Кіріспе

Анголадағы саяси партия, Малидегі көтерілісшіл топ. Анголаның азаттық үшін халық қозғалысы (Movimento Popular de Libertação de Angola, қысқ. MPLA) – Анголаның социал-демократиялық саяси партиясы. MPLA 1961 жылдан 1974 жылға дейін Анголаның тәуелсіздік соғысында португал армиясына қарсы күресті және Анголаның толық тәуелсіздігі үшін ұлттық одақ (UNITA) мен Анголаның ұлттық азаттық фронты (FNLA) Ангола азамат соғысында жеңіліске ұшыратты. Партия Анголаның 1975 жылы Португалиядан тәуелсіздік алғаннан бері билікте, азамат соғысы кезеңінде де-факто үкімет болып табылды және содан кейін де билігін сақтап келеді.

Құрылу

1956 жылғы 10 желтоқсанда Португалия Анголасын басқарған Estado Novo режимінде, жер астындағы Ангола Коммунистік партиясы (АКП) Анголадағы африкалықтар үшін біріккен күрес партиясымен (PLUAA) бірігіп, Анголаны азат ету үшін халық қозғалысын (МПЛА) құрды. АКП президенті Вириато да Круз МПЛА-ның бас хатшысы болды. Кейіннен Анголаның ұлттық тәуелсіздігі үшін қозғалыс (MINA) және Анголаның азаттығы үшін демократиялық фронт (FDLA) сияқты басқа да топтар МПЛА-ға қосылды. МПЛА-ның негізгі құрамына амбунду этносы және астана Луанданың білімді интеллигенциясы кіреді. Бұрын партияның Еуропалық және Кеңес коммунистік партияларымен байланыстары болған, бірақ қазір ол әлеуметтік-демократиялық партиялардың Социалистік Интернационалы тобының толық мүшесі. МПЛА-ның қарулы күші Анголаны азат ету үшін халықтық қарулы күштер (FAPLA) болды. Кейін FAPLA елдің ұлттық қарулы күштеріне айналды. 1961 жылы МПЛА Гвинея және Кабо-Верде тәуелсіздігі үшін Африка партиясына (PAIGC) қосылды, оның Гвинея-Бисау және Кабо-Вердедегі бауырлас партиясы Африкадағы португал империясына қарсы тікелей күреске түсті. Келесі жылы кеңейтілген ұйым Португалиялық отарлардағы ұлтшыл ұйымдар конференциясы (CONCP) FRAIN-ді алмастырды, оған Мозамбиктің FRELIMO және Сан-Томе мен Принсипиді азат ету қозғалысының (MLSTP) алғысы CLSTP қосылды. 1970-ші жылдардың басында Португалия әскерилерінің контрпартизандық науқанының салдарынан МПЛА-ның партизандық әрекеттері азайды. Сонымен қатар, ішкі қайшылықтар қозғалысты уақытша үш фракцияға бөлді (Президенттік қанат – Ala Presidencialista, Активті көтеріліс – Revolta Activa және Шығыс көтерілісі – Revolta do Leste), бұл жағдай 1974-1975 жылдары еңсерілді, бірақ партияға зиян келтірді.

Тәуелсіздік және азаматтық соғыс

1974 жылы Португалияның Лиссабон қаласында болған "Қарлығақ революциясы" Анголадағы тәуелсіздікке қарсы күресті дереу тоқтатқан және билікті Анголаның тәуелсіздікке ұмтылған үш қозғалысының коалициясына беруге келіскен әскери үкімет құрды. Коалиция тез арада тарап, жаңадан тәуелсіз Ангола азаматтық соғысқа ұшырады. Луанда мен Атлантика жағалауындағы құнды мұнай кен орындарын бақылауында ұстап, МПЛА жетекшісі Агостиньо Нето 1975 жылдың 11 қарашасында Португалияның Ангола теңіз арты провинциясының тәуелсіздігін Ангола Халық Республикасы деп жариялады, бұл Алвор келісімдеріне сәйкес жасалды. UNITA және FNLA бірігіп Хуамбода Анголаның тәуелсіздігін жариялады. Осы қарама-қайшылықтар UNITA мен FNLA-ның MPLA-мен арасындағы азаматтық соғысты қайтадан тұтандырды, соңында соңғысы басымдыққа ие болды. Агостиньо Нето тәуелсіздік алғаннан кейін елдің алғашқы президенті болды, ал 1979 жылы оның қайтысынан кейін Хосе Эдуардо душ Сантуш президенттік лауазымға келді. 1974-1976 жылдары Оңтүстік Африка және Заир FNLA мен UNITA тарапынан әскери тұрғысынан араласты, ал АҚШ екі топқа да ауыр көмек көрсетті. Куба 1975 жылы Оңтүстік Африканың араласуына қарсы MPLA-ны қолдау үшін араласты, ал Кеңес Одағы соғыс кезінде Куба мен MPLA үкіметіне де көмек берді. 1980 жылдың қарашасында MPLA ЮНИТАны орманға тығылып, жасыруға мәжбүр етті, ал Оңтүстік Африка әскерлері шығып кетті. АҚШ Конгресі Вьетнам соғысына ұқсас жағдайдан қорқып, президент Рональд Рейганның тілегіне қарамастан елдегі әскери араласуды тоқтатты. 1976 жылы FNLA әскерлерін Заирдегі базаларына қайтарды, ал олардың бір бөлігі Оңтүстік Африка құрған 32-ші батальонға қосылды, MPLA-ға қарсы Анголалықтарды қабылдау үшін. 1977 жылы өткен алғашқы съезінде MPLA партия идеологиясы ретінде марксизм-ленинизмді қабылдады және атына "Еңбек партиясы" (Partido do Trabalho) деген қосымша атауды қосты. Куба және MPLA әскерлері Алвештің ізбасарларын өлтіргені туралы бағалаулар 2000-ден 70 000-ға дейін жетеді, ал кейбір деректерде бұл көрсеткіш 18 000-ға жуық деп айтылады. Фракционизм деп аталатын зорлықты ішкі қақтығыстан кейін, социалистік, емес, коммунистік модельді ұстанбақ екені анық болды. Дегенмен, ол Кеңес Одағымен және коммунистік блоктың елдерімен тығыз байланыстарды сақтап, социалистік экономикалық саясатты және бірпартиялық жүйені орнатты. Бірнеше мың кубалық әскер ЮНИТА жауынгерлерімен күресу және режимнің қауіпсіздігін нығайту үшін елде қалды. Салқын соғыс аяқталғаннан кейін MPLA марксистік-лениндік идеологиядан бас тартып, 1990 жылдың желтоқсанында өткен үшінші съезінде әлеуметтік демократияны өзінің ресми идеологиясы деп жариялады. Соғыс 2002 жылға дейін жалғасты, осы жылы ЮНИТА жетекшісі Жонас Савимби қаза тапты. Екі партия да дереу атысты тоқтатуға келісті және ЮНИТАның демобилизациялануы мен саяси партияға айналуы жоспары жасалды. Азаматтық соғыс кезінде 500 мыңнан астам бейбіт тұрғын қаза тапты. Адам құқықтарын қорғайтын ұйымдар MPLA-ны азаматтық соғыс кезінде "геноцидтік қылмыстар", "жүйелі жою", "соғыс қылмыстары" және "адамзатқа қарсы қылмыстар" жасады деп айыптады. Саяси ғалым Рудольф Руммель 1975 жылдан 1987 жылға дейін MPLA-ның 100 000-нан 200 000-ға дейін адам өлтіруге жауапты екенін есептеді.

Адам құқықтары туралы деректер

Анголаның MPLA үкіметі Amnesty International және Human Rights Watch сияқты халықаралық ұйымдар тарапынан еріксіз тұтқындау мен қамауда ұстау, сондай-ақ азаптау сияқты адам құқықтарын бұзуда айыпталып отыр. MPLA үкіметі 2008 жылы Samuels International Associates Inc компаниясын Анголаның жаһандық беделін жақсартуға және АҚШ-тың жоғары лауазымды шенеуніктерімен кездесулерді "қамтамасыз етуге" көмектесу үшін жалдады.

Партиялық ұйымдар

Қазіргі уақытта MPLA PT-нің ірі бұқаралық ұйымдарына Ангола әйелдер ұйымы (Organização da Mulher Angolana), Ангола жұмысшыларының ұлттық одағы (União Nacional dos Trabalhadores Angolanos), Агостиньо Нето атындағы пионер ұйымы (Organização de Pioneiros de Agostinho Neto) және MPLA жастары (Juventude do MPLA) жатады.

Шетелдік қолдау

Португалиялық отаршылдық соғысы мен Ангола азаматтық соғысы барысында MPLA Алжир, Бразилия, Болгария Халық Республикасы, Шығыс Германия, Кабо-Верде, Чехословакия Социалистік Республикасы, Конго, Куба, Гвинея-Бисау, Мексика, Марокко, Мозамбик Халық Республикасы, Нигерия, Солтүстік Корея, Польша Халық Республикасы, Қытай, Румыния Социалистік Республикасы, Сан-Томе және Принсипи, Сомали, Кеңес Одағы, Судан, Ливия және Югославия СФР үкіметтерінен негізгі әскери және гуманитарлық көмек алды. Қытай MPLA-ны қысқа мерзімге қолдағанмен, тәуелсіздік үшін күрес және азаматтық соғыс кезінде MPLA-ның қарсыластары FNLA және кейін UNITA-ны да белсенді түрде қолдады. Бұл өзгеріс коммунистік блокта үстемдік үшін Қытай мен Кеңес Одағы арасындағы шиеленістен туындады, бұл жағдай соғысқа дейін жетіп келді.

Сайлау тарихы

1992 жылғы сайлауда MPLA PT сайлаушылардың 53,74% дауысын алып, парламенттегі 227 орынның 129-ын жеңіп алды. Бірақ, сегіз оппозициялық партия 1992 жылғы сайлаудың нәтижесі бұрмаланған деп мәлімдеді. Азамат соғысы салдарынан 2008 жылға дейін ұзартылған келесі сайлауда MPLA дауыс берушілердің 81,64% қолдауын алып, 220 парламенттік орынның 191-ін жеңіп алды. 2012 жылғы заң шығару сайлауында партия дауыс берушілердің 71,84% дауысын алып, 220 парламенттік орынның 175-ін жеңіп алды.

Президент сайлауы

СайлауПартиялық кандидатДауыс саны%Нәтиже1992 Жозе Эдуардо дос Сантос1,953,33549.57%Жеңіс 20124,135,50371.85%Жеңіс 2017 Жоао Лоуренсо4,907,05761.08%Жеңіс 20223,209,42951.17%Жеңіс

Ұлттық жиналысқа сайлау

Сайлау жетекшісі Дауыстар % Орындықтар +/– Қызметі Нәтижесі1980 Жозе Эдуардо дос СантосТікелей сайлауЖаңа 1-орын1986Тікелей сайлау 56 1-орын19922,124,12653.74% 44 1-орын20085,266,21681.64% 62 1-орын20124,135,50371.85% 16 1-орын2017 Жоао Лоуренсо4,907,05761.08% 25 1-орын20223,209,42951.17% 26 1-орын

Танымал мәдениетте

1976 жылы регги әншісі Тэппер Зуки "M. P. L. A" атты ән мен альбомын осы қозғалысқа арнады. Пабло Мозес MPLA-ға "We Should be in Angola" әнін арнады (бұл ән Revolutionary Dream альбомында жарияланды). Sex Pistols әншісі Джон Лайдон "Anarchy in the U.K." әнінде MPLA туралы айтты. Регги тобы The Revolutionaries қозғалысқа "MPLA" атты кеңейтілген дуб-микс жазбасын арнады, ол Channel One студиясында жазылып, Кинг Табби инженерлік жұмысын жасады және "Well Charge" лейблімен шығарылды. Бас партиясы мен ырғағы Литтл Ричардтың "Freedom Blues" әніне негізделген. Революционерлер сондай-ақ "Ангола" атты кеңейтілген дискомикс шығарды. Екі трек те кейіннен Слай мен Роббидің қатысуымен шыққан Revolutionary Sounds альбомында жарық көрді. Call of Duty: Black Ops 2 видео ойынында ойыншы UNITA және Джонас Савимбимен бірге MPLA-ға қарсы күресетін деңгей бар. Metal Gear Solid V: The Phantom Pain видео ойынында 13-29 миссиялар Ангола-Заир шекаралық аймағында өтеді. MPLA, CFA және UNITA туралы бірнеше сілтемелер жасалған, ал ойыншы кейіпкері Venom Snake басқаратын Diamond Dogs жалдамалы әскерлер тобы түрлі миссияларда олармен қақтығысады немесе оларға көмектеседі.