Кіріспе

Габон президенті 2009 жылдан 2023 жылға дейін, Габонның бұрынғы президенті Али Бонго Ондимба (туған Ален Бернард Бонго; 9 ақпан 1959), сондай-ақ Али Бонго және Али Бен Бонго деп те аталады. Ол Габон Демократиялық партиясының мүшесі. Ол 1967 жылдан 2009 жылы қайтыс болғанға дейін Габон президенті болған Омар Бонгоның ұлы. Әкесінің президенттігі кезінде ол 1989 жылдан 1991 жылға дейін Сыртқы істер министрі болды, 1991 жылдан 1999 жылға дейін Бонговильді Ұлттық Ассамблеядағы депутат ретінде өкілдік етті, ал 1999 жылдан 2009 жылға дейін Қорғаныс министрі болды. Әкесінің қайтысынан кейін ол 2009 жылғы Габон президенттік сайлауында жеңіске жетті. 2016 жылы ол көптеген бұзушылықтар, тұтқындаулар, адам құқықтарының бұзылулары және сайлаудан кейінгі наразылықтар мен зорлық-зомбылықтармен тоңқан сайлауда қайта сайланды. 2023 жылдың 30 тамызында Габонның жалпы сайлау қорытындысы бойынша әскерилер сайлау процесіндегі ашықтықтың жетіспеуіне байланысты оны төңкеріс арқылы президенттік лауазымынан шеттетуге және «Институттарды жаңарту және қалпына келтіру комитеті» деп аталатын әскери хунта құрды.

Білім және музыкалық мансап

Бонго Францияның Нойли-сюр-Сен қаласындағы жеке мектепте білім алды, содан кейін Сорбонна университетінде заңды оқыды. 2018 жылы ол Қытайдың Ухань университетінен құрметті заң докторы дәрежесін алды. 1977 жылы Ален Бонго ретінде «A Brand New Man» атты фанк альбомын, Чарльз Боббит продюсерлігімен шығарды.

Алғашқы саяси мансап

Заңгерлік курсты бітіргеннен кейін 1981 жылы Габон Демократиялық партиясына (ҚДП) қосылып саясатқа қадам басты. 1983 жылғы наурыз айында партияның үшінші кезектен тыс съезінде ҚДП Орталық комитетіне сайланды. Кейін әкесінің PDG-дегі жеке өкілі болды және осы қызметте 1984 жылы PDG Саяси бюросына енді. Содан кейін 1986 жылғы қыркүйекте партияның кезекті съезінде Саяси бюроға сайланды. Бонго 1987 жылдан 1989 жылға дейін Республика Президентінің Жоғары жеке өкілі қызметін атқарды. 1990 жылғы парламенттік сайлауда (көппартиялық саясат енгізілгеннен кейінгі алғашқы сайлау) Haut Ogooué провинциясынан PDG үміткері ретінде Ұлттық Ассамблеяға сайланды. Американдық поп-жұлдыз Майкл Джексонның Габонға сапарын ұйымдастырды. 1996 жылы Габонның Ислам істері Жоғары кеңесінің (Conseil supérieur des affaires islamiques du Gabon, CSAIG) президенті болды. Жеті жылдан астам депутаттық қызметтен кейін, 2001 жылғы желтоқсан айындағы парламенттік сайлауда Haut Ogooué провинциясынан PDG үміткері ретінде Ұлттық Ассамблеяға сайланды. Осы сайлаудан кейін 2006 жылғы 21 қаңтарда Мемлекеттік министр дәрежесіне көтерілді, сонымен бірге қорғаныс портфелін сақтап қалды. Сол сайлаудан кейін Ұлттық қорғаныс министрі лауазымын сақтады, бірақ кейіннен 2007 жылғы 28 желтоқсанда қарапайым министр дәрежесіне төмендетілді. 2008 жылғы қыркүйекте өткен ҚДП-ның тоғызыншы кезекті съезінде қайтадан ҚДП вице-президенті болып сайланды. Әкесінің маңызды лауазымдарға тағайындауының нәтижесінде, ол 2009 жылғы маусымда әкесі қайтыс болғаннан кейін оның орнын басатыны күтілді. Бірақ кейбір баспасөз хабарлары билік үшін күрес болатынын болжады, Бонго мен оның президент кабинетінің директоры болған әпкесі Паскалиннің арасында "қатты бәсекелестік" бар екенін көрсетті. Баспасөз беттерінде Али Бонгоның ҚДП басшылығындағы қолдауына да күмән туды. Көптеген габондықтар оны "Конго-Браззавильде туылған, Францияда өскен, жергілікті тілдерде сөйлей алмайтын және хип-хоп жұлдызының сымбатымен" өскен бала ретінде қарастырды. Бонго 2009 жылғы 30 тамызда өтетін президенттік сайлауда ҚДП үміткері болуға өтініш берген он үміткердің бірі болды. 16 шілдеде партияның бас хатшысы Б.Ф.Бонго партия басшылығының бір ауыздан Бонгоны ҚДП үміткері етіп таңдағанын мәлімдеді, бірақ бұл шешім партия съезінде ресми расталуы керек еді. Сәйкесінше, ҚДП-ның кезектен тыс съезі 19 шілдеде Бонгоны партияның үміткері етіп тағайындады. Ол делегаттарға таңдауы үшін алғыс айтып, халықтың "ақталған алаңдауларын" білетінін айтты. Президент болған жағдайда жемқорлыққа қарсы күресуге және "экономикалық өсімнің табысын қайта бөлуге" уәде берді. Президенттік үміткер ретінде қатысса да, Бонго 2009 жылғы 22 шілдеде тағайындалған үкіметте Қорғаныс министрі қызметін сақтап қалды. Рогомбе сабырлылық шақырып, үміткерлердің алатын дауысқа "лайықты" болуын талап етті. Оппозиция Бонгоның үкімет құрамында қалуына қарсы күшті наразылық білдірді. Уақытша президент Роза Франсин Рогомбе Бонгоның барлық үміткерлер сайлауда тең мүмкіндікке ие болуы үшін ауыстырылатынын мәлімдегеннен кейін, ішкі істер министрі Бонгодан қорғаныс министрі қызметін уақытша қабылдады. 2009 жылғы 30 тамызда өткен сайлаудан кейін бірнеше күннен кейін ол дауыстардың 42% алып жеңіске жеткені жарияланды және бұл нәтиже Конституциялық сотпен дереу расталды. Оппозиция ресми нәтижелерді мойындамады, Габонның екінші ірі қаласы Порт-Джентильде тәртіпсіздіктер болды. Бийоге Мбаның жаңа үкіметінің құрамы 17 қазанда жарияланды; ол тек 30 министрден тұрды, осылайша Бонгоның үкіметтің мөлшерін азайту және шығындарды қысқарту туралы сайлауалды уәдесі орындалды. Үкімет көбінесе жаңа тұлғалардан, соның ішінде көптеген технократтардан құралды, бірақ бірнеше маңызды министрлер, мысалы Пол Тунгуи (Сыртқы істер министрі), Фр (Ішкі істер министрі) және Лаур Ольга Гонджут (Коммуникация министрі) өз лауазымдарын сақтап қалды. 2011 жылғы 9 маусымда Али Бонго мен Барак Обама Ақ үйде кездесті. 2012 жылы Либревиллде оппозициялық қайраткер Андре Мба Обаменің жақтастары мен полиция арасында қақтығыс болды. 2015 жылғы 17 тамызда Бонго әкесінен мұра еткен барлық мүлкін Габон жастарына "жастар мен білім беру қоры" арқылы беруді жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Шешімін түсіндіре отырып, ол "біз бәріміз Омар Бонго Онимбаның мұрагерлеріміз" және "бірде-бір габондық жол бойында қалмауы керек" деді. Габон экономикасы әлі де табиғи ресурстарды өндіру мен экспорттауға толыққанды бағытталған жалға алу стратегиясына негізделген. 2016 жылы белсенді халықтың шамамен 30% құратын жұмыссыздық деңгейі, студенттік немесе кәсіби одақтардың наразылықтары кезінде жылдам ұсталғандар (2016 жылғы қаңтардан бері көптеген жағдайлар), денсаулық сақтауға қол жеткізудің нашарлауы, мемлекеттік қызметтердің жеткіліксіздігі, электр қуатының үзілісі сияқты көптеген қиындықтар сақталып келеді. Халықтың жартысынан астамы кедейлік шегінен төмен өмір сүреді. 2018 жылғы 24 қазанда Бонго Риядта белгісіз ауруға шалдықты. 2018 жылғы 29 қарашада Бонго Рабаттағы әскери госпитальға көшіріліп, емделуін жалғастырды. 2018 жылғы 9 желтоқсанда Габонның вице-президенті Муссаву Бонгоның Риядта инсульт болғанын және Рабаттағы госпитальдан шығып, қазір Рабаттағы жеке резиденцияда емделіп жатқанын хабарлады. 2018 жылғы 24 қазаннан 2019 жылғы 1 қаңтарға дейін Бонго қоғамда көрінбеді, бұл оның қайтыс болғаны немесе қабілетсіз болғаны туралы кең таралған болжамдарға әкелді. 2019 жылғы 1 қаңтарда Бонго 2018 жылғы қазанда ауырғаннан бергі алғашқы рет әлеуметтік желілерде жарияланған бейне арқылы қоғамға үндеді, өлім туралы қауесеттерді жоққа шығарды. Бірақ бұл туралы сырт елде тұратын Бонгоға қарсы белсенділердің көпшілігі бейненің заңдылығына күмән келтірді, кейбіреулері үндеген адам Бонго емес, оның көшірмесі екенін мәлімдеді. 2019 жылғы тамызда Бонго инсульттан кейін алғаш рет қоғамға пайда болды. Инсульттің салдарынан бірнеше рет дөңгелек креслода пайда болды. 2019 жылғы 7 қаңтарда Габондағы әскерилер төңкерілуге тырысты. Төңкерілуге жасалған әрекет сәтсіз аяқталды және үкімет жағдайды қайта бақылауға алды. Бірақ бұл төңкерілу болмаған болуы мүмкін, сыншылардың хабарлауынша, үкімет тарапынан қолдау табу үшін тактика ретінде пайдаланылған. Бонгоның денсаулығына байланысты саясаттан уақытша шеттелуінің нәтижесінде Габонда шетелдік компанияларға бағытталған ресми жемқорлықтың күшеюіне куә болдық. 2020 жылдың басында Сенат пен Ұлттық Ассамблея президенттің сенаторлардың үштен бірін сайлаудың орнына тағайындау құқығын беруді және басқа да өзгерістерді көздейтін конституциялық реформаны қабылдады. 2021 жылғы қазанда Бонгоның Ұлыбритания Виргин аралдарындағы екі компанияны бақылағаны туралы "Pandora Papers" ақпаратында айтылды.

2023 жылғы сайлау және оны құлату

2018 жылдың қаңтар айында Габон парламентінің екі палатасы екі турлы сайлау жүйесін қабылдады, бұл бұған дейін елдегі президенттік және парламенттік сайлауларда қолданылып келген бір турлы, көп дауыс алған үміткер жеңіске ие болатын жүйені алмастыратын болды. Алайда 2023 жылдың сәуір айында, ақпан айында өткен саяси консультациялардан кейін, Габонның жалпы сайлауына бес ай қалғанда бұл шешім кері қайтарылды. Габон үкіметі келіскен басқа өзгерістердің қатарында елдегі барлық сайланған лауазым иелерінің өкілеттік мерзімін бес жылға ұзарту және қайта сайлануға шектеу қоймау шаралары да бар еді. Оппозицияның жетекші үміткері Альберт Ондо Осса тәуелсіз кандидат болғандықтан, Габон сайлаушылары оған және «Альтернатива 2023» көп партиялық оппозициялық коалициясының парламенттік өкіліне бірдей дауыс беру мүмкіндігіне ие болмайды, өйткені аталған коалиция Оссаны өзінің біртұтас үміткері ретінде таңдаған. Сайлау күні шетелдік бұқаралық ақпарат құралдары мен тәуелсіз бақылаушылардың Габонға кіруіне тыйым салынды. Бірнеше сайлау учаскелерінде дауыс беру кешікті, адамдар бірнеше сағат бойы кезекте тұрып, дауыс беруге мүмкіндік күтті. Дауыс беру аяқталғаннан кейін кешке Габон үкіметі француз ақпарат құралдарының интернетке қол жеткізуін және телеарналар арқылы хабар таратуын шектеді, сондай-ақ коменданттық сағат енгізді. Сайлау аяқталуға екі сағат қалғанда Ондо Осса «Бонго лагері ұйымдастырған алаяқтық» деп мәлімдеді. Ол өзінің жеңіске жеткенін жариялап, Бонгодан өзінің санаған дауыстарының нәтижесіне сүйене отырып, билікті бейбіт түрде тапсыруға шақырды. Сайлаудың ресми нәтижелері түнгі уақытта мемлекеттік телеарнада ешқандай алдын ала хабарламасыз жарияланды. Елде коменданттық сағат орнатылды және интернетке қол жеткізу тоқтатылды, бұл шаралар үкімет тарапынан «жалған ақпараттың» және мүмкін болатын зорлық-зомбылықтың таралуын болдырмау мақсатында қабылданды. Осыдан кейін бірнеше әскери қызметкерлер Бонгоның режимін тоқтатуды жариялады, әскери өкілдің сөзіне сәйкес, олар «Көшу және институттарды қалпына келтіру комитеті» атынан сөйлеп отыр. Олар Бонгоның «жауапсыз, болжауға келмейтін басқаруының» салдарынан «әлеуметтік бірлік үздіріліп, елді хаосқа ұшырату қаупі туып отыр» деді. Сонымен қатар, олар соңғы сайлаудың нәтижесін жойғанын, мемлекеттік институттарды таратып, елдің шекараларын жапты. Бұл хабарлама кезінде армия полковниктері мен Республикалық гвардияның өкілдері көрінді. Кейін хунта Бонго мен оның үлкен ұлы, кеңесшісі Нуреддин Бонго Валентиннің тұтқындалғанын және үй қамауында екенін жариялады. Хунта Бонгоның бірнеше президенттік көмекшілері де тұтқындалғанын мәлімдеді. Хунтаның айтуынша, оларға мемлекетке қарсы қызмет, жемқорлық, парақорлық, президенттің қолтаңбасын жалғандау және есірткі саудасы сияқты айыптар тағылған. Тұтқындалғанына қарамастан, Бонго әлеуметтік желіде ағылшын тілінде көмек сұрап видео жариялады, Габон мен әлемнің түкпір-түкпіріндегі достары мен жақтастарына төңкеріске қарсы «дауыстарын көтеруге» және «шу шығаруға» шақырды. Оның туысы және Республикалық гвардияның қолбасшысы Брайс Олигуи кейін әскери хунта тарапынан уақытша президент болып тағайындалды. Төңкеріске бір апта өткен соң Олигуи Бонгоның емделу үшін елден кетуіне рұқсат берді, оның денсаулығына байланысты босатуға рұқсат берді. Бостандыққа шыққаннан кейін Бонго Либревильдегі жеке үйіне көшіп барды.

Отбасы

Али Бонго 1989 жылы француз туған Сильвия Валентинге үйленді; ол Omnium gabonais d'assurances et de réassurances (OGAR) сақтандыру компаниясының бас директоры Эдуард Валентиннің қызы. Эдуард Валентиннің әйелі Эвелин президенттік аппаратта жұмыс істейді, ал Эдуард Габон жұмыс берушілер конфедерациясында (Confédération patronale gabonaise, CPG) әлеуметтік мәселелер жөніндегі уәкіл. 1994 жылы Али Бонго екінші әйелі, американдық Инге Линн Коллинз Бонгоға үйленді; Али Бонго президент болып сайланған кезде Инге Бонго Калифорнияда жәрдемақыға тәуелді өмір сүрді; ол 2015 жылы ажырысуға өтініш берді.