Кіріспе
Филиппиндік ғалым және жазушы Хосе Венделл Капили – филиппиндік ғалым және жазушы. Ол Санто-Томас университетінен, Филиппин университетінің Дилиман қаласындағы филиалынан, Кембридж университетінен және Австралия ұлттық университетінен диплом алған. Қазіргі кезде Филиппин университетінің өнер және әдебиет факультетінде шығармашылық жазу және салыстырмалы әдебиет кафедрасының профессоры болып жұмыс істейді. Оның шығармашылық және ғылыми еңбектері Азия, Еуропа, Солтүстік Америка және Австралияда жарияланған.
José Wendell Capili is a Filipino academic and writer. He earned degrees from the University of Santo Tomas, University of the Philippines Diliman , University of Cambridge and Australian National University. He is a Professor of creative writing and comparative literature at the College of Arts and Letters, University of the Philippines. His creative and scholarly works were published in Asia, Europe, North America and Australia.
Жазушылық мансабы
Оклахома университетінің Аль Камюс Паломары: «Эдит Л. Тиемпо, Рене Ампер, Питер Бачо, Хосе Капили, Мария Кариньо және теңдесі жоқ Фатима Лим Уилсон жақсы поэзияны оқудың қандай сезім екенін еске түсіру үшін енгізілген. Ал Луис Кабалькинто, Хосе Капили және Рикардо де Унгрианы мұқият оқыңыздар. Егер осылай істесеңіздер, үлкен сыйлыққа ие боласыздар». А.Р.Д.С. Бордадо Капилидің «Ұлы Австралия ландшафты» және «Горилла шығанағы» филиппин сезімталдығының шетелдік географияны қабылдауын көрсетеді деді. Соңғы өлең шығанақтың сұлулығын сипаттайды: «Қабыршақтылар ағыспен/ көпіршіктердің қоршауын құрады,/ жылтырап, ақ тастардың арасында/ шашырап, көктем/ теңіздің ақ көгілдіріне айналғанда, тіпті де ағыс баяулайды». «Багио: Жоғалу» кітабының сыншысы Ральф Семино Галан Капилидің 1984 жылы өртенген Пайнс қонақ үйінің қираған қалдықтарын тағы бір апаттың салдары ретінде қалай пайдаланғанын жазады, бұл объективті корреляттың («тастардың бұрылуы мен ағыны/ біз бала кезімізден/ қабырғалар, есіктер және төбелер ретінде қабылдаған/») оның элегиялық өлеңіндегі кейіпкерлердің көп жылдар бұрынғы махаббат аяқталғаннан кейін сезінетін эмоционалдық бос екенін білдіру үшін. Галан үшін Капили кездесуден туындаған эмоциялардың айқын қарқындылығын жасыра алады, себебі ол бұрынғы ғашықтардың бір-біріне бұрын таныс болған жерде сезінетін ішкі күйзеліске қарағанда, физикалық ландшафтқа назар аударады: «жапырақтардың сыбсыры/ музыка сияқты әрекет етеді», «конустардың ландшафты/ таудың жеңіне құлайды», «таза қарасора және басқа да қоңырау тәрізді/ кенеттен желдің соққаннан оянатын/ заттар». Капилидің алғашқы кітабы «Құстардың ақымақтығы» (1998) туралы сыншы Тито Куилинг-книгі былай деп жазады: «Оның беттеріне лазуриттен ақкөкке дейінгі түстер мен жапырақтардың құлауы, судың құлауы және мықты ғибадатхана тіректерінің суреттері шашыратылған. Ал олардың арасында табиғаттың көп қырлы сипатына байланысты жеке адамның естеліктері – көшпенді құстардың өздерінің әдеттегі жерлеріне оралуынан бастап, туған қаласына деген махаббатты көрсететін сәттерге дейін осы өлеңдер жинағында кездеседі».
Ғылыми мансап
Капили "Қазіргі филиппин мүсінінің әкесі" деп аталатын ұлттық суретші Наполеон Абуевамен сұхбаттасты. Абуева жеке эстетикасын, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыспен байланысты ашты. Абуеваның айтуынша: "Біз ата-анамыздың қалдықтарын қарсылық көрсеткен топ мүшелерінің мәйіттері мен иеліктері арасынан іздедік. Әкемнің көк жолақты ақ көйлегін қазу бізге де, бауырларымызға да қатты қиындық тудырды. Анамыздың киімінің бір бөлігі мен оның тәсбіхін де таптық. Кейін ата-анамыздың денесін тауып, жерледік. Бұл өте ауыр болды. Суретші ретінде бұл оқиғалар маған өмірге басқаша қарауға үйретті. Атап айтқанда, мен азабымды жеңу үшін жаңа идеяларды жеткізудің жолдарын іздедім". Капили Австралиядағы Оңтүстік-Шығыс Азия диаспорасының жазушыларын зерттеу жобасымен айналысты, бұл жұмыс Австралия Ұлттық университетінің Тынық мұхиты және Азия зерттеулер мектебінде жүргізілді. Сингапур Ұлттық университетінде, Сидней университетінде, Батыс Австралия университетінің Батыс орталығында, Мельбурн университетінде және Квинсленд университетінде қонақ ғалым ретінде жұмыс істегенде "Редакторлардан: көшіп-қонған қауымдастықтар мен жаңа австралиялық әдебиет" (2007) және "Салу Сало: филиппиндіктермен әңгіме" (2008) жарияланды. "Азиялық қастандық: дауысты қолдану/хикаяны жеткізу" еңбегінде 2016 жылғы Жаңа Оңтүстік Уэльс премьерінің әдеби сыйлығының Кристина Стид сыйлығының иегері Мерлинда Бобис: "Егер көшіп келгендердің әңгімелері ұлттың баяндамасына үлес қосса, онда олардың күші зор. Бұл тұжырымды Капили "Салу Сало" кітабының кіріспесінде талқылайды". Бірақ Вуллонгонг университетінің сыншысы Майкл Джеклин "Австралия әдебиеттануының трансұлттық бұрылысы" еңбегінде Оңтүстік-Шығыс Азиядағы диаспора жазушылары және Австралияға қоныстанған кез келген басқа мәдени топтар туралы жарияланымдар Вьетнам австралиялықтарының, Лаос австралиялықтарының немесе филиппин австралиялықтарының трансұлттық өлшемдері үшін пайдалы болғанын, бірақ мұндай жұмыстар әдебиеттік инфрақұрылыммен жиі құжатталмайтынын айтты. "Австралияның әдеби мәдениеттері Оңтүстік-Шығыс Азиядағы диаспора жазушыларының туындыларын бағаламайды", - деп атап өтті Капили. Джеклиннің сөзіне сүйенсек, "Чизмен мен Капилидің кітабы әлі Австралия кітапханасының тізімдерінде жоқ; ол Блэктаун қалалық кітапханаларының каталогында кездеседі". Сондай-ақ AusLit, Австралия әдебиет ресурсы, Капилидің "Оңтүстік-Шығыс Азиядағы диаспора жазушылары және қоғамдық бастамалардың салдары" мақаласын келтірді, онда ол Австралиядағы қоғамдық қауымдастықтағы Оңтүстік-Шығыс Азия жазушыларына аудитория табудың қиындығын атап өтті. "Филиппин трансұлттық тәжірибесіндегі сәйкестік саясаты мен миметикалық құрылымдар" еңбегінде Шарон Ориг Капилидің АҚШ-тағы филиппин экспатриант поэзиясындағы жер аудару және ретерриториализация туралы алғашқы жұмысында (1993) "детерриториализацияны" "жер аудару", "орнын ауыстыру" немесе жай ғана "үйде болмау" сезімі ретінде қарастырғанын айтты. Хоуп С. Ю "Еске алу, ностальгия және екі филиппин жазушысының шығармаларындағы филиппин диаспорасы" еңбегінде көптеген филиппин жазушыларының көшіп кетуі "негізінен Американың өзінің "жаңа отарлауына" және филиппин үкіметінің "өзінің азаматтарына ең негізгі материалдық қажеттіліктерді қамтамасыз ете алмауына" байланысты екенін қосты: тамақ, киім, баспана". Капилидің көші-қон зерттеулеріне деген қызығушылығы "Жапондық америкалық және филиппин америкалық поэзиясындағы иммигранттар тақырыбы" (1995) және "Жапон иммигранттарының Оңтүстік Филиппиндегі Даваоға көшірілуі" (1996) еңбектерінде көрінеді. Арнольд Молина Азурин "Жапондықтар арамызда: Филиппиндегі жапондық көшіп-қонғандардың/қоныс аударушылардың тәжірибелерін зерттеу" және Шун Оно (大野 俊) "Окинауа диаспораларын қайта қарастыру" ("Давокуо" (『ダバオ国』の沖縄人社会再考 -本土、日本人フィリピン人との関係を中心に-)), Капилидің Жапонияны ашық және өзгеретін иерархияға байланысты dura virum nutrix (еркектердің қатал мейірбикесі) деп сипаттағанын атап өтті. Азурин үшін Капили байлықты, қанды емес, мәртебелі орынға ие екенін және байлықты (соғыс жасау) шеберлігімен немесе алаяқтықпен жасауға болатындығын айтты. "Бұл ақша мен келісімшарттардың, қан мен мәртебенің емес билік құрған жағдай болды", - деп мәлімдеді Капили. Азурин былай деп түсіндірді: "Содан кейін ол (Капили) 1900-жылдардың басындағы Жапониядағы қарапайым халықтың қиын жағдайына тікелей сілтеме жасап, жапондық эмигранттар Даваода қоныстанған себебін түсіндірді, өйткені [өз еңбегімен] адам өмірінің бойында жылдам өрге жүруге болады". Капилидің Австралиядағы Оңтүстік-Шығыс Азия жазуы туралы докторлық диссертациясы "Көші-қон және аралық байланыстар" 2016 жылы Филиппин университетінің баспасынан жарық көрді. Филиппин әдебиеті бойынша ұлттық суретші Бьевенидо Лумбераның сөзіне сәйкес, кітап "әртүрлі мәдениеттер мен тарихи фоннан келген жазушылардың әдеби туындыларын біріктіретін тұрақты көзқарасымен ерекшеленеді және олардың Австралияның қазіргі мәдени сәйкестігін құрудағы маңыздылығын анықтайды - Австралияның мәдени тарихына маңызды үлес". Сыншы Данило Франсиско М. Рейес Капили ұсынатын балама мәдени тарихты ауызша тарихты ұстануға шыдағаны болмаса мүмкін емес еді дейді. Батыс Австралия университетінің профессоры Майкл Пинч "Көші-қон және аралық байланыстар" кітабы "маңызды және уақтылы: бір жағынан, Австралиядағы Оңтүстік-Шығыс Азия диаспорасының жазушыларының дамуын шектеген, қалыптастырған және жеңілдеткен әртүрлі факторларды анықтау және құжаттау; екінші жағынан, осы жазушылардың Австралиядағы көпмәдениеттіліктің дамуына қосқан үлкен үлесін көрсету" дейді. Капилидің салаға қосқан ең басты үлесі - Оңтүстік-Шығыс Азия диаспоралық жазуының өсуіне үлес қосқан әртүрлі бағдарламаларды, институттарды, ұстаздарды, сыйлықтарды және қауымдастықтарды анықтау және құжаттау тәсілінде. 2020 жылғы қаңтарда Сиэтлде өткен Жаңа тілдер қауымдастығының (MLA) және Австралиялық әдебиеттік зерттеулер қауымдастығының (AAALS) Оңтүстік-Шығыс Азия/Оңтүстік-Шығыс Азия диаспоралық форумы арасындағы бірлескен сессияда сыншы Вейсин Гуй Оңтүстік-Шығыс Азия және Австралия туралы әлеуметтік ғылымдарда көптеген зерттеулер мен антологиялар бар екенін, бірақ бір ерекшелікті қоспағанда, мұндай байланыстардың нәтижесінде туындаған әдеби және мәдени туындылардың жақындағы маңызды зерттеуі болмағанын атап өтті. Шығыс Азия және Оңтүстік Азия тегіндегі авторлардың туындылары жиі талқыланады, бірақ Оңтүстік-Шығыс Азия тегіндегі кейбір авторлардың жазуларына да назар аударылады. Гуй мен Шеріл Наруми Нарусе осы бірлескен сессияға Капилидің кітабынан үлгі алды, ол "Азиялық австралиялық мәдениеті мен әдебиеті туралы білімге маңызды үлес қосады, соңғы екі онжылдықта қызығушылық пен сындық пікірталас күшейген сала".
Халықтық мәдениетті түсіндіретін сарапшы
Постколониядағы түпнұсқалық: филиппиндік балеттің неоэтникалық денесін хореографиялауда, Риверсайдтағы Калифорния университетінің сыншысы Салли А. Несс Капилидің ұлттық би суретшісі Агнес Локсиннің неоэтникалық хореографияларын Локсиннің өзі "филиппиндікке айналдыру" деп атаған беделді және техникалық тұрғыдан тиімді орын ретінде, сондай-ақ халықаралық бағытталған мәдени ұлтшылдық жобасының "саланың ең жетілген деңгейі" ретінде қалай анықтағанын атап өтті. Несс былай дейді: "Капили Локсиннің шығармашылығының осы қызметін мойындады, 1994 жылы Локсин ханымның неоэтникалық балеті "Бабалян" Жапонияның императорлық отбасынан беделді Принц Норихито Такамадо сыйлығын алғанда. "Филиппин Daily Inquirer" газетінде жарияланған мақаласында Капили: "Локсин біз үй шаруасындағылар мен жезөкшелердің елі емес екенімізді мәңгілікке дейін дәлелдеді" деп жазды. Испандық романист және сценарист Игнасио Мартинес де Писонның "Филиппин де Ампаро Муньос" (Ампаро Муньостың Филиппині, 2011) атты туындысы, "El País" басылымында жарияланған, Капилидің үшінші кітабы "Махабай к Бьюти" (2003) сұлулық сайыстарын және Филиппиндегі "Мисс Әлем 1974" Ампаро Муньос сияқты тұлғалардың ерекше табиғатын түсіндіруге көмектесетін бастапқы нүкте ретінде еске алынады.