Мозамбиктің саяси жүйесі және тарихы

Кіріспе

Мозамбиктің саяси жүйесі

Мозамбиктегі саясат жартылай президенттік өкілді демократиялық республика құрылымында жүзеге асырылады, онда Мозамбик Президенті көп партиялық жүйеде мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылады. Атқару билігі үкімет тарапынан іске асырылады. Заң шығару билігі үкіметке де, Республика Ассамблеясына да жүктелген.

Демократияға дейінгі саяси тарих

Мозамбик тарихының соңғы 25 жылы бүкіл 20 ғасырдағы саяси дамуды қамтиды. Португалиялық отаршылдық 1974 жылы он жылдық қарулы күрестен кейін құлдырады, бастапқыда 1969 жылы қаза тапқан, америкалық білім алған Эдуардо Мондлейн басқарды. 1975 жылы тәуелсіздік жарияланғанда ФРЕЛИМО әскери науқанының жетекшілері кеңес блогымен одақтасқан бір партиялық мемлекет құрды, саяси плюрализмді, діни білім беру мекемелерін және дәстүрлі биліктің рөлін жойды. Мозамбиктің португал халқына 24 сағат ішінде елден кетуге бұйрық берілді, бұл бұйрықты Армандо Гебуза берді. Үрейленген португалдар елден ұшақ, жол және теңіз арқылы кетіп, барлық мүлкін қалдырып, Португалияға оралды, онда олар мүсірлікке ұшырады және елдің аз ресурстарын салмақ ретінде қарастырған еуропалық португалдардың сынына іштелді. Олар «реторнадос» немесе босқындар деп аталды. Көптеген португалдар өз өміріне қол жұмсады. Жаңа үкімет Оңтүстік Африка (ANC) және Зимбабве (ZANU PF) партизандық қозғалыстарына баспана және қолдау көрсетті, ал апартеидтік Оңтүстік Африка және Родезия үкіметтері Мозамбиктің орталық аймағында Мозамбик Ұлттық Қарсылығы (RENAMO) деп аталған қарулы көтеріліс қозғалысын қолдады және қаржылады. Азамат соғысы, көрші мемлекеттердің саботаждары және экономикалық құлдырау Мозамбик тәуелсіздігінің алғашқы он жылдығын сипаттайды. Бұл кезеңде португал азаматтарының жаппай көшіп кетуі, нашар инфрақұрылым, мемлекеттендіру және экономикалық басқарудың нашарлығы да байқалды. Азамат соғысының көп бөлігінде үкімет қалалық аймақтардан тыс жерде тиімді бақылауды жүзеге асыра алмады, олардың көпшілігі астанадан үзіліп қалды. Азамат соғысы кезінде шамамен бір миллион мозамбик азаматы қаза тапты, 1,7 миллионы көршілес мемлекеттерге қашқан, ал тағы бірнеше миллионы ел ішінде орын аударып кетті. 1983 жылы ФРЕЛИМО партиясының үшінші съезінде президент Самора Машел социализмнің сәтсіздігін және маңызды саяси және экономикалық реформалардың қажеттілігін мойындады. 1986 жылы күдікті ұшақ апатында қайтыс болған ол, істің прогресіне кедергі келтірді. Оның орнын бастан кешірген Жоаким Чиссано реформаларды жалғастырып, РЕНАМО-мен бейбіт келіссөздерін бастады. 1990 жылы қабылданған жаңа Конституция көппартиялық саяси жүйе, нарықтық экономика және еркін сайлауларды қарастырды. Азамат соғысы 1992 жылдың қазан айында Римдегі жалпы бейбіт келісімдерімен аяқталды. 1995 жылдың ортасына қарай соғыс пен құрғақшылық салдарынан көршілес Малави, Зимбабве, Свазиленд, Замбия, Танзания және Оңтүстік Африкаға пана сұраған 1,7 миллионнан астам мозамбик босқыны Сахарадан оңтүстікке қарай Африкадағы ең ірі репатриацияның бөлігі ретінде оралды. Бұған қоса, шамамен 4 миллион ішкі орын аударылған адам өздерінің туған жерлеріне оралды. Біріккен Ұлттар Ұйымының ОНУМОЗ бейбітшілікті сақтау күштерінің бақылауымен Мозамбикте бейбітшілік орнады. 1994 жылы елде алғашқы демократиялық сайлаулар өтті. Жоаким Чиссано 53% дауыспен президент болып сайланды, ал 250 мүшелік Ұлттық Ассамблеяға 129 FRELIMO депутаты, 112 RENAMO депутаты және Демократиялық одақ (UD) құраған үш кіші партияның 9 өкілі сайланды.

The last 25 years of Mozambique's history have encapsulated the political developments of the entire 20th century. Portuguese colonialism collapsed in 1974 after a decade of armed struggle, initially led by American educated Eduardo Mondlane, who was assassinated in 1969. When independence was proclaimed in 1975, the leaders of FRELIMO's military campaign rapidly established a one party state allied to the Soviet bloc, eliminating political pluralism, religious educational institutions, and the role of traditional authorities. Mozambique's Portuguese population were ordered to leave the country within 24 hours, an order which was given by Armando Guebuza. Panicked Portuguese left the country via plane, road and sea and had to leave behind all their assets, returning to Portugal where they became destitute and fell under the ridicule of the European Portuguese who saw their rehabilitation as a burden on the country's meager resources. They became known as the "retornados" or refugees. Many Portuguese took their own lives. The new government gave shelter and support to South African (ANC) and Zimbabwean (ZANU PF) guerrilla movements while the governments of apartheid South Africa and Rhodesia fostered and financed an armed rebel movement in central Mozambique called the Mozambican National Resistance (RENAMO). Civil war, sabotage from neighbouring states, and economic collapse characterised the first decade of Mozambican independence. Also marking this period were the mass exodus of Portuguese nationals, weak infrastructure, nationalisation, and economic mismanagement. During most of the civil war the government was unable to exercise effective control outside of urban areas, many of which were cut off from the capital. An estimated one million Mozambicans perished during the civil war, 1.7 million took refuge in neighbouring states, and several million more were internally displaced. In the third FRELIMO party congress in 1983, President Samora Machel conceded the failure of socialism and the need for major political and economic reforms. His death, along with several advisers, in a suspicious plane crash in 1986 interrupted progress. His successor, Joaquim Chissano, continued the reforms and began peace talks with RENAMO. The new constitution enacted in 1990 provided for a multi party political system, market based economy, and free elections. The civil war ended in October 1992 with the Rome General Peace Accords. By mid 1995 the over 1.7 million Mozambican refugees who had sought asylum in neighbouring Malawi, Zimbabwe, Swaziland, Zambia, Tanzania, and South Africa as a result of war and drought had returned, as part of the largest repatriation witnessed in Sub Saharan Africa. Additionally, a further estimated 4 million internally displaced returned to their areas of origin. Under supervision of the ONUMOZ peacekeeping force of the United Nations, peace returned to Mozambique. In 1994 the country held its first democratic elections. Joaquim Chissano was elected president with 53% of the vote, and a 250 member National Assembly was voted in with 129 FRELIMO deputies, 112 RENAMO deputies, and 9 representatives of three smaller parties that formed the Democratic Union (UD).

Заң шығарушы билік

Республика Ассамблеясы (Assembleia da República) пропорционалдық өкілдік жүйесі бойынша бес жылдық мерзімге сайланатын 250 мүшеден тұрады.

Саяси партиялар мен сайлаулар

1994 жылы елде алғашқы демократиялық сайлаулар өтті. Жоаким Чиссано 53% дауыспен Президент болып сайланды, ал 250 мүшелік Ұлттық Ассамблеяға 129 FRELIMO депутаты, 112 RENAMO депутаты және Демократиялық одақ (UD) құраған үш кіші партияның 9 өкілі сайланды. 1994 жылы құрылғаннан бері Ұлттық Ассамблея атқарушы биліктен тәуелсіздігін арттырып келеді. 1999 жылға қарай қабылданған заңдардың жартысынан астамы (53%) Ассамблеядан бастау алды. Бірқатар кешігулерден кейін 1998 жылы елде алғашқы жергілікті сайлаулар өтті, олар жергілікті өкілдікті және муниципалитет деңгейіндегі бюджеттік билікті қамтамасыз етуді көздеді. Басты оппозициялық партия RENAMO тіркеу процесіндегі кемшіліктерді себеп көрсетіп, жергілікті сайлауды бойкоттады. Тәуелсіз кандидаттар сайлауға қатысып, муниципалитет ассамблеяларында орындар жеңіп алды. Сайлауға қатысу өте төмен болды. 1998 жылғы жергілікті сайлаудан кейін үкімет 1999 жылы өтетін көппартиялық ұлттық сайлаудың екінші кезеңіне қатысты оппозицияның процедуралық талаптарын көбірек ескеруге шешім қабылдады. Ұлттық Ассамблея арқылы сайлау заңнамасы қайта жазылып, 1998 жылдың желтоқсан айында консенсус негізінде қабылданды. 1999 жылдың шілдесінен қыркүйегіне дейін халықаралық донорлардың қаржыландыруымен сәтті сайлаушылардың тіркеуі жүргізілді, нәтижесінде 85% сайлаушы (7 миллионнан астам адам) сайлаушы куәліктерін алды. 1999 жылдың 3-5 желтоқсанында екінші жалпы сайлау өтті, онда сайлауға қатысу жоғары болды. Халықаралық және отандық бақылаушылар дауыс беру процесі жақсы ұйымдастырылғанын және тиімді өткенін атап өтті. Кейіннен оппозиция да, бақылаушылар да дауыс санау процесіндегі кемшіліктерді көрсетті, олар болмаған жағдайда нәтиже өзгерген болуы мүмкін еді. Алайда, халықаралық және отандық бақылаушылар сайлаудың тар нәтижесі халықтың еркін білдіргенін мәлімдеді. Президент Чиссано президенттік сайлауда RENAMO сайлау одағының кандидаты Афонсо Длакамадан 4 проценттік айырмамен жеңіске жетті және 2000 жылдың қаңтарында 5 жылдық мерзімге кірісті. FRELIMO Ұлттық Ассамблеядағы өкілдігін 250 орынның 133-іне дейін арттырды. RENAMO UE коалициясы 116 орын жеңіп алды, ал бір орын тәуелсіз кандидатқа бұйырды, үшінші партиялар өкілдікке ие болған жоқ. Оппозициялық коалиция Ұлттық сайлау комиссиясының президенттік сайлау нәтижесімен келіспеді және Жоғарғы Сотқа ресми шағым түсірді. Дауыс беруден бір ай өткен соң, сот оппозицияның шағымын қабылдамай, сайлау нәтижелерін күшінде қалдырды. Оппозиция заң шығарушы сайлау нәтижелеріне шағымданбады. 2003 жылдың қараша айында өткен екінші жергілікті сайлауға 33 муниципалитеттен 2,4 миллион тіркелген сайлаушы қатысты. Бұл FRELIMO, RENAMO UE және тәуелсіз партиялардың маңызды бойкотсыз бәсекелескен алғашқы реті болды. 24% құраған сайлауға қатысу көрсеткіші алғашқы муниципалдық сайлаудағы 15% көрсеткіштен жоғары болды. FRELIMO 28 қала әкімінің лауазымын жеңіп алды және 29 муниципалитет ассамблеясында басымдыққа ие болды, ал RENAMO 5 қала әкімінің лауазымын жеңіп алды және 4 муниципалитет ассамблеясында басымдыққа ие болды. Дауыс беру тәртіпті түрде, зорлық-зомбылықсыз өтті. Алайда, сайлаудан кейінгі кезең сайлаушылар мен кандидаттарды тіркеу және дауыс санау туралы наразылықтармен, сондай-ақ үлкен ашықтыққа қатысты талаптармен ерекшеленді. 2004 жылдың мамыр айында үкімет 2003 жылғы муниципалдық сайлау тәжірибесіне негізделген жаңалықтарды қамтитын жаңа жалпы сайлау заңын бекітті. 2004 жылдың 1-2 желтоқсанында президенттік және Ұлттық Ассамблея сайлаулары өтті. FRELIMO кандидат Армандо Гебуза халықтың 64% дауысымен жеңіске жетті. Оның қарсыласы RENAMO партиясынан Афонсо Длакама 32% дауыс жинады. FRELIMO Парламентте 160 орын жеңіп алды. RENAMO және бірнеше кіші партиялардың коалициясы қалған 90 орынды жеңіп алды. Армандо Гебуза 2005 жылдың 2 ақпанында Мозамбик Президенті болып инаугурацияланды. Биліктегі Мозамбик Азаттық фронтының (Frelimo) кандидаты Филипе Нюси 2014 жылдың қазан айында өткен сайлауда жеңіске жеткеннен кейін 2015 жылдың қаңтарынан бастап Мозамбик Президенті болып табылады. 2019 жылдың қазан айында президент Филипе Нюси жалпы сайлаудағы үлкен жеңісінен кейін қайта сайланды. Frelimo 184 орын жеңіп алды, Renamo 60 орын алды, ал MDM партиясы Ұлттық Ассамблеядағы қалған алты орынды жеңіп алды. Оппозиция алдастық және заң бұзушылықтар туралы айыптауларға байланысты нәтижелерді қабылдамады. Frelimo парламентте үштен екі көпшілікті қамтамасыз етті, бұл Frelimo-ға оппозицияның келісімінсіз конституцияны өзгертуге мүмкіндік берді.

In 1994 the country held its first democratic elections. Joaquim Chissano was elected President with 53% of the vote, and a 250 member National Assembly was voted in with 129 FRELIMO deputies, 112 RENAMO deputies, and 9 representatives of three smaller parties that formed the Democratic Union (UD). Since its formation in 1994, the National Assembly has made progress in becoming a body increasingly more independent of the executive. By 1999, more than one half (53%) of the legislation passed originated in the Assembly. After some delays, in 1998 the country held its first local elections to provide for local representation and some budgetary authority at the municipal level. The principal opposition party, RENAMO, boycotted the local elections, citing flaws in the registration process. Independent slates contested the elections and won seats in municipal assemblies. Turnout was very low. In the aftermath of the 1998 local elections, the government resolved to make more accommodations to the opposition's procedural concerns for the second round of multiparty national elections in 1999. Working through the National Assembly, the electoral law was rewritten and passed by consensus in December 1998. Financed largely by international donors, a very successful voter registration was conducted from July to September 1999, providing voter registration cards to 85% of the potential electorate (more than 7 million voters). The second general elections were held 3–5 December 1999, with high voter turnout. International and domestic observers agreed that the voting process was well organised and went smoothly. Both the opposition and observers subsequently cited flaws in the tabulation process that, had they not occurred, might have changed the outcome. In the end, however, international and domestic observers concluded that the close result of the vote reflected the will of the people. President Chissano won the presidency with a margin of 4% points over the RENAMO Electoral Union coalition candidate, Afonso Dhlakama, and began his 5 year term in January 2000. FRELIMO increased its majority in the National Assembly with 133 out of 250 seats. RENAMO UE coalition won 116 seats, one went independent, and no third parties are represented. The opposition coalition did not accept the National Election Commission's results of the presidential vote and filed a formal complaint to the Supreme Court. One month after the voting, the court dismissed the opposition's challenge and validated the election results. The opposition did not file a complaint about the results of the legislative vote. The second local elections, involving 33 municipalities with some 2.4 million registered voters, took place in November 2003. This was the first time that FRELIMO, RENAMO UE, and independent parties competed without significant boycotts. The 24% turnout was well above the 15% turnout in the first municipal elections. FRELIMO won 28 mayoral positions and the majority in 29 municipal assemblies, while RENAMO won 5 mayoral positions and the majority in 4 municipal assemblies. The voting was conducted in an orderly fashion without violent incidents. However, the period immediately after the elections was marked by objections about voter and candidate registration and vote tabulation, as well as calls for greater transparency. In May 2004, the government approved a new general elections law that contained innovations based on the experience of the 2003 municipal elections. Presidential and National Assembly elections took place on 1–2 December 2004. FRELIMO candidate Armando Guebuza won with 64% of the popular vote. His opponent, Afonso Dhlakama of RENAMO, received 32% of the popular vote. FRELIMO won 160 seats in Parliament. A coalition of RENAMO and several small parties won the 90 remaining seats. Armando Guebuza was inaugurated as the President of Mozambique on 2 February 2005. The candidate of the ruling Mozambican Liberation Front's (Frelimo) Filipe Nyusi has been the President of Mozambique since January 2015 after winning the election in October 2014. In October 2019, President Filipe Nyusi was re elected after a landslide victory in general election. Frelimo won 184 seats, Renamo got 60 seats and the MDM party received the remaining six in the National Assembly. Opposition did not accept the results because of allegations of fraud and irregularities. Frelimo secured two thirds majority in parliament which allowed Frelimo to re adjust the constitution without needing the agreement of the opposition.

Сот тармағы

Сот жүйесіне Жоғарғы Сот, облыстық, аудандық және қалалық соттар кіреді.