Кіріспе

Феназин – (C6H4)2N2 формуласы бар органикалық қосылыс. Ол дибензо-пиразинге қосылған циклді құрылымды білдіреді және толуилен қызылы, индулиндер, сафраньдер (және олармен тығыз байланысты еуродиндер) сияқты көптеген бояулардың бастапқы заты болып табылады. Феназин сары түсті ине тәрізді кристалдар түрінде кристалданады, олар спиртте нашар еруі мүмкін. Күкірт қышқылы оны ерітіп, терең қызыл түсті ерітінді құрайды.

Деривативтер

Күрделі феназиндер, мысалы, нафтофеназиндер, нафтазиндер және нафтолазиндер, ортодиаминдерді ортохинондармен конденсациялау арқылы немесе α-нафтолдың қатысуымен ортодиаминді тотықтыру арқылы, сондай-ақ ортоанилидо (толуидидо және т.б.) азоқосылыстарын сұйылтылған қышқылдармен ыдырату арқылы дайындалуы мүмкін. Егер алкил немесе арил ортодиаминдер қолданылса, азоний негіздері алынады. Азиндер көбінесе сары түсті болады, өзгермей дистилленеді және тотықтырғыштарға тұрақты. Олар алкил йодидтерді оңай қосып, алкил азоний тұздарын түзсе, бұл гидроксил топтары арасында ангидридтердің де пайда болуына себеп болады. Ол концентрленген күкірт қышқылында сары-жасыл түсті флуоресценциямен ериді. Фталиндермен тығыз байланысты родаминдер алкил метааминофенолдардың күкірт қышқылының қатысуымен фталь ангидридімен конденсациялануы нәтижесінде түзіледі. Олардың тұздары жақсы қызыл бояғыштар. Молекулаға амин немесе гидроксил топтарының енгізілуімен бояғыш заттар пайда болады. Моноамин туындылары немесе еуродиндер арилмонаминдерді ортоамин азоқосылыстарымен конденсациялау арқылы; хинон дихлоримиді немесе пара-нитрозодиметиланилинді пара орны бос моноаминдермен конденсациялау арқылы немесе ортогидроксидиаминодифениламинды тотықтыру арқылы алынады. Олар сары-қызыл түсті қатты заттар, әлсіз негіздер ретінде әрекет етеді, олардың тұздары сулы ерітіндіде гидролиздік диссоциацияға ұшырайды. Концентрленген тұз қышқылымен қыздырғанда амин тобы гидроксил тобымен алмастырылады және фенолды еуродолдар түзіледі.

Аминофеназин

Көптеген аминофеназиндер көзге түсетін бояулар болып табылады. Ең алғашқы синтетикалық бояулардың екеуі – аминофеназиндер, оларға индулин мен нигрозин жатады. Феназиндерді өндіретін белгілі бір туыстарға Pseudomonas spp., Streptomyces spp. және Pantoea agglomerans жатады. Бұл фенозин табиғи өнімдері өндіруші организмдердің вируленттілігі мен бәсекеге қабілеттілігіне әсер етеді. Мысалы, Pseudomonas aeruginosa бактериясы өндіретін феназин пиоцианині, кістік фиброзбен ауырған науқастардың өкпесін қоныстандыру қабілетіне көмектеседі. Сол сияқты, бірнеше псевдомонадтар өндіретін феназин-1 карбон қышқылы топырақ ортасында тіршілік етуді ұзартуға себін қосады және кейбір штаммдардың биологиялық бақылау белсенділігі үшін маңызды екені дәлелденді. Бактериялық феназиндер негізінен екіншілік метаболизмге қатысса, метаногенді археялардағы (метаногендердегі) метанофеназиндер біріншілік метаболизмге қатысады және маңызды электрон тасымалдаушылар болып табылады. Метанофеназин басқа организмдердегі менахинондар мен убихинондардың функционалдық теңдесі ретінде әрекет етеді. Метанофеназин – бактериялық емес, жалғыз ғана феназин және сонымен қатар бастапқы метаболизмге қатысатын жалғыз феназин.

Биосинтез

Феназин биосинтезі шихимикалық қышқыл жолынан хоризмикалық қышқылдан кейін бөлінеді. Осы хоризматтан туындаған аралық заттардың екі молекуласы диагональды түрде симметриялық бірігіп, негізгі феназин қаңқасын құрайды. Содан кейін кезекті модификациялар әртүрлі биологиялық активтіліктері бар феназиндерге әкеледі. Феназин алкалоидтарының мысалдары – пиоцианин, сафеникалық қышқыл және эмеральдиндер.