Кіріспе
Американдық ихтиолог, педагог және евгеник (1851–1931)
Дэвид Старр Джордан (19 қаңтар 1851 – 19 қыркүйек 1931) Стэнфорд университетінің алғашқы президенті болды, ол 1891 жылдан 1913 жылға дейін қызмет етті. Ғылыми мансабында ол ихтиолог болған. Стэнфорд университетінің президенті болып тағайындалғанға дейін, 1884 жылдан 1891 жылға дейін Индиана университетінің президенті қызметін атқарды. Старр евгениканы ынталы түрде қолдады, оның жарияланған пікірлері "жарыс дегенерациясынан" қорқуын білдірді және мал мен адамдардың "бірдей таңдау заңдарымен басқарылатынын" айтты. Ол соғыстың ген қорының ең жақсы өкілдерін жоятынына сенгендіктен, антимилитарист болды және бастапқыда Американың Бірінші дүниежүзілік соғысына қатысуына қарсы болды.
Ерте өмір және мансап
Джордан Нью-Йорк штатының Гейнсвилл қаласында дүниеге келіп, Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі фермада өсті. Оның ата-анасы оны жергілікті қыздар орта мектебінде оқытуға беймәлім шешім қабылдады. Оның ортаңғы аты, Старр, ертедегі халық санағында кездеспейді және, көрінетін нәрсе, өзі таңдаған; ол Корнеллге түскен кезде оны қолдана бастады. Ол бұл атауды анасының Томас Старр Кинг пасторына деген құрметінің құрметіне таңдағанын айтты. Луи Агассиз оны ихтиологияны зерттеуге шабыттандырды. Джордан Корнелл университетінің алғашқы студенттерінің қатарында болды және 1872 жылы ботаника бойынша магистр дәрежесін алды. Ол өзінің "Адамның күндері" атты өмірбаяндық еңбегінде былай деп жазды: "1869 жылғы наурызда «кешіккен» бірінші курс студенті ретінде түскеннен кейінгі үш жыл ішінде ғылым бакалавры дәрежесіне қажетті барлық талаптарды орындадым, сонымен қатар ботаника бойынша шамамен екі жылдық озық жұмыс жасадым. Бұл ескеріліп, факультет 1872 жылғы маусымда бітіру кезінде дәстүрлі бакалавр дәрежесінің орнына ғылым магистрі дәрежесін берді. Мен, ешқандай кінәсіз, Корнеллдің екі дәрежесін біріктірген жалғыз түлек болдым". Оның магистрлік диссертациясы «Уайоминг округінің жабайы гүлдері» тақырыбына арналған. Джордан бастапқыда бірнеше шағын орталық батыс колледждерінде және орта мектептерде, соның ішінде Индианаполис орта мектебінде табиғаттану курстарын оқытты. Индианаполисте жүргенде, 1875 жылы Индиана медициналық колледжінен медицина докторы дәрежесін алды. Индианаполистегі Индиана медициналық колледжі 1869 жылы ашылып, 1878 жылы таратылды. Индиана медициналық колледжінің стандарттары аса жоғары емес еді. Джордан өзі бұл тәжірибе туралы ойланып, былай деп жазды: «Мен сондай-ақ медициналық колледжде біраз уақыт өткізе алдым, одан 1875 жылдың көктемінде (қиындықсыз) медицина докторы дәрежесін алдым, бірақ бұл мамандыққа түсу менің ниетімде болған жоқ». Келесі жылы, 1876 жылы, Джордан колледжде салыстырмалы анатомияны оқытты. Джордан 1877 жылы Батлер университетінен құрметті докторлық дәрежесін де алды. Содан кейін ол 1879 жылы Индиана университетінің Блумингтон қаласындағы табиғаттану факультетіне зоология профессоры болып қабылданды. Оның оқытуына евгениканың оның түсінігі кірді, ол «англосаксондық/нордикалық нәсілдің құлдырауын болдырмауға тырысты, нәсілдік араласуды шектеу арқылы және жарамсыз деп санағандардың көбеюіне жол бермеу арқылы».
Жеке өмір
Джордан 1875 жылдың 10 наурызында Массачусетс штатының Перу қаласында, оның туған жерінде, биолог және Маунт-Холиоке колледжінің түлегі Сьюзан Боуэнге (1845–1885) үйленді (олар Луис Агассиздің Пеникизе аралындағы жазғы ғылым мектебінде танысқан). Ол 10 жыл некеде тұрғаннан кейін, қысқа аурудан кейін 39 жасында қайтыс болды. Боуэн Джорданнан алты жас үлкен болды. Олардың үш баласы болды: педагог Эдит Моника (1877–1965), Гарольд Боуэн (1882–1959) және Тора (1884–1886). Кейін Джордан 1887 жылы Джесси Найтпен (1866–1952) үйленді. Олардың некесінде, бірінші әйелінің қайтысынан кейін екі жыл өткенде, Найт 21 жаста, ал Джордан 36 жаста болды. Олар Джордан Индиана университетінің президенті қызметін атқарып жүргенде танысты. Екінші әйелінен тағы үш бала дүниеге келді: Найт Старр (1888–1947), Барбара (1891–1900) және Эрик Найт (1903–1926).
Индиана университетінің президенті
1885 жылы ол Индиана университетінің президенті болып тағайындалды және 34 жасында елдегі ең жас университет президенті атанды. Сондай-ақ ол, дін қызметкері емес, Индиана университетінің алғашқы президенті болды. Ол университеттің қаржылық жағдайын және беделін жақсартты, студенттер санын екі есеге көбейтті және таңдау пәндерінен тұратын жүйені енгізді. Корнелл университетіндегідей, бұл заманауи гуманитарлық білім беру бағдарламасының ерте қадамдарының бірі болды.
Стэнфорд президенті
1891 жылдың наурыз айында Лиланд және Джейн Стэнфордтар оған жүгініп, Калифорнияда ашылуға дайын тұрған Лиланд Стэнфорд кіші университетінің президенті болуды ұсынды. Корнелл университетінің президенті Эндрю Уайтқа бұл қызмет ұсынылған еді, бірақ ол Стэнфордтардың либералды-гуманитарлық білім беру бағдарламасымен және діни ағымға бөлінбеген, бірлесіп оқытатын мектеп туралы көзқарасына сай келетін білім беру философиясы бойынша Джорданды Стэнфордтарға ұсынды. Джордан ұсынысты дереу қабылдады. Джордан Богемия клубының және Сан-Францискодағы Университет клубының мүшесі болды. 1892 жылдан 1903 жылға дейін Джордан Сьерра клубының директоры қызметін атқарды. 1931 жылы ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды.
Дэвид Старр Джордан үйі
1905 жылы ол Калифорния штатындағы Камель-де-Си қаласында Камино Реал мен 7-авенюдің солтүстік-шығыс бұрышында, кейін "Профессорлар қатары" деп аталатын жерде жазғы үй салған алғашқы профессорлардың бірі болды. Ол Стэнфорд университетінің энтомология профессоры Вернон Лайман Келлоггпен жақын дос болды, ол да Кармельде тұрды.
Эвгеника
1899 жылы Джордан Стэнфордта нәсілдік сегрегация және нәсілдік тазалық туралы эссе оқыды. Эссесінде Джордан "Адамзаттың бір нәсілі немесе малдың бір тобы бірдей таңдау заңдарымен басқарылады" деген пікірді айтты. Джордан "расалық біртіктікті" сақтауға күш-жігер жұмсалмаса, "расаның төмендеуіне" (дегенерацияға) алып келетін үлкен қорқыныштары мен фобиялары болды.
Евгеникаға негізделген соғысқа қарсы дәлел
Бұл эсседе Джорданның басты тезистерінің бірі – оның идеалды қоғамға қойған мақсаттары соғыстан гөрі бейбітшілік арқылы жақсырақ іске асырылатыны болды. Оның соғысқа қарсы аргументі – соғыстың зиянды екендігі, себебі ол ген қорынан ең күшті адамдарды шығарып тастайды. Джордан: «Болашақтағы соғыс болуы мүмкін емес, себебі елдер оған қаржылай төлей алмайды», – деп мәлімдеді. Бір комментатордың айтуынша, «Ол өзінің болжамдарын қолдайтын аз ғана дәлелдер тапса да, ол әлі де сенімді түрде: «Соғыс – әрқашан және барлық жерде табиғи іріктеудің кері процесін білдіреді» деп тұжырымдады». Эссенің кеңейтілген нұсқасы 1906 жылы Бенджамин Франклиннің туғанына 200 жыл толуына орай Филадельфияда оқылды және Америка философиялық қоғамы тарапынан басылды. Келесі жылы Бостондағы Beacon Press баспасында «Адамның егіні» деген жаңа тақырыппен және сол тақырыпшамен эссенің кеңейтілген нұсқасы жарық көрді. Бұл жаңа нұсқа Джорданның үлкен ағасы Руфуске арналды, ол Америка Азамат соғысына ерікті болып қатысқан және Джорданның сөзіне сүйенсек, «1862 жылғы адам егінінің» бір бөлігі болған. Джорданның евгеникалық және соғысқа қарсы көзқарастарының қалыптасуына 1862 жылы оның ағасының Америка Азамат соғысына қатысқаннан кейін шатыр қызбасынан (вероятно, тифтен) қайтыс болуы ықпал еткен болуы мүмкін. 1910 жылы эссенің бастапқы және қысқартылған нұсқасы Американың унитариандық қауымдастығы тарапынан «ең кең таралымды қамтамасыз ету үшін арзан бағада» қайта басылды. 1915 жылы Джордан Бостондағы Beacon Press арқылы «Соғыс және тұқым» деген «осы тақырыптағы кеңейтілген зерттеу» жариялады. Мұнда Джордан салыстырмалы түрде жаңа термин – «евгеника» және оның қарама-қарсысы «дисгенетика» терминдерін анықтап, қолдана бастады.
ықпалды рөлі
1928 жылы Джордан АҚШ-та міндетті стерилизация заңдарын қолдаған евгеникалық ұйым – Human Betterment Foundation қорғаншылар кеңесінің алғашқы құрамына кірді. Одан кейін ол Америка селекционерлер қауымдастығының евгеника комитетінің төрағасы болды, осы комитеттен Калифорния штатының мәжбүрлі депортация және стерилизация бағдарламасы туындады. Кейін Джордан Human Betterment Foundation ұйымын құруға сенімгер ретінде көмектесті. Аталған қор "Адамның жақсаруы үшін стерилизация" деген кітап жариялады.
Джейн Стэнфордты өлтіргені туралы
1905 жылы Джордан Джейн Стэнфордтың қанына батқан өлімін жасыруға тырысты. Оахуда демалыста болған Стэнфорд, жергілікті сот қазыларының айтуынша, стрихнин уынан кенеттен көз жұмған. Содан кейін Джордан Гавайиге кемемен сапар шегіп, істі зерттеу үшін дәрігер жалдады және оның жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болғанын мәлімдеді, бірақ бұл аурудың белгілері оның шын мәнінде байқалған белгілерімен мүлде сәйкес келмеді. Оның мұндай қадамға бару себебі әлі де болжамдарға толы. Бір мүмкіндік – ол университеттің абыройын сақтауға тырысқан. Бұл пікір 2003 жылға дейін қабылданған еді, сол кезде оның өлтірілгеніне қатысты бірнеше жарияланымдар жарық көрді.
Соңғы жылдары және мұрасы
Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Джордан белсенді өмір салған, ихтиология, әлемдік қатынастар, бейбітшілік және өзінің өмірбаяны туралы жазды. 1886 жылы Корнелл университетінің құрметті LL.D. дәрежесімен марапатталды. 1902 жылы Джонс Хопкинс университетінің құрметті LL.D. дәрежесімен марапатталды. 1909 жылы Индиана университетінің құрметті LL.D. дәрежесімен марапатталды.
1902 Honorary LL. D. awarded by Johns Hopkins University
1909 Honorary LL. D. awarded by Indiana University
Скептицизм
Ол евгениканы қолдағанмен, псевдонаулықтың басқа да кейбір дәлелдеріне күдікпен қарады. Псевдоғалымның "жүйелі білімсіздігін" сипаттау үшін ол "сциософия" терминін енгізді. Оның кейінгі "Жоғары ақымақтық" еңбегі философ Мартин Гарднерді ғылыми күмәнділік туралы "Ғылым атынан туындаған әдеттер мен жаңылыстар" атты зерттеме жазуға шабыттандырды. Оның ұлы Эрик Найт Джордан (1903–1926) 22 жасында Калифорния штатының Гилрой қаласының жанындағы жол апатында қаза тапты. Эрик Ревильягигедо аралдарына палеонтологиялық экспедицияға қатысып, академиялық карьераны қарастырып жүрген.
Өлім
1931 жылдың 19 қыркүйегінде Джордан екі жыл бойы басталған бірнеше инсульттан кейін Стэнфорд кампусындағы үйінде қайтыс болды.
Есімдік ағашы
Девид Старр Джорданның "Есімді ағашы" Гавайи университетінің Маноа кампусының арборетумындағы, үнді резеңке ағашы (Ficus elastica) Джорданға Жапонияға сапарының бастапқы кезінде сыйға берілді және ол 1922 жылдың 11 желтоқсанында оны отырғызды, қазір Гавайидің ерекше ағаштарының тізімінде.
Балық шаруашылығы зерттеу кемесі
1966 жылы «Дэвид Старр Джордан» балық шаруашылығын зерттеу кемесі АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметінің Коммерциялық балық шаруашылығы бюросының қызметіне қабылданып алынды. Кейіннен кеме Ұлттық мұхиттық және атмосфералық басқару басқармасының флотында NOAAS David Starr Jordan (R 444) ретінде қызмет етті. 2010 жылы қызметтен босатылып, жеке компанияға сатылды, ол оны R/V Ocean Starr деп қайта атады.
Дэвид Старр Джорданның есімімен аталған немесе бұрын аталған мектептер
ХХ ғасырдың басында бірнеше мектеп оның құрметіне аталды немесе оның есімімен байланыстырылды. Алайда, 2018 жылдан кейін оның евгеникалық әрекеттері кеңінен белгілі болғандықтан, көпшілігі қайта аталды. Лос-Анджелес, Калифорниядағы Дэвид Старр Джордан орта мектебі 1923 жылы құрылған; 2020 жылы атауы «Джордан орта мектебі» деп қысқартылды, осылайша онымен байланысты атау алынып тасталды, ал «Джордан» түлектер үшін жалпы мұра есімі ретінде сақталды. 1934 жылы құрылған Лонг-Бич, Калифорниядағы Джордан орта мектебі 2020 жылдың ортасында мектеп округі соңғы рет қайта атау мүмкіндігін қарағанда оның атымен аталған болатын. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, бұл Джорданды құрметтейтін жалғыз мемлекеттік мектеп. 1937 жылы құрылған Пало-Альто, Калифорниядағы Джордан орта мектебі 2018 жылы афроамерикалық жад чипін ойлап тапқан Франк С. Гриннің есімімен аталды. 1940 жылдары құрылған Бербанк, Калифорниядағы Дэвид Старр Джордан орта мектебі 2021 жылы еңбек қозғалысының көшбасшысы және азаматтық құқықтар белсеншісі Долорес Хуертаның есімімен аталды.
Университет кампусының ғимараттары
Джордан Индиана университеті және Стэнфорд университетімен тығыз байланыста болды, ал екі университет те оның құрметіне ғимараттар мен кампустың басқа да нысандарына оның есімін берді. Бірақ, 2020 жылдары оның беделі даулы болғандықтан, олар өз кампустарындағы Джорданның есімін алып тастауға кірісті.
Стэнфорд
Стэнфорд 1917 жылы бұрынғы президентіне құрмет көрсетіп, 1899 жылы салынған зоология ғимаратын Джордан залы деп атады. Басқа кампус нысандары Джордан алаңы, Джордан модульдік үйлері және Джордан жолы деп аталды. 2020 жылдың қазан айында Стэнфордтың қамқоршылар кеңесі, кеңесші комитеттің ұсынысы бойынша, Джорданның атын барлық төрт нысаннан алып тастау туралы бірауыздан шешім қабылдады. Бұрынғы Джордан залы келесі жылы тұрақты атау таңдалғанға дейін 420-ғимарат деп аталатын болды. Стэнфорд президенті Марк Тессиер Лавинге Джордан алаңын және Джордан модульдік үйлерін қайта атау тапсырылды. Кеңесші комитет медициналық кампустағы көшенің атын өзгертуді ұсынды, бұл өзгеріс ағымдағы құрылыс және жоспарлау барысында жүзеге асырылуы мүмкін.
Индиана штаты
1956 жылы Индиана университеті биология факультеті үшін жаңа ғимарат салғанда, ғимаратқа оның бұрынғы президенті және биология факультетінің мүшесі Джорданның құрметіне ат қойылды. 2020 жылдың қазан айында Индиана университетінің қамқоршылар кеңесі Джорданның атын биология ғимаратынан, сондай-ақ тұрақтан және кампустың ортасынан өтетін «өзеннен» (іс жүзінде – кішкентай арнадан) алып тастау үшін көп дауыспен шешім қабылдады. Бұл жерлерден Джорданның аты қамқоршылар кеңесінің отырысы аяқталғаннан кейін дереу алынып тасталды және оларға келесі жылы тұрақты атаулар таңдалғанға дейін уақытша, жалпылама атаулар берілді. Джордан залы, Джордан өзені және Джордан даңғылындағы тұрақ тиісінше Биология ғимараты, Кампус өзені және Шығыс тұрағы болып өзгерді. 2021 жылдың тамызында Биология факультетінің қызметкерлері жаңа IU президенті Памела Уиттенге үндеу жолдап, университет басшылығын Биология ғимаратын 1998 жылы қайтыс болған афроамерикалық IU түлегі, марапатты бұрынғы оқытушы және эндокринолог Джеймс П. Холландтың құрметіне қайта атауға шақырды. IU президенті Майкл МакРобби Университет атауларын беру комитетіне Блумингтон қаласымен бірлесіп Джордан даңғылына жаңа атау табуды тапсырды, өйткені бұл даңғылдың бір бөлігі IU-ге, ал бір бөлігі қалаға тиесілі еді. 2020 жылдың қазанында Блумингтон қалалық кеңесінде Джордан даңғылының атауын өзгерту туралы ұсыныстар айтылды. 2021 жылдың сәуірінде Блумингтон мэрі Джордан даңғылының балама атауларын зерттеу үшін жеті мүшеден тұратын жұмыс тобын құрды. 2021 жылдың қыркүйегінде Блумингтон қалалық жоспарлау комиссиясы Джордан даңғылын Иглсон даңғылы деп қайта атауды мақұлдады, ал IU атауларын өзгерту комитеті мен IU қамқоршылар кеңесінің мақұлдауын күтіп, өз бөлігін Фуллер Лейн деп қайта атау процесінде екенін хабарлады. Қала көше атауын өзгертуді 2022 жылдың ақпан айына дейін аяқтауды жоспарлады. Екі жаңа көше аты да құлдыққа туғаннан кейін Блумингтонға көшіп келген көрнекті афроамерикалық отбасыларды құрметтейді. 2021 жылдың желтоқсанында IU қамқоршылар кеңесі университетке тиесілі Джордан даңғылының жаңа аты ретінде Иглсон даңғылын бекітіп, университеттің бөлігін Фуллер Лейн деп атау туралы бұрынғы шешімін қайта қарады. 2021 жылдан бастап Индиана университетінің Оңтүстік Бенд кампусында Джорданның құрметіне стипендия бар, ол студенттерге қысқа мерзімге АҚШ-тан тыс жерде оқуға мүмкіндік береді.
Корнеллдің Дэвид Старр Джордан сыйлығы (19862020)
1986 жылдан бастап Дэвид Старр Джордан сыйлығы Корнелл университеті, Индиана университеті және Стэнфорд университеті бірлесіп қаржылаған ортақ қор есебінен ұйымдастырылды. Әр үш жыл сайын бұл сыйлық эволюция, экология, популяциялық биология немесе организмдер биологиясы салаларындағы еңбектерімен көзге түскен 40 жасқа дейінгі жас ғалымға табысталды. Сыйлық соңғы рет 2015 жылы Техас университетінің биология профессорына берілді. Джорданның евгениканы қолдауына байланысты беделі күмәнді бола бастағаннан кейін, әсіресе 2020 жылы Стэнфорд және Индиана университеттерінің кампустарындағы ғимараттардан оның есімі алынғаннан соң, сыйлықты қайта атау туралы ұсыныстар түсті. Сыйлық 2020 жылы ресми түрде тоқтатылып, қор қаражаты тиісті университеттерге қайтарылды.
Қағаздар
Джорданның құжаттары Стэнфорд университеті мен Свартмор колледжінде сақталады. Джорданның сүйір мұрынды балығы (snapper), Lutjanus jordani; қысқа жақты егізтікен (eelpout), Lycenchelys jordani; Malthopsis jordani; Персия шығанағының груперы (grouper), Mycteroperca jordani; Neosalanx jordani; Патагониялық тотен (Patagonotothen), jordani; Ptychidio jordani; солтүстік ронкил, Ronquilus jordani; қысқа денелі тасбалық (rockfish), Sebastes jordani; Джорданның дамселі (damsel), Teixeirichthys jordani; Джорданның скулпині (sculpin), Triglops jordani.