Кіріспе
Мозамбиктегі азамат соғысы (Guerra Civil Moçambicana) – Мозамбикте 1977 жылдан 1992 жылға дейін болған азамат соғысы. ХХ ғасырдың соңындағы көптеген африкалық аймақтық қақтығыстар сияқты, Мозамбиктегі азамат соғысының себептері жергілікті жағдайлармен қатар, суық соғыс саясатының ықпалынан күшейді. Сонымен қатар, PRM, UNAMO, COREMO, UNIPOMO және FUMO сияқты көптеген ұсақ топтар да қатысты. РЕНАМО ФРЕЛИМО-ның бір партиялық социалистік мемлекет құру әрекетіне қарсы болды және оларға Родезия мен Оңтүстік Африканың антикоммунистік үкіметтері қолдау көрсетті, себебі ФРЕЛИМО өз елдеріндегі радикалды ұлтшыл ұйымдарды қолдады. Мозамбиктегі азамат соғысы елдің ауылдық аймақтарындағы маңызды инфрақұрылымды – ауруханаларды, теміржолдарды, жолдар мен мектептерді қиратты. Бұл, жиі айтылатын табысты келісім туралы әңгімеге қайшы келеді. Бұл шағын екінші қақтығыс 2019 жылы бейбіт келісімге қол жеткізумен аяқталды.
The Mozambican Civil War (Guerra Civil Moçambicana) was a civil war fought in Mozambique from 1977 to 1992. Like many regional African conflicts during the late twentieth century, the impetus for the Mozambican Civil War included local dynamics exacerbated greatly by the polarizing effects of Cold War politics. and a number of smaller factions such as the PRM, UNAMO, COREMO, UNIPOMO, and FUMO. RENAMO opposed FRELIMO's attempts to establish a socialist one party state, and was heavily backed by the anti communist governments of Rhodesia and South Africa who supported them in order to undermine FRELIMO's support for militant nationalist organisations in their own countries. The Mozambican Civil War destroyed much of Mozambique's critical infrastructure in rural areas, including hospitals, rail lines, roads, and schools. and contradicting the often repeated narrative of a successful reconciliation. This smaller second conflict ended with a peace treaty in 2019.
Тәуелсіздік
Португалия 1960 жылдардан бастап 1970 жылдардың ортасына дейін Африкадағы үш негізгі колониясында – Ангола, Мозамбик және Гвинея-Бисауда ұзақ және қызыл даулы қарсы көтеріліс күресін жүргізді, содан кейін олар Карнеол революциясынан кейін тәуелсіздік алды. Мозамбикте отаршылдық үкімге қарсы қарулы күресті Мозамбикті азат ету майданы (ФРЕЛИМО) жетекшілік етті, ол бастапқыда эмиграцияда құрылды, бірақ кейіннен елдің үлкен бөліктерін португалдықтардан тартып алуға жетті. ФРЕЛИМО алғашқы қолдау базасын негізінен мозамбик жұмысшылары-мигранттар мен шетелдегі зиялы қауымнан алды, олар антиколониалдық және ұлтшылдық идеялардың өркендеуіне куә болды, сондай-ақ Португалияның ықпалы ең әлсіз болған Мозамбиктің солтүстігіндегі маконде және басқа этникалық топтардан қолдау тапты. Оның мүшелерінің көп бөлігі британдық басқарудағы Танганьикадағы тәуелсіздік митингілеріне қатысқан маконде жұмысшыларынан құралды. Келесі жылы Португалия Родезия және Оңтүстік Африкамен «Алькора» жаттығуы деп аталатын бейресми әскери одақ құрды. 1974 жылдың сәуір айында Португалияның ұзақ жылдар бойы сақталған «Estado Novo» саяси жүйесі Карнеол революциясының нәтижесінде құлатылды. Революция сонымен қатар, отаршылдардан бас тартуға және Африкадағы қымбат соғыстарды аяқтауға бейімделген «Қарулы күштер қозғалысы» деп аталатын әскери хунтаны билікке әкелді. Мозамбикте ФРЕЛИМО-ның бірнеше фракцияларынан құралған, көппартиялық сайлау күтілімінде бірнеше жаңа саяси партиялар құрылды. АҚШ үкіметі ФРЕЛИМО басшылығымен тәуелсіз Мозамбиктің кеңестік блоктың ықпалына түсуі мүмкін екенін болжады. Көтерілісшілер ФРЕЛИМО үкіметінің құрылуын болдырмау үшін Оңтүстік Африка мен Родезиядан әскери көмек сұрады. Алайда, Оңтүстік Африка премьер-министрі Б.Ж.Ворстер көрші елдегі отаршылдықтан арылу процесіне араласуы үшін халықаралық қауымдастықтың айыптауынан қорқып, араласуға бармады. Мозамбиктің тәуелсіздігі ақ нәсілді Родезия үшін көптеген жағынан ауыр соққы болды. Родезияның қарулы күштерінде ЗАНЛА көтерілісшілерінің Мозамбикпен 800 миль (1287 км) шекараға енуіне қарсы тиімді қорғануға жеткілікті әскер болмады. Сонымен қатар, апартеид үкіметі мен Смит режимі Португалияны одақтас ретінде жоғалтты, соның салдарынан португалдық отаршылдық соғыстарында қатысқан ондаған мың сарбазды жоғалтты. Родезия импорт пен экспорт үшін негізінен Мозамбик порттарын пайдаланды, барлық импорттың 80% -нен астамы Мапуту мен Бейра арқылы ауыр санкцияларға ұшыраған елге өтті. Президент Машел елге қарсы санкция жариялағаннан кейін осы порттардың жоғалтылуы Родезияның әлсіз экономикасын одан әрі әлсіретіп, Иан Смит режимін ашуландырды. Осылайша, 1974/75 жылдардағы оқиғалар нәтижесінде Оңтүстік Африка мен Родезиядағы ақ нәсілді азшылық үкіметтерінің беделі күрт төмендеді, екі үкімет те жаңа тәуелсіз елдерді әлсіретуге және ФРЕЛИМО-ның Оңтүстік Африкадағы алғашқы нәсілдік емес социалистік мемлекет құру мақсатын жоюға тырысты. Елдің ұлттық азаттық қозғалыстарын қолдау мүмкіндігі де Оңтүстік Африка мен Родезияны алаңдатты, сондықтан екі ел де осы жаңа қатерге қарсы тұру үшін алдын алу стратегиясын іздеді. Бұл 1974 жылы Родезияның демеушілігімен құрылған РЕНАМО, кейін Мозамбик Ұлттық Кеңесі (МҰК) деп аталды, және Оңтүстік Африканың «Жалпы ұлттық стратегияны» қабылдауында көрінді.
ФРЕЛИМО-ның диссиденттері
Тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай ФРЕЛИМО Мозамбикті бір партиялы социалистік мемлекетке айналдыруды бастады. Бұл диссиденттерге қарсы шаралармен және португалдықтар қашып кеткеннен кейін тастап кеткен маңызды экономикалық объектілерді мемлекеттік меншікке алумен бірге жүрді. Ал Нкавандамэ табиғи себептерден қайтыс болды деп хабарланды. Сонымен қатар, көптеген бұрын португалдықтарға тиесілі кәсіпорындарды мемлекеттік меншікке алу, ақтарға қарсы қысым көрсету қорқынышы және 90 күн ішінде Мозамбик азаматтығын қабылдау немесе елден кету туралы талап, 370 000 ақ португал мозамбиктігінің көпшілігін елден шығарып жіберді. Португалдықтар кеткен кезде, кейбіреулері экономиканы саботаж жасап, фабрикалардан пайда ұрлады, тракторларды теңізге айдады және кәрізге цемент құйды. Конфликттің тағы бір себебі португалдықтар енгізген және халық пен көтерілісшілер арасындағы байланысты бақылау және шектеу мақсатындағы aldeamento жүйесінің жалғасуы болды. Бұл жүйе мыңдаған шаруаларды тамақ, су және медициналық көмекпен қамтамасыз етілген, бірақ тиімді шаруашылық жүргізу үшін жеткілікті құралдары мен ақшасы жоқ, коммуналдық ауылдар мен шаруашылықтарға көшуге мәжбүр етті. ФРЕЛИМО бұл жүйенің амбициялық ауыл шаруашылығы даму мақсаттарына жетуге мүмкіндік береді деп үміттенеді, бірақ оның іске асырылуы көбінесе ауыл халқының бір бөлігін наразылыққа толтырды, олар тәуелсіздік күресі кезінде ФРЕЛИМО-ны қолдаған болатын. Бұл әсіресе Мозамбиктің орталық және солтүстік аймақтарында, үйлер дәстүрлі түрде бір-бірінен үлкен қашықтықта орналасқан жерлерде қатты сезілді.
Аурудың басталуы
1975 жылдан 1979 жылға дейін Родезия әскерлері мен күштері Мозамбикке бірнеше рет кіріп, ФРЕЛИМО үкіметі Мозамбик аумағында көтерген деп саналған ЗАНЛА (Зимбабве Африка Ұлттық Азаттық Армиясы) базаларына қарсы операциялар жүргізіп, ФРЕЛИМО үкіметін тікелей тұрақсыздандыруға тырысты. Олардың ішінде 1979 жылы Бейра портын бомбалау және 1977 жылы Мапай қаласын басып алу болды. Мұндай шабуылдардың бірінде Родезия әскерлері ФРЕЛИМО-ның бұрынғы лауазымды тұлғасы Андре Масангайсаны қайта тәрбиелеу лагерінен босатып алды. Ол әскери және ұйымдық оқытудан өтіп, 1975 жылы Мозамбик тәуелсіздігі алдында Родезияның құпия қызметі ФРЕЛИМО және ЗАНЛА туралы ақпарат жинау үшін құрған, «Мозамбик қарсыласы» деген жаңа қозғалыстың жетекшісі болып тағайындалды. Бұл қозғалыс Родезияның Солсбери қаласында Родезияның CIO басшысы Кен Флауэр мен португалдықтардың бұрынғы партизанға қарсы оперативтігін жүзеге асырған Орландо Кристинаның қолдауымен құрылды. 1979 жылы Масангайсса РЕНАМО-ның ірі аймақтық орталыққа (Вила Пайва) жасаған алғашқы сәтсіз шабуылында қаза тапты, ал РЕНАМО аймақтан тез шығарылды. Кейін Афонсу Длакама РЕНАМО-ның жаңа басшысы болды және Оңтүстік Африканың кең қолдауымен тиімді партизандық армияға айналдырды. РЕНАМО-дан тәуелсіз болған басқа да көтерілісші топтар да ФРЕЛИМО үкіметіне қарсы күресті. 1974 немесе 1976 жылы Амос Сумане құрған Мозамбик революциялық партиясы (PRM) 1977 жылдан бастап солтүстік провинциялар Замбезия, Тете және Ниассада аз қарқынды көтеріліс ұйымдастырды. Сумане 1980 жылы тұтқындалып, 1981 жылы Мозамбик үкіметі тарапынан атқыланды. 1982 жылы PRM РЕНАМО-мен бірікті. 1987 жылы Суманеден кейін 1980 жылы жетекшілікке келген және кейіннен РЕНАМО-да маңызды тұлға болған Гимо Фири, ЮНАМО деп аталатын оқшау топ құрды. Бұл топ қысқа мерзімге РЕНАМО және ФРЕЛИМО-ға қарсы күресіп, 1988 жылы үкімет тарапына толығымен қосылды. Соғыс кезінде COREMO, UNIPOMO және FUMO сияқты басқа да көтерілісші фракциялар да болды.
RENAMO стратегиясы мен операциялары
Португалдармен партизандық тактиканы қолданып күрескен ФРЕЛИМО енді осы әдістердің өзіне қарсы қорғануға мәжбүр болды. Ол кең аумақтар мен жүздеген елді мекенді қорғауға міндетті болды, ал РЕНАМО бірнеше шалғай лагерьлерден қалалар мен маңызды инфрақұрылымға шабуылдар жасады. Бұған қоса, РЕНАМО азаматтарды жүйелі түрде өз жұмысына тартуға мәжбүрледі. Бұл үшін, әсіресе балаларды әскер ретінде пайдалану мақсатында, оларды жаппай ұрлап, қорқытуға көшті. РЕНАМО қатарындағы әскердің үштен бірі балалар екені есептеледі. Бірақ ұрланған адамдар РЕНАМО бақылауындағы аумақтарда әкімшілік немесе мемлекеттік қызметтерде де жұмыс істеуге міндетті болды. Азаматтарды әскери мақсаттарда пайдаланудың тағы бір жолы – «Гандира» деп аталатын жүйе. Бұл жүйе РЕНАМО бақылауындағы ауылдық аймақтардағы тұрғындарға ерекше әсер етті, оларды үш негізгі міндетті орындауға мәжбүр етті: 1) РЕНАМО үшін азық-түлік өндіру, 2) тауар мен оқ-дәрі тасымалдау, 3) әйелдер болған жағдайда, сексуалдық құлдыққа салу. РЕНАМО-ның жарияланған мақсаты – Мозамбикті «Махелисттік коммунизмнен» азат ету еді. РЕНАМО-ның саяси бағдарламасы ФРЕЛИМО-ның социалистік саясатын тоқтату, еркін нарықтық экономиканы қабылдау және тайпа басшыларын билікке қайтару сияқты дәстүрлі мәселелерге бағытталған. Осылайша, 1980 жылдардың ортасына қарай ФРЕЛИМО ең маңызды қалалардан басқа көптеген аймақтарды тиімді қорғауға шамасы келмеді. РЕНАМО елдің ірі қалаларын қоспағанда, кез келген жерге шабуыл жасай алды. Көлікпен қатынас қауіпті болып кетті. Тіпті қарулы колонналар да РЕНАМО шабуылдарынан аман қалмайтын және жиі шабуылға ұшырады.
FRELIMO стратегиясы мен операциялары
ФРЕЛИМО португалдар енгізген бекітілген ауылдар – альдеяментос жүйесіне ұқсас амал қолданып, жауап берді: альдеяментос комунайс деп аталатын бекітілген коммуналдық ауылдар құрылды, соғыс күшейген сайын ауыл халқының көп бөлігі оларға көшірілді. Бұған қоса, инфрақұрылымның минималды деңгейін сақтап тұру үшін үш қатаң күзетіліп, миналанған дәліз құрылды: олар жолдар, теміржолдар және электр желілерінен тұрды – Бейра, Тете (өзінің қауіпсіздігі туралы айтатындай, «Тете Руны» деп те аталды) және Лимпопо дәліздері. Осы дәліздер бойындағы кең ауқымды бекітілуге қарамастан, олар жиі шабуылдарға ұшырады. Бейра дәлізіндегі теміржол және локомотивтерді бомбалау ФРЕЛИМО үкіметіне миллиондаған шығын әкелді, себебі үкіметтің жеткілікті азық-түлік пен қызметтерді қамтамасыз етуде қиындықтар туды және оның одақтасы Зимбабвеге үлкен жүк салды.
Шетелдік қолдау және интервенция
FRELIMO бастапқыда Кеңес Одағы мен Шығыс Германиядан айтарлықтай әскери және даму көмегі алды, бірақ кейін Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тан қолдау тапты. АҚШ-та консервативті топтар АҚШ үкіметінің RENAMO-ға ашық қолдау көрсетуі үшін лоббиледі, бірақ Мемлекеттік департамент оған қарсы болды. RENAMO-ның қатыгездігін көрсететін көптеген егжей-тегжейлі есептер жарияланғаннан кейін Мемлекеттік департамент басымдыққа ие болды. RENAMO Родезия мен Оңтүстік Африкадан, сондай-ақ Батыс Германиядан ауқымды әскери және логистикалық қолдау алды. Солтүстік Кореялық кеңесшілер ФRELIMO-ның алғашқы мамандырылған қарсы көтеріліс бригадасын құруда шешуші рөл атқарды, ол 1983 жылдан бастап қолданысқа енгізілді. 1977 жылдың көктемінде Румынияның Социалистік Армиясы Мозамбикке 500 солдат пен офицерді жіберді. Румыниялықтар Мапуту мен Накалаға орналастырылды. Танктерді пайдалануға маманданған бұл румындық әскерлер, бірқатар кеңестік офицерлердің жетекшілігімен, мозамбиктік танкшілерді Т-34 және Т-54 танктерін пайдалануға оқытты. Малави ФRELIMO және RENAMO екеуімен де күрделі қарым-қатынасқа ие болды. Экономиканың қиын жағдайда болуына байланысты Машел социалистік саясаттың кейбір амбициялы жобаларын қысқартуға мәжбүр болды. Сол айда Батыс Еуропаға жасаған сапарында Машел Португалия, Франция және Ұлыбританиямен әскери және экономикалық келісімдерге қол қойды. Ұжымдық және мемлекеттік шаруашылық бағдарламалары да қысқартылды, бұл социалистік блоктың Мозамбик "жаман капиталистік қасқырдың аузына түзу және ойсыз кіріп барады" деген алаңдаушылыққа түсірді. Нкомати келісімінен кейін Оңтүстік Африка үкіметінің RENAMO-ға тікелей берген қолдауының көлемі азая түсті, бірақ 1985 жылдың тамызында Мозамбиктің орталық бөлігіндегі Горонгосада RENAMO штаб-пәтерін басып алу кезінде табылған құжаттар Оңтүстік Африка армиясының RENAMO-ға логистикалық, байланыс және әскери қолдауын жалғастырғанын және кеңейткенін көрсетті. Ал ФRELIMO өз тарапынан келісімге сәйкес, КАН-ның зорлық-зомбылыққа бейім мүшелерін өз аумағынан қуды және елдің оңтүстігінде КАН-ның ықпалын азайтты.
Әскери тұрақсыздық
1980 жылдардың соңына қарай РЕНАМО ірі қалаларды басып алуға немесе оларды қауіпсіздендіруге қабілетсіз болса да, ауылдық жерлерде еркін қозғалып, қалауынша кішігірім елді мекендерге шабуыл жасай алатын. ФРЕЛИМО үлкен қалалық аймақтар мен дәліздерді бақылауда ұстады, бірақ РЕНАМО шабуылдарынан елді жерді тиімді қорғауға шамасы келмеді. ФРЕЛИМО сондай-ақ РЕНАМО-ны тоқтатып, оны тікелей, дәстүрлі соғысқа мәжбүрлей алмады. 1986 жылдың 19 қазанында президент Машел Оңтүстік Африка шекарасына жақын жерде, түсініксіз жағдайда президенттік ұшағы құлаған кезде қаза тапты. Оңтүстік Африка демеушілік еткен тергеу ұшқыштар тобының қатесіне байланысты құлау болды деген қорытындыға келді, бірақ бұл тұжырымды барлығы қабылдаған жоқ. Келесі тергеулер нақты қорытындыға келмеді және апатқа Оңтүстік Африка кінәлі деген қауесеттер әлі де таралуда. Машелдің орнын 1975 жылдан бастап оның қайтысына дейін сыртқы істер министрі болған Хоаким Альберто Чиссано басты. Чиссано Машелдің Мозамбиктің халықаралық байланыстарын кеңейту саясатын, әсіресе елдің Батыспен байланысын жалғастырды және ішкі экономикалық және әскери реформалар бағдарламаларын бастады. Соғыс жылдары жүздеген мың адам аштықтан, әсіресе 1984 жылғы қатты аштықтан көз жұмды. Аштықтың себебі сол кездегі ауа райы болды, бірақ РЕНАМО мен ФРЕЛИМО арасындағы қақтығыс жағдайды одан бетерледі.
РЕНАМО
RENAMO өзінің соғыс және тұрақсыздық стратегиясының бір бөлігі ретінде жүйелі түрде зұлымдықтар жасады. Оларға ауылдар мен қалаларға шабуыл жасау кезінде жаппай қырғын, зорлау, соғысқа қатысы жоқ адамдарды мүгедектендіру, балаларды солдат ретінде пайдалану және Гандира жүйесін қолдану кірді, ол мәжбүрлі еңбек пен сексуалдық зорлық-зомбылықты қамтыды. Әйелдерді көбінесе егістіктен ұрлап алып, содан кейін әскерлердің моральдық жағдайын көтеру үшін зорлайтын. Гандира жүйесі сонымен қатар ашаршылыққа себеп болды, себебі ауыл тұрғындары RENAMO үшін азық-түлік өндіруге мәжбүр болды және өздері үшін азық-түлік өндіре алмады. Басқалары RENAMO үшін ұзақ сапарларда жабдықтар тасымалдауға мәжбүр болды. Гандираға қатысудан бас тарту немесе сапарларда қалып қою қатты соққыға және көбінесе өлімге әкеп соқты. Қашуға тырысқандар да қатаң жазаланды. Ата-анасы қашып кеткен балаларды мүгедектендіріп өлтіру де жиі кездесетін жағдай болды. RENAMO-ның қатыгездік тактикасы Мозамбик халқының көп бөлігі арасында жағымсыз беделге ие болды, олар оларды "Қарулы қарақшылар" деп атады және оларға қарсы соққы беруді қолдады, тіпті 1983 жылы төрт RENAMO көтерілісшісін әскерилерге жария түрде өлім жазасын беруге қысым жасады. RENAMO-ның зұлымдықтары 1987 жылдың шілдесінде бүкіл әлемге танылды, бұл кезде ФРЕЛИМО-ның 90 сарбазымен нашар қорғалған Homoine ауылына шабуыл жасалған кезде 424 бейбіт тұрғын қаза тапты. Қырғынның құрбандары арасында ауруханада жатқан науқастар да болды. Бұл оқиға АҚШ Мемлекеттік департаментінің консультанты Роберт Герсонидің RENAMO тактикасын тексеруіне себеп болды, бұл кейбір консервативті саясаткерлердің RENAMO-ны АҚШ үкіметінің қолдауы туралы ниеттерін тоқтатты. Есепте RENAMO-ның Homoine-дегі шабуылы олардың әдеттегі шабуылдарынан ерекшеленбегендігі көрсетілді. Есепте RENAMO әдістері былай сипатталды: Шабуыл кезеңі кейде тұрғындарға RENAMO жауынгерлерінің көп саны автоматты қарудан кездейсоқ атуымен басталатындығы туралы хабарланды. [ ] Үкімет әскерлері шабуылшыларға қарсы қорғаныс отын ашты, ал RENAMO күштері ауылға кездейсоқ оқтар атып, нысана алмады. Кейбір жағдайларда босқындар шабуылдаушы күштердің үш топқа бөлінгенін байқады: бірі әскери шабуылды жүргізеді; екіншісі үйлерге кіріп, құнды заттарды, негізінен киім-кешек, радио, тамақ, ыдыс-аяқ және басқа да мүліктерді алып кетеді; үшіншісі тоналған үйлер арқылы өтіп, сабаннан жасалған оттықтарды пайдаланып үйлерге от қояды. Мектептер мен денсаулық сақтау орындары да жиі жойылды. Мұндай шабуылдардың басты мақсаты ауылды тұруға жарамсыз ету болып көрінеді. Бұл типтегі шабуылдар түрлі азаматтық құрбандарға әкеледі. Партизандық соғыстағыдай, кейбір бейбіт тұрғындар екі қарсы тараптың арасындағы өрескел атыста қаза табады, бірақ босқындардың пікірінше, бұл өлімдердің аз бөлігін құрайды. Осы шабуылдар мен басқа да жағдайларда көптеген бейбіт тұрғындар қасақана атылып өлтірілді, балтамен, пышақпен, штыкпен жарақатталды, тірідей өртеліп, суға батырылып, тұншықтырылып және басқа да қырқымдықтар жасалды, оларға қарсы тиімді қарсылық немесе қорғаныс болған жоқ. Көзі куәгер болғандардың айтуынша, қорғалған немесе қорғалмаған ауылдарға қарсы шабуылдар кезінде бейбіт тұрғындар қаза тапқанда, балалар, көбінесе аналар мен қарттармен бірге де қаза табады. Әр шабуылда түрлі мөлшерде азаматтар ұсталды және ұрланды [ ]. Gersony Report-қа сәйкес, RENAMO-ның құқық бұзушылықтары FRELIMO-ға қарағанда әлдеқайда жүйелі, кең таралған және ауыр болды: Gersony Report-қа сұхбат берген босқындар кісі өлтірудің 94%, ұрлаудың 94% және тонаудың 93% -ын RENAMO-ға жатқызды. Алайда, бұл тұжырым француз марксистік ғалымы Мишель Кахен тарапынан жоққа шығарылды, ол екі тараптың да кінәлі екенін айтты: Соғыс негізінен азаматтық тұрғындарға қарсы жүргізілгендігіне күмән жоқ. Мен сонымен қатар соғыстың екі тарапта да бірдей қатыгездікпен жүргізілгеніне сенімдімін, тіпті соғыстың 15 жылы бойы FRELIMO-ның медиаға толық бақылауы болғандықтан, объективті болуға тырысатындардың көпшілігі зұлымдықтардың көп бөлігін RENAMO-ға жатқызды. Халық алданбады: олар түрлі қарақшылық әрекеттер мен кейбір қырғындарды "RENAMO 1" деп атады, ал басқаларын "RENAMO 2" деп атады - бұл FRELIMO сарбаздары мен өз бетінше әрекет ететін милициясы үшін эвфемизм.
ФРЕЛИМО
ФРЕЛИМО сарбаздары азаматтық соғыс кезінде де ауыр соғыс қылмыстарын жасады. ФРЕЛИМО адамдарды жұмысқа мәжбүрледі, ал әскери міндеттілік мерзімі заңмен белгіленгеннен ұзаққа созылды. Кейбір провинцияларда қауымдық ауылдарда тұру міндетті болды. Бірақ, кейбір аймақтарда мәдени дәстүрлерге сәйкес, үйлер бір-бірінен қашықтықта болуы тиіс еді. Сондықтан көптеген адамдар RENAMO шабуылдарының қаупіне қарамастан, ауылда тұруды қалаған. Осылайша, ФРЕЛИМО сарбаздары немесе олардың зимбабвелік одақтастары адамдарды қару қолданып, қауымдық ауылдарға күштеп орналастырды. Жергілікті тұрғын еске түсіргендей: “Мен ешқашан бұрынғы үйімді тастап, қауымдық ауылға көшкім келмеді. Соғыс болғанымен, мен жерім мен астық қоймаларымда қала тұрғым келді. Өте ұзақ жылдар бойы біз бір орында көп адаммен бірге тұрмадық. Әркім өз ауласында өмір сүруі керек. Зимбабвелік сарбаздар [Коммердес] үйіме келіп, үйімді тастап, көп адам тұратын қауымдық ауылға баруым керектігін айтты. Мен бас тарттым, сонда олар үйімді, астық қоймаларымды және егістіктерімді өртеп жіберді. Маған және отбасыма өлім жазасын беріп қорқытты, алға жылжуға мәжбүрледі. Қауымдық ауылда шошқа сияқты өмір сүрдік. Ол шошқа қорасы сияқты еді. Біз тым жақын тұрдық. Егер біреу әйелімен жақындық құрса, олардың барлық әрекетін естіуге болар еді. Далаға немесе зиратқа өлгендерді жерлеуге барғанда, солдаттар біздің алдымызда және артымызда жүруі керек еді. Әйелдер өзенге кіргенде, солдаттар да олармен бірге баратын және көбінесе әйелдерімізді жалаңаш көрді. Сол қорадағы жағдай өте ұятты еді. Тамақтанып, гуманитарлық көмекке тәуелді болуға мәжбүр болдық, бірақ оның қашан келетінін білмейміз. Бұл қорқынышты жағдай еді, сондықтан көптеген адамдар қауымдық ауылдан қашып, RENAMO сарбаздарының тұрған бұрынғы үйлеріне қайтатын, бірақ онда да жағдай жаман еді. Тәуелсіздік алғаннан кейін қабылданған шаралардың бірі ретінде ФРЕЛИМО "қайта тәрбиелеу лагерьлерін" құрды. Оларға ұсақ қылмыскерлер, саяси қарсыластар және қоғамға зиянды деп саналған, мысалы, проституциямен айналысатын адамдар жіберілді. Лагерьлерге жіберілгендердің көпшілігі сотталмады, себебі судьялар жетіспеді. 1980 жылы президент Машел көптеген лагерьлерді аралап, 2000-ға жуық тұтқынды босатуға және көптеген лагерьлерді жабуға бұйрық берді, адам құқықтарының бұзылуын атап көрсетті. Кейіннен шетелдік бақылаушылар оларды "азаптау мен өлімнің қорқынышты орталықтары" деп сипаттады. Бұл лагерьлерде 30 мың тұтқынның қаза болғаны естілді. Үкімет ел бойынша билігін кеңейтуге тырысқанда мыңдаған адамды өлімге жібергені де айтылды.
Бейбітшілікке көшу
1990 жылы суық соғыстың аяқталу сағатында, Оңтүстік Африкада апартеид құлап, РЕНАМО-ға қолдау Оңтүстік Африкада азайған кезде ФРЕЛИМО үкіметі мен РЕНАМО арасында алғашқы тікелей келіссөздер өтті. ФРЕЛИМО-ның 1989 жылғы шілдедегі жаңа конституция жобасы көппартиялық жүйеге мүмкіндік берді, ал 1990 жылғы қарашада жаңа конституция қабылданды. Мозамбик енді көппартиялық мемлекетке айналды, оған мерзімді сайлаулар өткізіліп, демократиялық құқықтар кепілдендірілді. 1992 жылдың 4 қазанында Римде Сант-Эгидио қауымдастығының, БҰҰ қолдауымен жүргізген келіссөздерінің нәтижесінде президент Чиссано мен РЕНАМО басшысы Афонсо Длакама Римнің жалпы бейбітшілік келісімдеріне қол қойды, ол 1992 жылдың 15 қазанында ресми күшіне енді. БҰҰ бейбітшілік сақтау күштері (UNOMOZ) 7500 саяхатшыдан тұрады және Мозамбикке демократияға екі жылдық өтуді бақылады. 1994 жылдың 27-28 қазанында өткен сайлауды қадағалау үшін 2400 халықаралық бақылаушы елге келді. UNOMOZ-дың соңғы тобы 1995 жылдың басында елден кетті. Сол кездегі 13,15 миллион халқының арасында Мозамбиктегі азамат соғысы шамамен бір миллион адамның өліміне, 5,7 миллион адамның ішкі қоныс аударуына және 1,7 миллион адамның босқынға айналуына себеп болды.
Жер миналары
HALO Trust, АҚШ және Ұлыбритания қаржылай қолдайтын миналарды жою тобы, 1993 жылы Мозамбикте жұмыс істей бастады, ел өкінішті жағдайда шашырап қалған миналарды жою үшін жергілікті жұмысшыларды жұмысқа алды. Мозамбикті миналардан тазартатын күш-жігер барысында HALO тобының төрт қызметкері қаза тапты, содан кейін де соғыс аяқталғаннан кейін көп жылдар бойы жыл сайын жүздеген азаматтардың жарақаттануына және қаза болуына себепкер болды. 2015 жылдың қыркүйегінде ел миналардан толықтай тазарған деп жарияланды, соңғы белгілі құрылғы салтанатты шара аясында жойылды.
2013 жылдан бері зорлық-зомбылықтың қайта өршуі
2013 жылдың ортасында, жиырма жылдан астамғы бейбітшілікке соңғы нүкте қойылғаннан кейін, RENAMO көтерілісі қайта жанданды, көбінесе елдің орталық және солтүстік өңірлерінде. 2014 жылдың 5 қыркүйегінде бұрынғы президент Армандо Гебуза және RENAMO жетекшісі Афонсо Длакама жауыздықтарды тоқтату туралы келісімге қол қойды, бұл әскери қақтығыстарды тоқтатты және екі тарапқа да 2014 жылдың қазан айында өтетін жалпы сайлауға күш салуға мүмкіндік берді. Бірақ жалпы сайлаудан кейін жаңа саяси дағдарыс туды және ел қайтадан зорлық-зомбылықтың қаупіне тап болғандай көрінеді. RENAMO сайлау қорытындыларын мойындамайды және көпшілік дауыс алғанын мәлімдейтін алты провинция – Нампула, Ниасса, Тете, Замбезия, Софала және Маниканы басқаруды талап етеді. 2016 жылдың 20 қаңтарында RENAMO бас хатшысы Мануэль Биссопо атыс кезінде жараланды, ал оның күзетшісі қаза тапты. Дегенмен, Республика Президенті Филипе Нюси мен RENAMO жетекшісі Афонсо Длакама арасындағы саяси диалог үшін бірлескен комиссия құрылып, жұмыс отырысы өтті. Бұл жабық есіктерде өткен отырыс екі көшбасшының кездесуіне дейін қарастырылатын мәселелерді жоспарлауға бағытталды.