1977 жылдан бері Мозамбиктің үстем партиясы – ФРЕЛИМО

Кіріспе

Мозамбикте 1977 жылдан бері билік етіп келе жатқан партия – ФРЕЛИМО (порт. Frente de Libertação de Moçambique). 1977 жылдан бері елдегі билік партиясы болып табылады. 1962 жылы құрылған ФРЕЛИМО Мозамбиктің португал отаршылдығынан тәуелсіздік алу және өзін-өзі анықтау үшін күресетін ұлтшыл қозғалыс ретінде бастама алды. Отаршылдыққа қарсы күресінің барысында ФРЕЛИМО Кеңес Одағы және Қытаймен достық қарым-қатынас орнатып, Мәскеу мен Пекиннен әскери және экономикалық көмек алды. 1975 жылдың маусым айында Лиссабондағы Гвоздика революциясынан кейін тәуелсіздікке қол жеткізілді. 1977 жылдың ақпан айында өткен 3-ші партиялық съезде ФРЕЛИМО ресми түрде саяси партия болып тіркелді, марксизм-ленинизмді идеологиясы ретінде және ФРЕЛИМО партиясын (Partido FRELIMO) ресми атауы ретінде қабылдады. Осы уақыттан бері ФРЕЛИМО Мозамбикті бірпартиялық жүйедегі жалғыз заңды партия ретінде, ал кейін көппартиялық жүйеде демократиялық сайланған үкімет ретінде басқарып келеді. ФРЕЛИМО 1976 жылдан 1992 жылға дейін антикоммунистік Мозамбик Ұлттық Қарсылық қозғалысы – РЕНАМО-ға қарсы ұзаққа созылған азаматтық соғыс жүргізді. РЕНАМО Родезия мен Оңтүстік Африканың ақ нәсілді үкіметтерінен қолдау алды. ФРЕЛИМО 1990 жылы бірпартиялық жүйені жойып, көппартиялық жүйені орнату үшін жаңа Конституцияны бекітті. Осыдан кейін ФРЕЛИМО Мозамбиктегі үстем партияға айналып, 1994 жылғы елдегі алғашқы көппартиялық сайлаудан бері өткен барлық сайлауда Республика Ассамблеясының көпшілігін жеңіп алды.

Тәуелсіздік соғысы (1964-1974)

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген еуропалық елдер өз колонияларына тәуелсіздік берген кезде, Португалия Estado Novo режимі кезінде Мозамбик пен басқа да португалдық иеліктер метрополияның (ана елінің) теңізден тыс аумақтары деп санды. Колонияларға көшіп-қону күрт өсті. Мозамбиктің тәуелсіздігі туралы талаптар жылдам дамыды және 1962 жылы бірнеше отаршылдыққа қарсы саяси топтар FRELIMO құрды. 1964 жылдың қыркүйегінде олар португалдық отаршылдық үкімге қарсы қарулы күрес бастады. Португалия Мозамбикті төрт жүз жылдан астам уақыт бойы басқарды; барлық мозамбиктер тәуелсіздікке ұмтылмады, тіпті одан да аз адамдар қарулы төңкеріс арқылы өзгеріс іздеді. ФРЕЛИМО 1962 жылдың 25 маусымында Дар-эс-Саламда, Танганьикада құрылды, онда үш аймақтық ұлтшыл ұйымдар: Мозамбик Африка Ұлттық Одағы (MANU), Мозамбик Ұлттық Демократиялық Одағы (UDENAMO) және Тәуелсіз Мозамбик Ұлттық Африка Одағы (UNAMI) бірігіп, кең ауқымды партизандық қозғалыс құрды. Жаңадан құрылған ұйымның президенті болып сайланған Эдуардо Мондлейннің басшылығымен ФРЕЛИМО 1963 жылы Дар-эс-Саламдағы штаб-пәтерін орналастырды. Урия Симанго оның бірінші вице-президенті болды. Қозғалыс Мозамбикте орналаса алмады, себебі португалдықтар ұлтшыл қозғалыстарға қарсы болды және колония полиция бақылауында болды. (Негізін қалаушы үш топ та эмиграцияда жұмыс істеді.) Танзания және оның президенті Джулиус Ньерре мозамбик ұлтшылдарына қолдау көрсетті. Мюдадағы қырғын сияқты соңғы оқиғаларға көз жеткізіп, бейбіт наразылық тәуелсіздікке жеткізбейтініне көз жеткізген ФРЕЛИМО бастапқыда қарулы күрес мүмкіндігін қарастырды. Олар 1964 жылдың қыркүйегінде алғашқы шабуылдарын бастады. Тәуелсіздік соғысы кезінде ФРЕЛИМО Кеңес Одағынан, Қытайдан қолдау алды. Әйелдер кадрлары "революциялық күреске жаңа және шешуші күш" әкелді. Фрелимоның алғашқы әскери операциялары елдің солтүстігінде болды; 1960 жылдардың соңына қарай Солтүстік Мозамбикте "бостандық аймақтарын" құрды, онда португалдықтардың орнына азаматтық билік құрылды. Осы аймақтарды басқару кезінде ФРЕЛИМО шаруалардың жағдайын жақсартуға тырысты, осылайша олардың қолдауын алуға үміттенеді. Бостандық аймақтары кеңейген сайын, колониялық үкіметтік құрылымдар ауыстырылды, Фрелимо белсенділері мен жергілікті басшылар билікке ие болды. Дәстүрлі басшылар әйелдердің өндірістік және репродуктивтік қабілетін бақылауға үйренген. Олар әйелдердің қарулы күреске қатысу құқығын мойындамады және қалыңдық бағасы жүйесін, балалар некелерін және көп әйел алуды қорғады. Бұл дәстүрлі әдеттер "революциялық қоғамның қағидаларымен үйлеспейді" деп есептелді. Уақыт өте келе, дәстүрлі билік құрылымдары португалдық колонизациямен байланыстылығы және революциялық идеологияның маңызды элементтерін қабылдауға қабілетсіздігі салдарынан легитимдігін жоғалтты. Фрелимо ұжымдар құруға ынталандырды және шаруалардың білім алуы мен денсаулық сақтауға қол жеткізуін арттырды. ФРЕЛИМО сарбаздары көбінесе медициналық көмек көрсету жобаларына тағайындалды. Бостандық аймақтарындағы мүшелерінің тәжірибесі ФРЕЛИМО басшылығының марксистік саясатқа көшуіне әкелді. ФРЕЛИМО батыс капиталының экономикалық қанаушылығын жалпы мозамбик халқының басты жауы деп санады, португалдықтарды емес, жалпы еуропалықтарды емес. Африкалық ұлттық партия болғанымен, ол нәсілге қарсы ұстанымды қабылдады. Көптеген ақ адамдар партия мүшелері болды. Бостандық соғысы "кедергі келтіретін, дәстүрлі феодалдық және капиталистік тәжірибелерді" қабылдамау ретінде қарастырылды. "Әлеуметтік және экономикалық қатынастардың" өзгеруі әйелдер үшін маңызды салдарға ие болды. Әйелдерді азат ету "қайырымдылық емес", "революцияның негізгі қажеттілігі, оның жалғасуының кепілі және оның жеңісінің алғышарты" болды. Бұл көзқарас әйелдердің құрайтын орасан зор еңбек күшін мойындайды. Фрелимо әйелдердің ресми экономикаға қатысуы Мозамбиктің экономикалық тұрғыдан күшеюіне әкелетінін мойындады. Халық әйелдердің азаттығын Мозамбик қоғамын жақсарту үшін маңызды деп қарауға шақырылды. Партияның марксистік бағыты қалыптасқан алғашқы жылдары ішкі тартыстар болды. Мондлан, Марселино дос Сантос, Самора Машел, Жоаким Чиссано және партияның Орталық Комитетінің көпшілігі тәуелсіздік үшін ғана емес, социалистік қоғам құру үшін күресті алға тартты. 1968 жылдың шілдесінде өткен партияның 2-ші съезі социалистік мақсаттарды бекітті. Мондлен партия президенті болып қайта сайланды, ал Урия Симанго вице-президент болып қайта сайланды. 1969 жылдың ақпанында Мондлейн қаза болғаннан кейін Урия Симанго басшылықты қабылдады, бірақ оның президенттік лауазымы даулы болды. 1969 жылдың сәуірінде басшылық триумвиратқа көшті, Машел мен Марселино дос Сантос Симангоны толықтырды. Бірнеше айдан кейін, 1969 жылдың қарашасында Машел мен дос Сантос Симангоны ФРЕЛИМОдан қуғынға салды. Симанго ФРЕЛИМОден шығып, кішкентай Мозамбик революциялық комитетіне (COREMO) қосылды. ФРЕЛИМО Солтүстік Мозамбикте "бостандық аймақтарын" (жергілікті ауылдық халықтар ФРЕЛИМО партизандары бақылауындағы аймақтар) құрды. Қозғалыс келесі он жыл ішінде күшін арттырды. ФРЕЛИМОның саяси науқаны айқындыққа ие болған сайын, оның күштері әскери жағынан алға жылжыды, 1969 жылға қарай Мозамбиктің үштен бірін бақылады, көбінесе солтүстік және орталық провинцияларда. Олар "бостандық аймақтарындағы" қалаларды бақылауға ала алмады, бірақ ауылдық аймақтарда берік орнықты. 1970 жылы партизандық қозғалыс Португалия армиясының генерал Каулза де Арриага жасаған амбициялы "Гордиан түйіні" операциясы (Operação Nó Górdio) салдарынан ауыр шығынға ұшырады. 1970 жылдардың басында ФРЕЛИМОның 7000 партизандық күштері Мозамбиктің орталық және солтүстік бөліктерінде жаңа фронттар ашты. 1974 жылдың сәуірінде Португалиядағы "Гвоздика революциясы" Estado Novo режимін құлатты және ел Мозамбик, Ангола және Гвинея-Бисаудағы ұзақ және қиын колониялық соғысты қолдаудан бас тартты. Португалия мен ФРЕЛИМО Мозамбиктің тәуелсіздігін талқылады, нәтижесінде 1975 жылдың маусымында Португалиядан ресми тәуелсіздікке дейін өтпелі үкімет құрылды. ФРЕЛИМО социалистік қағидаларға негізделген бірпартиялық мемлекет құрды, Самора Машел ФРЕЛИМО президенті болып қайта сайланды және кейіннен Мозамбик Халық Республикасының бірінші президенті болды. Жаңа үкімет Кубадан және социалистік блоктен дипломатиялық тану, экономикалық және әскери қолдау алды. Марселино дос Сантос ФРЕЛИМО вице-президенті болды және Орталық комитет кеңейтілді. Сонымен қатар, ФРЕЛИМО Мозамбик үкіметі үшін күресіп жатқан түрлі шағын саяси партиялармен күресуге және ақтардың қарсылығымен күресуге тиіс болды. Ең белгілі топтарға португал тілінде "Мен қаламын" деген мағына беретін FICO және ФРЕЛИМОмен тікелей қақтығысқан "Өлімнің дракондары" кірді. Үкімет күштері осы қозғалыстарды тез жеңіп, FICO, "Дракондар" және ФРЕЛИМОға қарсы құрылған басқа да саяси ұйымдарға қатысқан түрлі ФРЕЛИМО диссиденттерін және португалдық әріптестерін қамауға алды. Оларға көрнекті диссиденттер, оның ішінде Урия Симанго, оның әйелі Селина, Паулу Гумане, Лазаро Нкавандаме және Аделино Гвамбе кірді.

After World War II, while many European nations were granting independence to their colonies, Portugal, under the Estado Novo regime, maintained that Mozambique and other Portuguese possessions were overseas territories of the metropole (mother country). Emigration to the colonies soared. Calls for Mozambican independence developed rapidly, and in 1962 several anti colonial political groups formed FRELIMO. In September 1964, it initiated an armed campaign against Portuguese colonial rule. Portugal had ruled Mozambique for more than four hundred years; not all Mozambicans desired independence, and fewer still sought change through armed revolution. FRELIMO was founded in Dar es Salaam, Tanganyika, on 25 June 1962, when three regionally based nationalist organizations: the Mozambican African National Union (MANU), National Democratic Union of Mozambique (UDENAMO), and the National African Union of Independent Mozambique (UNAMI) merged into one broad based guerrilla movement. Under the leadership of Eduardo Mondlane, who was elected president of the newly formed organization, FRELIMO settled its headquarters in 1963 in Dar es Salaam. Uria Simango was its first vice president. The movement could not then be based in Mozambique as the Portuguese opposed nationalist movements and the colony was controlled by the police. (The three founding groups had also operated as exiles.) Tanzania and its president, Julius Nyerere, were sympathetic to the Mozambican nationalist groups. Convinced by recent events, such as the Mueda massacre, that peaceful agitation would not bring about independence, FRELIMO contemplated the possibility of armed struggle from the outset. It launched its first offensive in September 1964. During the ensuing war of independence, FRELIMO received support from the Soviet Union, China, Women cadres brought "a new and decisive force to the revolutionary struggle." Frelimo's initial military operations were in the North of the country; by the late 1960s it had established "liberated zones" in Northern Mozambique in which it, rather than the Portuguese, constituted the civil authority. In administering these zones, FRELIMO worked to improve the lot of the peasantry in order to receive their support. As liberated areas grew, colonial governmental structures were replaced, as Frelimo activists and local chiefs assumed roles of authority. Traditional leaders were accustomed to controlling “the productive and reproductive capacity of women.” They “rejected women’s rights to participate in armed struggle and defended the bride price system, child marriage and polygamy.” These traditional practices “were all viewed as incompatible with the tenets of revolutionary society.” Over time, traditional power structures were delegitimized by their association with Portuguese colonization and their inability to accommodate key components of revolutionary ideology. Frelimo encouraged the creation of collectives and greatly increased peasant access to education and healthcare. Often FRELIMO soldiers were assigned to medical assistance projects. Its members' practical experiences in the liberated zones resulted in the FRELIMO leadership increasingly moving towards a Marxist policy. FRELIMO came to regard economic exploitation by Western capital as the principal enemy of the common Mozambican people, not the Portuguese as such, and not Europeans in general. Although it was an African nationalist party, it adopted a non racial stance. Numerous white people were members. The war of liberation was viewed as a rejection of “obstructionist, traditional feudal and capitalist practices.” The transformation of “social and economic relations” had significant implications for women. Women’s liberation was “not an act of charity,” but rather “a fundamental necessity for the revolution, the guarantee of its continuity and the precondition to its victory.” This perspective recognizes the immense labor force that women constitute. Frelimo acknowledged that women’s involvement in the formal economy would result in an economically stronger Mozambique. The population was encouraged to view women’s emancipation as vital to the amelioration of Mozambique’s society. The early years of the party, during which its Marxist direction evolved, were times of internal turmoil. Mondlane, along with Marcelino dos Santos, Samora Machel, Joaquim Chissano and a majority of the Party's Central Committee promoted the struggle not just for independence but to create a socialist society. The 2nd Party Congress, held in July 1968, approved the socialist goals. Mondlane was reelected party President and Uria Simango was re elected vice president. After Mondlane's assassination in February 1969, Uria Simango took over the leadership, but his presidency was disputed. In April 1969, leadership was assumed by a triumvirate, with Machel and Marcelino dos Santos supplementing Simango. After several months, in November 1969, Machel and dos Santos ousted Simango from FRELIMO. Simango left FRELIMO and joined the small Revolutionary Committee of Mozambique (COREMO) liberation movement. FRELIMO established some "liberated" zones (countryside zones with native rural populations controlled by FRELIMO guerrillas) in Northern Mozambique. The movement grew in strength during the ensuing decade. As FRELIMO's political campaign gained coherence, its forces advanced militarily, controlling one third of the area of Mozambique by 1969, mostly in the northern and central provinces. It was not able to gain control of the cities located inside the "liberated" zones but established itself firmly in the rural regions. In 1970 the guerrilla movement suffered heavy losses as Portugal launched its ambitious Gordian Knot Operation (Operação Nó Górdio), which was masterminded by General Kaúlza de Arriaga of the Portuguese Army. By the early 1970s, FRELIMO's 7,000 strong guerrilla force had opened new fronts in central and northern Mozambique. The April 1974 "Carnation Revolution" in Portugal overthrew the Portuguese Estado Novo regime, and the country turned against supporting the long and draining colonial war in Mozambique, Angola and Guinea Bissau. Portugal and FRELIMO negotiated Mozambique's independence, which resulted in a transitional government until official independence from Portugal in June 1975. FRELIMO established a one party state based on socialist principles, with Samora Machel re elected as President of FRELIMO and subsequently the First President of the People's Republic of Mozambique. The new government first received diplomatic recognition, economic and military support from Cuba and the Socialist Bloc countries. Marcelino dos Santos became vice president of FRELIMO and the central committee was expanded. At the same time FRELIMO had to deal with various small political parties that sprung up and were now contesting for control of Mozambique with FRELIMO along with the reaction of white settlers. Prominent groups included FICO ("I stay" in Portuguese) and the "Dragons of Death" which directly clashed with FRELIMO. Government forces moved in and quickly smashed these movements and arrested various FRELIMO dissidents and Portuguese collaborators who were involved in FICO, the Dragons and other political entities that conspired or aligned against FRELIMO. These included prominent dissidents such as Uria Simango, his wife Celina, Paulo Gumane, Lazaro Nkavandame and Adelino Gwambe.

Марксистік-лениндік кезең (1975-1989)

Мозамбиктің 1975 жылдан 1992 жылға дейінгі ұлттық әнұраны "Viva, Viva a FRELIMO" болды. Тәуелсіздік алғаннан кейін Мозамбик пен FRELIMO ерекше қиын жағдайларға тап болды. Ел банкротқа ұшырап, білікті жұмыс күшінің көбі қашып кетті немесе қашып үлгерді, 95% сауатсыздық деңгейі болды және "Мозамбик Ұлттық Қарсылығы" (RENAMO) деп аталатын контрреволюциялық қозғалыс Иэн Смит басқарған Родезияның көмегімен маңызды үкіметтік инфрақұрылымға қарсы алғашқы шабуылдарын бастады. RENAMO қозғалысы күшейген сайын FRELIMO мен RENAMO тікелей қақтығысуға кірісті, бұл тез арада 1992 жылға дейін аяқталмаған қасіретті Мозамбик азаматтық соғысына айналды. 1977 жылдың ақпан айында өткен партияның 3-съезінде жерді, көптеген ауыл шаруашылығы, өнеркәсіптік және коммерциялық кәсіпорындарды, жалға берілетін тұрғын үйлерді, банктерді, денсаулық сақтау мен білім беруді мемлекеттік меншікке беру сияқты Мозамбикте социалистік қоғамды құруға бағытталған маңызды қадамдар жасалды. Съезде FRELIMO жұмысшы-шаруалар одағының марксистік-лениндік авангардтық партиясына айналды. Конгресс экономика мен қоғамның дамуы үшін саяси және экономикалық бағыттардың барлық мозамбик халқының игілігіне қызмет ететінін қатаң белгіледі. FRELIMO да кеңінен қайта құрылды, орталық комитет 200-ден астам мүшеге дейін кеңейтілді және FRELIMO фронттан ресми саяси партияға айналды, "Partido FRELIMO" (FRELIMO партиясы) атауын қабылдады. FRELIMO экономикалық даму, денсаулық сақтау және білім беру саласында кең ауқымды бағдарламаларды бастады. Денсаулық сақтау мен білім беру барлық мозамбик халқы үшін тегін және қолжетімді болды, ал үкімет Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) Африкадағы ең табысты бастамалардың бірі деп бағалаған жаппай вакцинация бағдарламасын бастады. Бағдарлама алғашқы бес жылда Мозамбик халқының 90%-ға жуығына қол жеткізді және нәрестелер өлімі 20%-ға төмендеді. Сауатсыздық деңгейі 1975 жылы 95%-дан 1978 жылы 73%-ға дейін төмендеді. Бұрын тап, жыныс немесе нәсілге байланысты білім алудан шеттетілгендер білім алу мүмкіндігіне ие болды. Frelimo-ның қолжетімді білім беруге берілгендігінің ұзақ мерзімді салдары болды, себебі бұрын маргиналданған топтар, әсіресе әйелдер, алғаш рет интеллектуалды түрде қатыса алды және ресми саяси және экономикалық құрылымдарға қатыса алды. Қиын жағдай мен экономикалық хаосқа қарамастан, 1977–1983 жылдар аралығында Мозамбик экономикасы айтарлықтай өсті. Алайда, 1982–1984 жылдары айқын кері кетулер орын алды. Көршілес мемлекеттер, біріншіден Родезия, содан кейін Оңтүстік Африка тікелей қарулы шабуылдар жасады және халыққа қарсы экономикалық саботаж бен терроризмді жалғастырған RENAMO көтерілісін ынталандырды. Табиғи апаттар жағдайды одан әрі ушықтырды, 1984 жылы Домоина тропикалық дауылдан кейбір аймақтарда үлкен су тасқыны болды, содан кейін кең ауқымды құрғақшылық болды. FRELIMO-ның кейбір амбициялық саясаты да экономикаға қосымша стресс тудырды. Атап айтқанда, 1977–1983 жылдардағы FRELIMO-ның ауыл шаруашылығы саясаты мемлекеттік шаруашылықтарға басымдық берді және шағын шаруалар мен қауымдық шаруашылықтарды ескермеді, бұл көптеген шаруалардың наразылығына әкелді және өндірістің төмендеуіне себеп болды. 1984 жылы өткен 4-ші партия съезінде FRELIMO экономикалық саладағы қателіктерін мойындады және жаңа директивалар мен жоспарлар жинағын қабылдады.

Mozambique's national anthem from 1975 to 1992 was "Viva, Viva a FRELIMO"
Immediately after independence, Mozambique and FRELIMO faced extraordinarily tough circumstances. The country was bankrupt with almost all of its skilled workforce fleeing or already fled, a 95% illiteracy rate and a brewing counter revolutionary movement known as the "Mozambique National Resistance" (RENAMO) was beginning its first strikes against key government infrastructure with the assistance of Ian Smith's Rhodesia. As the RENAMO movement grew in strength, FRELIMO and RENAMO began clashing directly in what would quickly turn into the deadly Mozambican Civil War which did not end until 1992. Large steps had already been taken towards the construction of a Mozambican socialist society by time of the 3rd Party Congress in February 1977, including the nationalisation of the land, many agricultural, industrial and commercial enterprises, rented housing, the banks, health and education. FRELIMO transformed itself into a Marxist Leninist vanguard party of the worker peasant alliance at the congress. The congress laid down firmly that the political and economic guidelines for the development of the economy and the society would be for the benefit of all Mozambicans. FRELIMO was also restructured extensively, the central committee expanding to over 200 members and the transformation of FRELIMO from a front into a formal political party, adopting the name "Partido FRELIMO" (FRELIMO Party). FRELIMO began extensive programs for economic development, healthcare and education. Healthcare and Education became free and universal to all Mozambicans and the government begun a mass program of immunisations which was praised by the World Health Organisation (WHO) as one of the most successful ever initiated in Africa. The scheme reached over 90% of the Mozambican Population in the first five years and led to a 20% drop in infant mortality rates. Illiteracy rates dropped from 95% in 1975 to 73% in 1978. Those who were previously denied access to education because of class, gender, or race were exposed to education. Frelimo’s dedication to accessible education had long lasting consequences as previously marginalized groups, such as women, were able to engage intellectually and be involved in formal political and economic structures for the first time. Despite the difficult situation and economic chaos the Mozambican economy grew appreciably from the period of 1977–1983. However, some serious setbacks occurred, with particular force in the years 1982–1984. Neighbouring states, firstly Rhodesia and then South Africa, made direct armed incursions and promoted the growing RENAMO insurgency which continued to carry out economic sabotage and terrorism against the population. Natural disasters compounded the already devastating situation, with large scale floods in some regions from Tropical Storm Domoina in 1984, followed by extensive droughts. Some of FRELIMO's more ambitious policies also caused further stress to the economy. Particularly FRELIMO's agricultural policy from 1977–1983 which placed heavy emphasis on state farms and neglected smaller peasant and community farms caused discontent among many peasant farmers and led to a reduction in production. At the 4th Party Congress in 1984 FRELIMO acknowledged its mistakes in the economic field and adopted a new set of directives and plans,

RENAMO-мен соғыс күшейген сайын FRELIMO жасаған денсаулық сақтау, білім беру және негізгі инфрақұрылымдағы көптеген жақсартулар жойылды. Ауыл шаруашылығының жағдайы нашарлап, фермалар өртеніп, шаруалар қалаларға қашып кетті, өнеркәсіп өндірісі баяулады, себебі көптеген жұмысшылар RENAMO-ға қарсы соғысқа шақырылды, ал маңызды жолдар мен теміржолдарға жиі шабуылдар жасалып, бүкіл елде экономикалық хаос туды. FRELIMO-ның назары социалистік құрылыстан инфрақұрылымның негізгі деңгейін сақтауға және қалаларды және қалаларды мүмкіндігінше қорғауға ауысты. Партия мен мемлекеттегі шағын реформаларға және соғыстың өршуіне қарамастан, Машел қатал марксистік-лениндік ұстанымды сақтап, RENAMO-мен келіссөздерден бас тартты. 1986 жылы Заир мен Малавимен кездесуден оралғанда президент Самора Машел күмәнді ұшақ апатынан қайтыс болды, көптеген адамдар Преториядағы апартеид режимін кінәлады. Апаттан кейін FRELIMO Орталық Комитетінің Саяси бюросы FRELIMO президенті және Мозамбик президенті міндетін жаңа президент сайланғанға дейін атқарды. Хоаким Альберто Чиссано FRELIMO президенті болып сайланды және 1986 жылдың 6 қарашасында Мозамбик Халық Республикасының екінші президенті болып инаугурацияланды. "Жұмсақ марксист" деп есептелгенімен, Чиссано бастапқыда Машелдің RENAMO-ға қарсы қатал ұстанымын сақтап, 1987 жылдың қыркүйегінде Дүниежүзілік банк пен ХВҚ-ның "Экономикалық жаңарту бағдарламасын" (ЭЖБ) қабылдау арқылы экономикалық реформаларды бастады. 1988 жылға қарай Чиссано өз қатал ұстанымынан бас тарды және қақтығысты аяқтау үшін RENAMO-мен үшінші тараптан келіссөздер жүргізуді бастады. 1989 жылы өткен 5-ші партия съезінде FRELIMO партиялық директивалары мен құжаттарынан марксизм-ленинизмге және тап күресіне қатысты барлық сілтемелерді ресми түрде алып тастады және демократиялық социализм FRELIMO-ның ресми идеологиясы ретінде қабылданды, ал RENAMO-мен келісімге келу үшін келіссөздер жалғасты.

Демократиялық социализмге қарай қозғалыс (1989-2000)

5-ші партия съезінде ФРЕЛИМО-дан марксизмнің соңғы іздері алынып тасталғаннан кейін, Дүниежүзілік банк, ХВҚ және түрлі халықаралық донорлардың көмегімен кең ауқымды экономикалық реформалар басталды. ФРЕЛИМО сонымен қатар социалистік ықпалдың барлық белгілерін жою қажет деп санады, нәтижесінде Серхио Виера, Хорхе Ребело және Марселино дос Сантос сияқты қанағаттанбас марксистер партия ішіндегі билік пен ықпал ету орындарынан алынып тасталды. Бұдан бөлек, ФРЕЛИМО Мозамбик Тәуелсіздік соғысының тарихын өзгерте бастады, оны ФРЕЛИМО-ның жаңа, өзара қайшы капиталистік нанымдарына сәйкес бұрмалады. 1990 жылы Мозамбикте көппартиялық жүйе енгізілген және бірпартиялық билік аяқталған жаңа Конституция қабылданды. Конституциядан социализмге қатысты барлық сілтемелер алынып тасталды, ал Мозамбик Халық Республикасы Мозамбик Республикасы болып қайта аталды. Азаматтық соғыс 1992 жылы Римдегі жалпы бейбіт келісімге қол қойылғанға дейін бәсеңдеп жалғасты. Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбіт сақтау операциясы 1992 жылы басталды және 1994 жылы аяқталды, бұл азаматтық соғысты тоқтатуға көмектесті. Азаматтық соғыс аяқталғаннан кейін, жаңа көппартиялық жүйе бойынша сайлау 1994 жылға белгіленді. ФРЕЛИМО және РЕНАМО сайлауда белсенді түрде кампания жүргізді. ФРЕЛИМО сайлауда 53,3% дауыс алып, 88% сайлауға қатысты. РЕНАМО сайлау нәтижелерін наразылыққа түсіріп, зорлық-зомбылыққа қайта оралумен қауіптендірді, бірақ ішкі және сыртқы қысымның нәтижесінде РЕНАМО нәтижелерді қабылдады. 1992 жылы ФРЕЛИМО көптеген "соғыстан кейінгі елдердегідей", гендерлік теңдікке ұзақ мерзімді міндеттемелері бар партиялармен бірге ерікті квота жүйесін енгізді. ФРЕЛИМО-ның квота жүйесі бойынша, ФРЕЛИМО жетекшілігімен Ұлттық Ассамблеяға үміткерлердің кемінде 30% әйелдерден болуы керек. Үміткерлер тізімінде әйелдердің есімдері тең бөлінген (әр үшінші есім әйел есімі). Тізімдегі тең бөлу "зебра тізімі" деп аталады және осы типтегі тізімдер квота жүйесінің табысына үлкен үлес қосады. Квота жүйесін қабылдау оның енгізілгеннен бері тұрақты өсуге әкелді. 1994 жылы ұлттық парламентте әйелдердің үлесі 26% болса, 1999 жылы 30%, 2004 жылы 35%, ал 2015 жылы парламенттік орындардың 40% әйелдерге бұйырды. Мозамбик әйелдердің ұлттық парламенттегі қатысуы бойынша әлемде он екінші және Африкада төртінші орында тұр. 1990 жылдардың ортасы мен соңында ФРЕЛИМО демократиялық социалистік көзқарастарға қарай бет бұрды (бұл партияның 10-шы съезінде ресми түрде қабылданды), ал либерализация жалғасқан сайын, Үкімет Ұлыбритания және АҚШ сияқты елдерден қосымша қолдау мен көмек алды. Мозамбик 1980 жылы Зимбабвеге тәуелсіздік берудегі рөлі үшін, бұрынғы британдық колония болмаса да, Ұлттар Достастығының мүшесі болды. 1999 жылғы жалпы сайлауда Чиссано 52,3% дауыспен Мозамбик Президенті болып қайта сайланды, ал ФРЕЛИМО 250 парламенттік орынның 133-ін жеңіп алды. Норвегия, Дания, Нидерланды, Болгария, Чехословакия, Польша, Куба, Қытай, Кеңес Одағы, Египет, Югославияның СФР және Сомали.

With the removal of the final vestiges of Marxism from FRELIMO at the 5th Party Congress, greater economic reform programs commenced with the help of the World Bank, IMF and various international donors. FRELIMO also believed it needed to reduce all traces of socialist influence, this resulted in the removal of hardline Marxists such as Sergio Viera, Jorge Rebelo and Marcelino dos Santos from positions of power and influence within the party. Additionally FRELIMO begun to revise the history of the Mozambican War of Independence to distort it to suit FRELIMO's new, contradictory pro capitalist beliefs. In 1990 a revised constitution was adopted which introduced a multi party system to Mozambique and ended one party rule. The revisions also removed all references to socialism from the constitution and resulted in the People's Republic of Mozambique being renamed to the Republic of Mozambique. The civil war conflict continued under a lessened pace until 1992 when the Rome General Peace Accords was signed. United Nations' peacekeeping operation started in 1992 and ended in 1994, helping to end the civil war. With the end of the civil war elections were scheduled for 1994 under the new pluralistic system. FRELIMO and RENAMO campaigned heavily for the elections. FRELIMO ultimately won the elections with 53.3% of the vote with an 88% voter turnout. RENAMO contested the election results and threatened to return to violence, however, under both internal and external pressure RENAMO eventually accepted the results. In 1992 Frelimo implemented a voluntary quota system like many other "post conflict countries that had left leaning parties in power with longstanding commitments to gender equality." Frelimo’s quota system requires that 30% of the candidates running for the National Assembly under Frelimo’s leadership must be women. There is “equal distribution of women’s names (every third name is a woman’s) through the candidate lists.” Equal distribution on lists are called “zebra lists” and this type of list has proven to be important to the success of quota systems. The adoption of the quota system has resulted in steady growth since its implementation. In 1994 women made up 26% of the national parliament, in 1999 they made up 30%, and in 2004, women won 35%, in 2015 women won 40% of the parliamentary seats. Mozambique is ranked twelfth in the world and fourth in Africa for women’s involvement in its national parliament. Throughout the mid to late 1990s, FRELIMO moved towards democratic socialist views (officially adopting it at the 10th Party Congress), as further liberalisation continued the government received further support and aid from countries such as the United Kingdom and United States. Mozambique became a member of the Commonwealth of Nations, despite not being a former British colony, for its role in ensuring the independence of Zimbabwe in 1980. In the 1999 general election, Chissano was re elected as President of Mozambique with 52.3% of the vote, while FRELIMO secured 133 of 250 parliamentary seats. Norway, Denmark, the Netherlands, Bulgaria, Czechoslovakia, Poland, Cuba, China, the Soviet Union, Egypt, SFR Yugoslavia and Somalia.

Президент сайлауы

СайлауПартиясының үміткерлеріДауыс саны%Нәтижесі1994Жоаким Чиссано2,633,74053.30%Сайланды19992,338,33352.29%Сайланды2004Армандо Гебуза2,004,22663.74%Сайланды20092,974,62775.01%Сайланды2014Филиппе Нюси2,778,49757.03%Сайланды20194,639,17273.46%Сайланды

Парламент сайлауы

СайлауПартия басшысыДауыс беру пайызыОрындықтар+/−ОрынЖетістігі1977Самора Машел 210 1-ші1986Жоаким Чиссано 39 1-ші19942,115,79344.3% 120 1-ші19992,005,71348.5% 4 1-ші2004Армандо Гебуза1,889,05462.0% 27 1-ші20092,907,33574.7% 31 1-ші2014Филипе Нюси2,575,99555.9% 47 1-ші20194,323,29871.3% 40 1-ші