Үкіметтік жемқорлықтың соңғы шамадан тыс мөлшеріне жауап ретінде 1973 жылғы 28 ақпанда Америкалық үндістер қозғалысының мүшелері, олардың одақтастары мен қолдаушылары, соның ішінде Fools Crow, Wounded Knee ауылын басып алып, иеленді. 1890 жылы осы жерде Spotted Elk-тің ізбасарлары АҚШ армиясының 7-ші кавалерия полкі тарапынан қырғынға ұшыраған. Осыған дейін екі апта бұрын, Sitting Bull-дың өзі де осы жаңа билеушілердің бұйрығымен полиция тарапынан өлтірілген. Осылайша Лакота ұлтының институттарының, діндерінің және тілінің аяусыз қысымға ұшырауы басталды. "Ұлы қайғылы кезеңнен" бері әр он жыл сайын егемендікке деген үміт "қанды қарға айналып" өлгеннен кейін, Лакота жеріне жаңа талаптар қойылды, бұл әрқашан келісім шарттарын бұзумен байланысты болды. Бүгін менің халқым, және осы құрлықтың барлық жергілікті халқы, қысым мен кедейлік салдарынан өзгеріп, бұрынғы болмысының тек көлеңкесіне айналды; денсаулық аурулармен күйреп, халықтың рухани және моральдық өмірі олардың қастерлі рәсімдерінің негізгі күштерін жоғалтудан құрдымға барады. Дик Уилсон 1972 жылы Пайн Ридж резервациясының төрағасы болды. Жемқорлыққа бой алдырған, көп ішетін және заңсыз саудамен айналысқан ол Лакота жерін, тіпті Паха Сапаны да беруге ынта білдірді. Көп ұзамай ол федералдық үкімет қаражатын пайдаланып, қарсыластарын қорқытуға арналған жеке "құмғақ отряды" құрды. Вильсонға және оның режиміне қарсы шыққандар Педро Биссонет басқаратын "Оглала Сиу азаматтық құқық ұйымын" құрып, оны импичментке тартуға тырысты. Вильсонның импичментін талап ететін бір петицияға оған бастапқыда дауыс бергендерден де көп қол қойылды. Вильсон 14 ақпанға белгіленген импичмент тыңдауларын кейінге шегерді. Содан кейін бірден аймаққа федералдық күштер, соның ішінде көтеріліске қарсы "Арнайы операциялар тобы" кірді, олар BIA ғимаратында құммен толтырылған пулемет позицияларын құрып, оларды жабдықтады. 23 ақпанда, осылайша күшейтіліп, лайықты тайпалық кеңес кворумы болмаған кезде, Вильсон "ақталды" және резервациядағы "барлық қоғамдық жиналыстар мен демонстрацияларға" тез тыйым салды. Ауғанстанды басып алудың алдындағы күні кешке АИМ басшылары Оглалалардың дәстүрлі ақсақалдарымен кездесіп, не істеу керектігін талқылады. Аға ақсақал ретінде Fools Crow жас басшылармен өз ана тілінде сөйлесті (ол бұрын ағылшынша сөйлемеген) және оларға: "Жаралы тізеге барыңыздар. Сіздер BIA кеңсесіне және тайпалық кеңсеге кіре алмайсыздар, сондықтан Америкалық үндістер қозғалысынан бауырларыңызды алып, Wounded Knee-ге барып, сонда тұрыңыздар". Кездесу аяқталғаннан кейін, 54 автокөліктен тұратын кортеж қыстың қараңғы түнінде жолға шықты: қарттар, балалар, қайратты жігіттер, әйелдер, туыстар. Деннис Банкс басшылық машинада Fools Crow-мен бірге отырды, ал жүзге жуық тұрғыны бар Wounded Knee ауылына келген кезде, машинадан шыққан адамдар қозғалыстың рухани көшбасшылары Пит Кэтчес пен Леонард Кроу Догпен бірге жаппай қабірде дұға ету үшін жиналды. Әділет министрлігіне ұсынылған талаптар тізімінде Fools Crow басқа басшылар мен дәрігерлермен бірге қозғалысты қолдаушылар ретінде тізілген. Оглалалар өздерін "Тәуелсіз Оглала Ұлты" деп жариялағаннан кейін, Fools Crow Маттью Кинг, оның аудармашысы және Рассел Миззбен бірге Біріккен Ұлттар Ұйымына баяндама жасау үшін барды. Бұл баяндаманың ресми транскриптісі сақталмаса да, оның маңыздылығы күмәнсіз. Басып алу 71 күнге созылды, содан кейін федералды билік өкілдері мен Лакота делегациясы арасында келісімге қол жеткізілді, оған Fools Crow-да кірді. Президенттің жеке өкілі Хэнк Адамс 3 мамырда Ақ үйге басшылар жіберген ұсынысқа келісіммен келді. Адамс Fools Crow-мен және тағы жүздеген адамдармен мүліктің айналасындағы қоршаудың жанында кездесті. Адамс тікенді сым арқылы Fools Crow-қа хатты берді, ол әтеш терісінен жасалған дәстүрлі киім мен бас киім киген. Хатта ауылды басып алуды тоқтату туралы өтініш жазылған. Fools Crow және басқа да басшылар ұсынысты қабылдады, онда Ақ үй Майдың үшінші аптасында Пайн Риджке келісімді талқылау үшін өкілдерін жібереді және резервацияның адал емес төрағасы Дик Уилсонға "қарсы тұрады" деп мәлімдеді. Fools Crow және басқа да басшылар хатты АИМ басшыларына жеткізіп, оны тоқтату уақыты келді деп сенетінін айтты. Wounded Knee-де Фрэнк Кливвотердің өлтірілуінен кейін және АҚШ үкіметі оның денесін сол жерде жерлеуге рұқсат бермегендіктен, оның әйелі оны Роузбуд үнді резервациясындағы Леонард Кроу Догтың меншігінде жерлеуге келісті және Fools Crow-дың үйінде оянды, онда денесі типиге салынып, аза тұтушылардың келуі үшін жамылғымен жабылды. 1973 жылғы 8 мамырдағы The New York Times газетіндегі мақалада келіссөздер Fools Crow-дың үйінде Майдың үшінші аптасында өткені айтылды. Сұхбат беру кезінде Дик Уилсон: "Менің халқым Fools Crow-тың нөл екенін біледі", - деп айтты, Fools Crow-тың тұрған дәстүрлеріне ешқандай құрмет көрспегенін аңғарды. Вашингтонда, 17 мамырда Оглалалар Ақ үймен уәделенген кездесуін өткізді, және Fools Crow қатысты. Уәделенген бес Ақ үй көмекшісінің екеуі ғана келді. Fools Crow-қа тарихи келісімдердің күшін жоғалтқаны айтылды. Fools Crow 1973 жылғы 16 және 17 маусымда Wounded Knee басып алуы аяқталғаннан кейін Конгресс тыңдауында сөйледі; ол әдетінше тек Лакота тілінде сөйледі және оны аудару үшін аудармашысы Маттью Кингті пайдаланды. Ол басып алу себептерін, басты себебі Дик Уилсонды қызметтен алу болғанын түсіндірді. Сенатор Джордж Макговерн Вильсонды қызметтен алуға тырысатынын айтты, бірақ оның мұны істей алатынына сенімді емес еді. Fools Crow Макговерннің бұрын Дик Уилсонды қызметтен алуге уәде бергенін, бірақ зорлық-зомбылық тоқтамағанын мәлімдеді. 1975 жылғы наурыз айының қараңғы айында, кемінде жеті адам, олардың екеуі кішкентай балалар, Пайн Ридждегі АИМ-құмғақ отряды арасындағы соғыста қаза тапты. Сонымен қатар, дәстүрлілерді мазалау жалғасты. Маттью Кингтің, Оглала ақсақалы және Fools Crow-тың аудармашысының үйіне оқтар атылды, ал Fools Crow-тың өзінің Кайлдегі шағын үйі, өмір бойы жинаған барлық мүлігімен бірге өртке түсті; екі қарт кісі де құмғақтармен өліммен қорқытылды.
Dick Wilson had become chairman of the Pine Ridge Reservation in 1972. A heavy–drinking bootlegger known for corruption, he favored giving up more Lakota land, even the Pahá Sápa itself. He soon used federal government funds to create his own private vigilante "goon squad", with which to terrorize his adversaries. Those who opposed Wilson and his regime formed the "Oglala Sioux Civil Rights Organization", led by Pedro Bissonette, and worked to impeach him. One petition to impeach Wilson contained more signatures than the number of people who had originally voted for him. Wilson postponed impeachment hearings which were scheduled for February 14. Immediately thereafter, federal forces moved into the area, including a counter–insurgency "Special Operations Group", which set up and manned sand–bagged machine gun positions at the BIA building. On February 23, thus reinforced and without a proper tribal council quorum, Wilson was "exonerated" and quickly banned "all public meetings and demonstrations" on the reservation. On the evening leading up to the occupation, the leaders of AIM met with the traditional Oglala elders and leaders to discuss what to do next. As senior elder, Fools Crow spoke to the young leaders in his native Lakota language (he never spoke English in public) and said to them, "Go ahead and do it, go to Wounded Knee. You can't get in the BIA office and the tribal office, so take your brothers from the American Indian Movement and go to Wounded Knee and make your stand there." text=A few minutes later the meeting at Calico ended, and the caravan, fifty four cars long, rolled through the winter night; old people and kids and tough guys and aunts and uncles. Dennis Banks rode in the lead car with Chief Fools Crow, and on arrival at Wounded Knee, a hamlet of around one hundred residents, people from the car gathered at the mass grave for a prayer with movement spiritual leaders Pete Catches and Leonard Crow Dog.|author=Smith & Warrior|title=Like a Hurricane|source=page 201
On the list of demands presented to the Justice Department, Fools Crow was listed along with other chiefs and medicine men as supporters of the movement. After the occupiers declared themselves to be the "Independent Oglala Nation", Fools Crow traveled with Matthew King, his interpreter, and Russell Means to the United Nations to make a speech. Though no official transcript of this speech remains, there is no doubt to its significance. The occupation lasted for 71 days, until an agreement was reached between federal officials and a Lakota delegation, which included Fools Crow. Hank Adams, the personal representative of the President, arrived with an agreement to the proposal that the chiefs had sent to the White House on May 3. Adams met Fools Crow and a hundred others near a fence around the property. Adams handed a letter through a barbed wire fence to Fools Crow, who was wearing the traditional attire of buckskin and a headdress. The letter appealed for the occupation of the village to come to an end. Fools Crow and the other leaders accepted the proposal, which stated that the White House would send representatives to Pine Ridge to discuss a treaty in the third week of May and would "get tough" on Dick Wilson, the unscrupulous chairman of the reservation. Fools Crow and the other chiefs delivered the letter to the AIM leaders and told them that he believed that it was time to end it. After the murder of Frank Clearwater at Wounded Knee, and because the U. S. government would not allow his body to be buried there, his wife agreed to bury him on Leonard Crow Dog's property on the Rosebud Indian Reservation, and had the wake at Fools Crow's house, where the body was placed in a tipi and covered with a blanket for mourners to come to pay their respect. In an article in The New York Times on May 8, 1973, the negotiations were said to have taken place at Fools Crow's house around the third week of May. In an interview, Dick Wilson said, "My people know that Fools Crow is a zero," plainly showing that he had no respect for the traditions that Fools Crow stood for. In Washington, D. C., on May 17, The Oglalas had their promised White House meeting, and Fools Crow was present. Of the five promised White House aides, two were there. Fools Crow was told that the historic treaties were dead. Fools Crow spoke at a congressional hearing on June 16 and 17, 1973, following the conclusion of the Wounded Knee occupation; he only spoke Lakota, as was his way, and used an interpreter, Matthew King, to translate for him. He gave his reasons for the occupation, the main reason being the removal of Dick Wilson. Senator George McGovern said that he would try to remove Wilson, but was not sure if he had the power to do so. Fools Crow asserted that McGovern had promised earlier to remove Dick Wilson, yet the violence continued. text=In the dark month of March 1975, at least seven people, two of them young children, perished in the AIM—goon warfare on Pine Ridge. Meanwhile, harassment of traditionals continued. Bullets were fired through the house of Matthew King, an Oglala elder and interpreter for Chief Frank Fools Crow, and Fools Crow's own small house in Kyle, with a lifetime's belongings, was burned to the ground; both old men were threatened with death by marauding goons.|author=Peter Matthiessen| title=In the Spirit of Crazy Horse|source=page 133
АҚШ Сенатының алдында дұға
1975 жылдың тамызында отыз белсенді, соның ішінде Fools Crow, Вашингтонға 1868 жылғы келісімді, егемендікті, сондай-ақ жалғасып жатқан зорлық-зомбылық пен азаматтық құқықтардың бұзылуы туралы талқылау үшін барды. 5 қыркүйекте Ақымақ баба АҚШ Сенаты үшін ашылу дұғасын оқыды. Оның сөздерінің мынадай дәл аудармасы деп саналады:
text=Осы үйдің алдында, Әке, Вакан Танка, және күн батқан жақтан, және тазарту күшінің бағытынан, және күн шыққан жақтан, және күн ортасындағы бағыттан. Әке, Вакан Танка, Әже, бәрін естіретін Жер-ана, Әже, сіз әйел болғандықтан, осы себепті сіз мейірімдісіз. Бүгін сізге қызыл терілі адамдарды сүюіңізді, оларға қамқорлық жасауыңызды және осы жас жігіттерге түсініктік беруіңізді айту үшін келдім, себебі, Әже, сізден жақсылықтар келеді, көздеріміз көре алмайтын жақсылықтар біздің арамызда нығайтылды. Сондықтан сізге тағы да жалбарынышымды білдіремін. Бізге батаңды бер, сөздеріміз бен істеріміз біріккен болсын, бір-бірімізді тыңдай білейік, осылайша жақсы ниетпен қол ұстасып болашаққа қадам басамыз. Сырт көзге көрінгенде, көптеген игіліктер үшін шүкіршілік етеміз. Мен барлық адамдар үшін, балалар, әйелдер және ерлер үшін дұға етемін. Оларға ешқандай зиян келмесін, және Ұлы аралда соғыс болмасын, арамызда дұшмандық сезімдер тумасын деп дұға етемін. Осы күннен бастап қол ұстасып жүрейік. Сол болсын. Осы дұға оқыған таңертең ФБР Леонард Кроу Догтың мүлкіне қарсы ірі жарымәскери шабуыл жасады.
"Біз ешқашан қасиетті Блэк Хиллзді сатпаймыз".
1976 жылдың 10 қыркүйегінде Фулз Кроу Конгресс ішкі және аралдық істер жөніндегі кіші комитетіне ұзақ сөйледі. «Басшы Франк Фулз Кроу мен Франк Киллз Энемидің Лакотаның дәстүрлі келісім кеңесі атынан Құрметті Ллойд Мидстің ішкі және аралдық істер жөніндегі кіші комитеті алдында жасалған бірлескен мәлімдемесі» деген тақырыптағы сөйлеу, Блэк Хиллзді оның халқына қайтару туралы шақыру болды. Кейіннен сөйлеу плакат түрінде басылып, резервацияларда кеңінен таратылды. Толық сөйлеуді осы жерден оқуға болады.
Отбасы және өлім
Оның бірінші әйелі, Фани Хоуктан қорқып жүрген, 1954 жылы қайтыс болды. Екінші әйелі Кейт 1988 жылдың қазан айында дүние салды. Фулз Кроу 1989 жылдың 27 қарашасында Оңтүстік Дакота штатының Кайл қаласының жанында қайтыс болды. Ол 99 жасқа толған деп саналады.
Цитаталар
text=Әлемнің сақталуы біздің мүлігімізді бөлісуімізге және бірлесіп жұмыс істеуімізге байланысты. Егер біз осылай істемесек, бүкіл әлем қырылады. Бірінші планета, содан кейін адамдар. Дәрілік құпиялар туралы ең көп шағымданатындар мен сөйлейтіндер әдетте ең аз білетіндер болады.