Кіріспе

Анголаның президенті 1975-1979 жылдар аралығында Антонио Агостиньо Нето (17 қыркүйек 1922 – 10 қыркүйек 1979) – анголалық коммунист саясаткер және ақын. Ол 1975 жылдан 1979 жылға дейін Анголаның тұңғыш президенті болды, алдында Анголаның азаттық үшін халық қозғалысын (MPLA) тәуелсіздік соғысында (1961–1974) жетекшілік еткен. Өмірінің соңына дейін ол MPLA-ны азаматтық соғыста (1975–2002) басқарды. Әдебиет саласындағы қызметімен де белгілі, ол Анголаның ең көрнекті ақыны деп есептеледі. Оның туған күні Анголада Ұлттық Батырлар күні ретінде тойланады, ол мемлекеттік мереке.

Ерте өмір

Нето 1922 жылы Анголаның Бенго провинциясындағы Иколо-э-Бенгода дүниеге келген. Нето астана Луандада орта мектепті бітірді; оның ата-анасы екеуі де мектеп мұғалімдері және методистер болды; оның әкесі, сондай-ақ Агостиньо Нето аталған, методист пасторы еді. Орта мектепті бітіргеннен кейін ол университетке түсуге дейін отарлық денсаулық сақтау саласында жұмыс істеді. Жас Нето Анголадан Португалияға кетіп, Коимбра және Лиссабон университеттерінде медицинаны оқыды. Ол академиялық өмірін революциялық сипаттағы құпия саяси қызметпен үйлестірді; ал ПИДЕ, португалиялық премьер-министр Салазар басқарған Estado Novo режимінің қауіпсіздік полициясы, оны 1951 жылы сепаратистік қызметі үшін үш айға қамауға алды. 1952 жылы Португалияның Демократиялық жастар бірігі қозғалысына қосылғаны үшін тағы да тұтқындалды. 1955 жылы қайта тұтқындалып, 1957 жылға дейін қамауда болды. Оқуын аяқтағаннан кейін, ол 23 жастағы португалдық әйелге үйленді, ол Trás os Montes туған Мария Евгения да Силва, дәл сол күні бітірді. 1959 жылы Анголаға оралды, 1960 жылы қайта тұтқындалды және отаршылдыққа қарсы қарулы күреске жетекшілік ету үшін қашып кетті. 1975 жылы Ангола тәуелсіздік алғаннан кейін президент болды және 1979 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымда қалды.

Саяси мансап

1956 жылдың желтоқсанында Ангола Коммунистік партиясы (АКП) Анголадағы Африкалықтардың Біріккен Күресі Партиясымен (АӘКП) бірігіп, Анголаны Азат ету Халықтық Қозғалысын (ААҚ) құрды. АҚП төрағасы Вириато да Круз ААҚ Бас хатшысы, ал Нето президент болды. Португалия билігі Анголада Нетоны 1960 жылдың 8 маусымында тұтқындады. Оның науқастары мен жақтастары Бенгодан Катетеге дейін оның босатылуын талап ете жүріп, португалдық сарбаздардың оқтарына ұшырады, нәтижесінде 30 адам қаза тауып, 200-ге жуық адам жарақаттанды. Бұл оқиға Иколо-э-Бенго қырғыны деп танылды. 1965 жылы Нето Че Геварамен кездесіп, Кубадан қолдау ала бастады. Ол Гаванаға көп рет сапар шекті, Фидель Кастромен ұқсас идеологиялық көзқарастарды бөлісті. 1974 жылдың сәуірінде Португалиядағы Гвоздика революциясы (Салазардың ізбасары Марсело Каэтаноны құлатқан) кезінде Ангола билігі үшін үш саяси фракция күресті. Олардың бірі – Нетоның да мүшесі болған ААҚ. 1975 жылдың 11 қарашасында Ангола португалдықтардан толық тәуелсіздік алды, ал ААҚ Луанданы басып алып, басқа антиколониялық қозғалыстардың есебінен Нето елдің басшысы болды. Ол бірпартиялық жүйені орнатып, үкіметі Кеңес Одағымен, Шығыс блогының және басқа коммунистік мемлекеттердің, әсіресе Кубаның тығыз байланысын дамытты. Куба ААҚ-қа FNLA, Анголаның Толық Тәуелсіздігі үшін Ұлттық Одақ (UNITA) және Оңтүстік Африкамен соғыста айтарлықтай көмек көрсетті. Нето ААҚ-ты марксизм-ленинизмді ресми идеология деп жариялады. Осының салдарынан, 1977 жылы Ангола Коммунистер Ұйымынан шабыт алған төңкеріс жасауға тырысқан, кейін Фракционизм деп аталған қозғалысты қатыгездықпен басып тастады. 1977 жылдың желтоқсанында өткен бірінші съезде олар өз атауын ААҚ Еңбек Партиясы (ААҚ ЕП) деп өзгертіп, Нито Алвестің сұрауымен марксистік-лениндік идеологияны ресми қабылдады. Төңкеріске қатысқан немесе қатысқан деген күдікпен ұсталған ондаған мың адам екі жылға созылған кезеңде өлім жазасына кесілді, бірақ Агостиньо Нето тек Нито Алвестің өлім жазасын бекітті. Жоғалғандардың бірнеше туыстарымен хат алысқаннан кейін Нето Ақпарат және Қауіпсіздік Директоратын олар жасаған "шамадан тыс әрекеттері" үшін таратуға шешім қабылдады. Ұлдарының айтуынша, президент Нето оларға ешқашан бизнес немесе артықшылықтар бермеген, бұл оның даулы президенттік кезеңіне қарамастан, өзінің қарапайым тегін ешқашан ұмытпағанын көрсетеді.

Әдеби мансап

Агостиньо Нетоның поэзиялық туындылары негізінен 1946-1960 жылдар аралығында, көбінесе Португалияда жазылған. Өмір бойында үш өлең жинағы жариялады. Оның бірнеше өлеңі ұлттық әнұрандарға айналды. 1974 жылы жарық көрген "Сакрэд Хоуп" (португал тілінде "Дри Айз" деп аталатын) сияқты жинақтары бар. Сонымен қатар, ол Англо жазушылар одағының және Лиссабондағы Африка тану орталығының тұңғыш мүшесі болып сайланды. Кейіннен Африка-Азия жазушылары конференциясының "Лотос" сыйлығымен марапатталды.

Өлім

Агостиньо Нето 1979 жылғы 10 қыркүйекте Мәскеуде қайтыс болды, дүйсенбі күні, ол қатерлі ісік және гепатитке операция жасату үшін Кеңес Одағына барғаннан кейін. Ол қайтыс болған кезде 57 жасқа толуына бір аптадай уақыт қалған еді. Нето ұзақ жылдар бойы бүйрек безінің қатерлі ісігімен және созылмалы гепатитімен күресті, соңғысы оның өмірін қиып алды. Нето ем алу үшін бірнеше рет Кеңес Одағына барған, себебі онда медициналық қызметкерлердің біліктілігі жоғары болды. Оның денсаулығы нашарлап бара жатқанын көп адам білмеді, өйткені ол және оның әріптестері әлсіздік көрсетпеу үшін бұл ақпаратты жасыруды дұрыс деп ойлады.

Мұра

Кеңес Одағы Нетоға 1975–1976 жылдарғы Ленин атындағы бейбітшілік сыйлығын табыс етті. Луанда мемлекеттік университеті Агостиньо Нето университеті деп оның құрметіне аталды. Оның есімін арнап Чинуа Ачебе "Агостиньо Нето" атты өлең жазды. Санто-Анто (Кабо-Верде) әуежайы оның есімімен аталады, себебі ол онда дәрігер болып жұмыс істегенде зор еңбек еткен. Осы себепті, Кабо-Верде астанасы Праядағы бас аурухана "Агостиньо Нето ауруханасы" (HAN) деп аталады. Оған арналған морна да бар. Сербиядағы Жаңа Белградтағы бір көше оның есімімен аталады. Гананың бір көшесіне де (Агостиньо Нето жолы) оның есімі берілген. 1973 жылы Болгарияға жасаған бірнеше ресми емес сапарының бірінде Нето Михаэла Радкова Маринова деген қызбен танысты, ол Болгариядағы балалар үйлерінде тәрбиеленді. Нетоның отбасы бұл қызды мойындаған жоқ. 2013 жылы жасалған ДНК-тесті нәтижесінде ол Нетоның қызы екеніне 95% сенімділікпен қорытынды жасалды.