Кіріспе

Белгісіз академиялық қызмет

Тұрақты қызмет – кейбір елдерде кездесетін академиялық қызмет түрі. Тұрақты лауазым – бұл белгілі бір себептермен немесе төтенше жағдайларда ғана, мысалы, қаржылық қиындықтар немесе бағдарламаны тоқтату сияқты жағдайларда тоқтатылатын белгісіз академиялық қызмет. Тұрақты қызмет – академиялық еркіндік принципін қорғаудың бір жолы, бұл принцип бойынша ғалымдардың түрлі көзқарастарды еркін ұстануы мен зерттеуі қоғам үшін ұзақ мерзімді перспективада пайдалы болады.

Тарих

Америка университеттерінде 1900 жылдардың басында, жағымсыз пікір білдірген оқытушылардың кез келген себеппен жұмыстан босатылуын болдырмау мақсатында, тұрақты қызметтік лауазым енгізілді. Бір көрнекті жағдай – Браун университетінің президенті Элиша Эндрюстің отставкаға кетуі. Ол американдықтар мен дефляция салдарынан үлкен қарызға батқан фермерлерге тиетін зиянды азайту үшін күміс ақшаның қолданылуын жақтады. Браун университетінің басқармасы, көптеген мүшелері кредиторлар мен жер иелері болған (дефляциядан пайда көретін топ), Эндрюске бұл мәселедегі публицистикалық қызметін тоқтатуды бұйырды. Йель құқық мектебінің деканы Фрэнсис Уэйланд Эндрюдің еркін сөздік өрнегі Браунға қаржылай көмек көрсетушілерді қорқытатынын, ал ақша университеттер үшін өмірлік маңызды екенін айтты. 1897 жылы Эндрюс отставкаға кетуге мәжбүр болды, бірақ оқытушылар мен студенттер оны сөз бостандығы қағидаларымен қорғау қажет деп талап етті. Басқарма өз шешімін кері қайтарып, Эндрюстің отставкасын қабылдамады. Бір жылдан кейін Эндрюс бәрібір отставкаға кетті. Нацизмге дейін Германия академиялық тұрақтылықта жетекші ел болды, бірақ Үшінші рейх кезінде сөз бостандығы мен тұрақтылық қатты шектелді. Адольф Гитлер жалпы білім беруді "ең зиянды және құлдыратарлық у" деп атады. Ол Білім министрі Бернард Растты тағайындап, нацистік нәсілдік теориялардың университеттердің оқу бағдарламаларына енгізілуін қамтамасыз етуді тапсырды. Бұл 1500 профессордың тазалануына әкеп соқты, ал 1939 жылға қарай барлық профессорлық-оқытушылық қызметтердің шамамен жартысы нацистермен толтырылды. 1940 жылдардың соңында Иллинойс университеті кейнсиандық экономиканы оқытқан бірнеше белгілі экономисті жұмыстан шығарды. Даниядағы тұрақтылыққа қатысты даулы жағдай 2016 жылы Копенгаген университетінде орын алды. Университет халықаралық деңгейде танымал профессор Ханс Тибоны, оның мінез-құлқы қабылдауға келмейтін және ұстауға мүмкін емес деп танылды (жұмысқа орналасуға қатысты сауалнамаға қатысты постдокторантқа қысым көрсету және ескертулерге қарамастан, жұмысқа қатысты мәселелер үшін жеке электрондық поштаны пайдалану) жұмыстан босатты. Бұл шешім басқа зерттеушілер тарапынан сынға ұшырады. Кейінірек сот шешімімен жұмыстан босату ұжымдық шарттарға сәйкес келмегені анықталды және Тибоға экономикалық өтемақы төленді. Тибо бұрынғы лауазымына қайта орналасуын талап етті, бірақ сот оны қолдамады және университет оны қайтадан жұмысқа алмады.

Ұлыбритания

Академиялық лауазымның бастапқы нысаны Ұлыбританияда 1988 жылы «Білім реформасы туралы» заңмен жойылды. Оның орнына, академиктер үшін тұрақты және уақытша шарттар арасындағы айырмашылық енгізілді. Ұлыбритания университеттеріндегі тұрақты оқытушылар әдетте оқыту, зерттеу және әкімшілік жауапкершіліктерді қамтитын мерзімі шексіз лауазымды атқарады.

Германия

Академиктер екі топқа бөлінеді: бір жағынан, профессорлар (жаңа және ескі жалақы деңгейлері жүйесінде W2/W3&C3/C4 лауазымдары) мемлекеттік қызметкер ретінде жұмыс істейді және өмір бойы сақталатын, өте қорғалған жұмысқа ие болады; екінші жағынан, "көпшілік қызметкерлер" тобына белгілі мерзімге жасалған келісімшарттар, ғылыми гранттар, стипендиялар және жартылай штатты жұмыстар кіреді. 2010 жылы академиялық қызметкерлердің 9% профессорлар, 66% "көпшілік қызметкерлер" (келісімшарт бойынша докторанттарды қоса алғанда) және 25% екінші реттік жұмыспен қамтылған басқа академиялық қызметкерлерді құрады. 1970 және 1980 жылдармен салыстырғанда, профессорлық лауазымнан төмен тұрақты ғылыми-зерттеу, оқыту және басқару лауазымдары – "Akademischer Rat" (жоғары мектеп мұғалімдерінің жалақысымен тең мемлекеттік қызмет лауазымы) сирек кездеседі және зейнеткерлікке шыққаннан кейін көбінесе жаңартылмайды. Профессор лауазымына қол жеткізу үшін, кейбір салаларда академик әдетте "хабилитацияны" (күрделірек екінші докторлық диссертация; университеттегі ең жоғары дәреже, оның иесіне "толық профессор" атағын береді) аяқтауы керек, содан кейін ол тұрақты қызметке үміткер бола алады. Бұл Германиядағы академиктердің басқа елдермен салыстырғанда салыстырмалы түрде кеш тұрақты жұмысқа орналасатынын білдіреді, өйткені орташа жасқа келгенде 42 жасында академиялық ассистент болады. 2002 жылы "Juniorprofessur" лауазымы ("хабилитацияға" балама ретінде, АҚШ-тағы ассистент профессормен салыстыруға болады, бірақ әрқашан тұрақты жұмысқа кепілдік берілмейді) енгізілді. Алайда, "хабилитация" мен сәтті аяқталған "Juniorprofessur" арасындағы ресми теңдестік дәрежесі әртүрлі федералды жерлерде (Bundesländer) әр түрлі, ал профессорлық лауазымдарға тағайындау рәсімдерінде "Juniorprofessur" қызметінің "хабилитация" орнына бейресми мойындалуы пәндер бойынша айтарлықтай өзгереді. Университеттерге салыстырмалы академиялық тәуелсіздікті кепілдейтін университет жүйесіне байланысты, Германияда профессор лауазымы салыстырмалы түрде күшті және тәуелсіз. Мемлекеттік қызметкер ретінде профессорлар бірқатар құқықтар мен артықшылықтарға ие, бірақ бұл мәртебе талқылауға ашық. W жалақы шкаласында профессорлық жалақы C шкаласындағыдай жасқа емес, еңбек өнімділігіне байланысты есептеледі.

АҚШ және Канада

АҚШ және Канададағы көптеген университеттер мен колледждерде қабылданған лауазымдық жүйелер бойынша, кейбір факультет лауазымдары тұрақты, ал кейбіреулері – емес. Типтік жүйелер (мысалы, Америкалық университет профессорлары қауымдастығының (AAUP) «Академиялық бостандық және лауазым туралы 1940 жылғы қағидалар туралы мәлімдемесі» кеңінен қабылданған) жарияланған зерттеулердің нәтижелерін, гранттарды тарту қабілетін, академиялық танымалдылықты, оқыту сапасын және әкімшілік немесе қоғамдық қызметті көрсету үшін шектеулі мерзімді қарастырады. Олар кез келген қызметкердің тұрақты емес оқытушы немесе профессор ретінде жұмыс істеуге болатын жылдар санын шектейді, соның салдарынан мекеме белгілі бір мерзім аяқталғанда адамға лауазым беруге немесе жұмыстан босатуға мәжбүр болады, бұл туралы алдын ала хабарланады. Кейбір оқу орындарында лауазым алу үшін доценттік лауазымға көтерілу талап етіледі. Университеттер зерттеушілік лауазымдарды немесе «лауазымдық емес» деп аталатын кәсіби және клиникалық бағыттардағы академиялық лауазымдарды ұсына алады. Инструктор, лектор, адъюнкт-профессор, ғылыми профессор сияқты лауазымдарда лауазым алу мүмкіндігі жоқ, оқыту жүктемесі жоғары (зерттеушілік лауазымдардан басқа), мекемедегі ықпалы төмен, төлем аз, немесе мүлдем жеңілдіктер жоқ (адъюнкт-профессорға қараңыз) және академиялық бостандық қорғалуы шектеулі. Германиядағы университет профессорларына жасалған нацистік манипуляцияларға жауап ретінде, АҚШ жоғары біліміндегі лауазымның қазіргі тұжырымы Америкалық университет профессорлары қауымдастығының (AAUP) 1940 жылғы «Академиялық бостандық және лауазым туралы қағидалар туралы мәлімдемесімен» қалыптасты. AAUP және Америка колледждері мен университеттері қауымдастығы (AAC&U) бірлесіп жасаған және бекіткен 1940 жылғы мәлімдеме 250-ден астам ғылыми және жоғары білім беру ұйымдарымен қолдалады және АҚШ-тағы жоғары оқу орындарындағы факультеттердің нұсқаулықтарына және ұжымдық шарттарға кеңінен енгізілген. Бұл мәлімдемеде «Жалпыға ортақ игілік шындықты еркін іздеуге және оны еркін жариялауға байланысты» делінеді және осыған байланысты оқыту мен зерттеуде академиялық бостандықтың маңызды екеніне назар салады. АҚШ-та (K 12) мемлекеттік мектептердегі мұғалімдерге берілген лауазымдық құқықтар да бір ғасырдан астам уақыттан бері бар.

Аргументтер жақта

Профессорлық лауазымды қорғаушылар, Элен Шреккер және Эон Дж. Скобл сияқты, қазіргі кезде лауазымды бекітудің қателіктері мен профессорлардың осы лауазымды пайдалануының проблемаларын мойындайды; алайда, Скобл айтқандай, "кері жақтары айтылғаннан гөрі нашар емес, немесе [пайдасы] шығындардан артық" – және ол осы талқылаудың өзі академиялық бостандық арқасында мүмкін болғанын атап көрсетеді. "Лауазым – ғалымдардың еркін ізденіс пен әртүрлі көзқарастарды қорғаудың ең жақсы құралы", – деп жазады Скобл, "осы күрделі поляризация мен интернет ашуы кезінде әсіресе". Біз оны түзетуге, жоюға емес, көңіл бөлейік. Лауазымды жақтаушылар, университет профессорларына талантты мамандарды тарту үшін, лауазым арқылы берілетін қауіпсіздік қажет дейді, себебі көптеген салаларда жеке сектордағы жұмыс орындары айтарлықтай жоғары жалақы төлейді; Шреккердің айтуынша, профессорларға "басқа жұмысшылардың көпшілігі тек армандаған жұмыс қауіпсіздігін қамтамасыз ету" университеттердің жеке сектормен бәсекелесе алмауына тең келеді: "Афиналда, университеттер корпорация емес және басқа салалардағы ұқсас білімі бар адамдар күтетін қаржылық сыйақыны бере алмайды". Сонымен қатар, Шреккер жалғастырады, зерттеу лауазымдарына жоғары мамандану қажет болғандықтан, олар мансап бойындағы орындалу бағалауларының жиілігі мен қарқындылығын күшейтуі керек, сондай-ақ басқа жұмыс орындары сияқты икемділік пен айналым деңгейіне ие бола алмайды, бұл лауазымды рәсімдеуді қажеттілікке айналдырады: "Математик ортағасырлық ислам туралы сабақ бере алмайды, ал өнер тарихшысы органикалық химия зертханасын басқара алмайды. Сонымен қатар, жұмыс беруші мекеме мұндай өзгеріске мүмкіндік беретін қайта оқытуды қамтамасыз ете алмайды. Тіпті ең ірі және жақсы жабдықталған мекемелердің өзі ортағасырлық исламтанушыларын және алгебралық топологтарын жыл сайын қайта бағалау және ауыстыру үшін жеткілікті ресурстарға ие емес. Сондықтан, академиялық қауымдастық лауазым арқылы институттің сапасын сақтай отырып, шамадан тыс айналымды болдырмайды. Бұл екі бағалаудан тұрады – біріншісі жұмысқа орналасу кезінде, екіншісі алты жылдан кейін – олар қоғамдағы басқа салаларға қарағанда әлдеқайда қатаң және институтқа үміткерлердің қабілетіне жеткілікті сенімділік береді". Лауазым академиялық еңбекақының ақшалай емес аспектілерін де бекітеді, талап етілетін жалақыны төмендетеді. Бірақ ең бастысы, лауазым академиялық бостандықты қорғайды: ғалымның саясаты оның факультетінің, институтының немесе қаржыландырушы органдарының саясатына қайшы келетін жағдайларда ғана емес, сонымен қатар, ғалымның жұмысы салалық қабылданған түсініктерге қарсы жаңалықтар енгізген жағдайларда да. Элен Шреккер оның кемшіліктерін мойындағанмен, академиялық бостандықты сақтаудағы лауазымның маңызды рөлін растайды:

Дегенмен, Урофский, Гарсетти және Хонг сияқты өкінішті шешімдермен лауазымның ыдырауына қарамастан, академиялық бостандықтың дәстүрлі түрі әлі де бар, оны дұрыс түсінбеген және қауіпке ұшыраған болуы мүмкін. Ол колледж және университет оқытушыларының жұмыс орнының қауіпсіздігі мен институционалдық билігін қорғайтын екі практикаға негізделген: лауазым мен факультет басқаруы. Бұл сондай-ақ осы практикаларды қоршап тұрған рәсімдік кепілдіктерге байланысты. Менің тәжірибем лауазымның құндылығын дәлелдейді. Кәсіби стандарттарға сәйкес келуге және еркіндік пен әлеуметтік әділдік мәселесіне үлес қосуға тырысатын тарихшы ретінде, мен кейбір орталарда даулы тұлға ретінде қарастырыламын. Бірақ мен жазған немесе айтқан нәрсе үшін жұмыстан айырылып қалам деп үнемі уайымдасам, жұмысымды тоқтата алмаймын. Лауазым – институттардың колледждер мен университеттердің оқытушыларына өздерінің кәсіптерін жүзеге асыруға мүмкіндік беретін қорғалған кеңістік құру механизмі, олар танымал емес немесе дәстүрлі емес іс-әрекеттерге кірісіп, мансабынан айырылып қалады деп уайымдамайды. Нақтырақ айтқанда, ол американдық білім беру сапасын және әріптестерінің оқыту, зерттеу және институционалдық жазалаудан қорқымай азаматтық позицияны білдіру қабілетін қорғайтын экономикалық тұрақты профессорлардың тобын құрайды. Дегенмен, лауазым мен академиялық бостандық арасындағы қатынастың идеалды нұсқасы осы. Бастауыш және орта мектептерде де лауазым мұғалімдерді жеке, саяси немесе басқа жұмысқа қатысы жоқ себептермен жұмыстан босатудан қорғайды: лауазым мектеп округтеріне тәжірибелі мұғалімдерді аз тәжірибелі, арзан мұғалімдерге ауыстыруға тыйым салады, сондай-ақ эволюциялық биология, теология және даулы әдебиет сияқты даулы оқу бағдарламаларын оқыту үшін мұғалімдерді жұмыстан босатудан қорғайды. Егер Шреккердің қорғауындағы "әлеуметтік әділдік" элементі қазіргі академиялық бостандық кепілдіктерінің академиялық факультеттерде солшыл эхо-камера құратынын көрсетсе, Скобл лауазым осылайша идеялардың әртүрлілігін сақтау үшін одан да қажет дейді: "Академияда өз ортодоксиясы бар, саяси ұстанымдардағы солға қарай бұрылыс жақсы құжатталған. Брюс бұл лауазымға қарсы аргумент дейді, бірақ менің ойым, егер мен топтық ойдың ортодоксиясы бар деп сенетін болсам, мен жазған эссе үшін немесе екінші поправкаға немесе анархизм туралы кітап үшін жұмыстан босатылмайтынымды қамтамасыз етуді одан да қалаймын. Менің ойымша, қарсы аргумент – ортодоксия қанағаттанарлық деңгейге жеткен сайын, гетеродоксалды ғалым лауазымға орналасуы немесе тіпті жұмысқа қабылдануы мүмкін емес. Мен бұл мәселе тудыратынын көремін, бірақ лауазымды жою көмектеседі деп ойламаймын. Қазірдің өзінде кейбір гетеродоксалды ғалымдар жұмысқа қабылданып, лауазым алады. Егер тек гетеродоксалдылар ғана формалды қорғауға мұқтаж болса және біз өсіп келе жатқан ортодоксиямен күресіп жатсақ, онда формалды қорғауды жою мәселені ушықтырады". Скобл "лауазым нашар профессорларды қорғайды" деген сынға қарсы нақты және анық түрде талас жүргізеді: "Менің аргументім – бұл осылай болғанда, жүйенің бұзылуы, оның дұрыс пайдалануының ішкі ерекшелігі емес. Жұмыс істеуі керек болған нәрсе – нашар профессорлар лауазым алмайды. Жауабы: 'бірақ олар алады, сондықтан лауазым жаман идея'. Бірақ бұл қызыл шамды өткізіп, пойыз апатына себеп болғандықтан, жүргізу жаман идея дегенге тең".

Қарсы дәлелдер

Кейбіреулер қазіргі заманғы лауазымдық жүйелер академиялық еркіндікті шектейді деп, лауазымға үміткерлерді лауазымды профессорлар сияқты орташа деңгейде болуға мәжбүр етеді деп санайды. Мысалы, физик Ли Смолиннің айтуынша, "жас теориялық физик үшін жоғары энергетикалық теория саласына қосылмау – мансапқа қатысты өлімге тең". Экономист Стивен Левитт профессорлардың өнімділігін арттыру үшін (экономика профессорлары үшін) лауазымды мерзімді жоюды ұсынады және профессорларға жұмыс орнының қауіпсіздігінен айырылғаны үшін өтемақы ретінде жалақыны көтеру қажет болуы мүмкін екенін атап өтеді. Кейбір АҚШ штаттары мемлекеттік университеттерде лауазымды мерзімді жою туралы заңдарды қарастырып жатыр. Лауазымды мерзімге тағы бір сын – ол жайбарақаттықты марапаттайды. Профессорлар лауазым алғаннан кейін, олардың жұмысына бұрынғыдан аз күш салуы мүмкін, себебі оларды қызметтен босату институты үшін қиын немесе қымбатқа түседі. Тағы бір сын – институт лауазымды профессорлардың нашар жұмыс істеуіне төзе алады. Стетсон университетінің тарих профессоры Гилберт Лайкан, өзі қабылдамайтын профессор әріптесі туралы жазғанда: "декан, жақсаруға тырыспайтын лауазымсыз оқытушының тиімсіз оқытуын қабылдамайды", – деді, осылайша тиімсіз оқытуға төзімділік танылатынын тікелей мойындайды немесе кемінде, осыған қатысты дұрыс пікірді қалдырады, егер профессор лауазымды болса.