Кіріспе
АҚШ-тың Фаллужаны бомбалауы 2003 жылдың сәуірінде, Иракқа басып кіру басталғаннан кейін бір ай өткен соң басталды. 2003 жылдың сәуірінде АҚШ әскерлері АҚШ қатысуына қарсы наразылық білдірген наразылар тобына оқ атты. АҚШ күштері алдымен оларға оқ атылғанын мәлімдеді, бірақ наразылық орнына барған Human Rights Watch ұйымы физикалық дәлелдер АҚШ мәлімдемесін растамайтынын және тұрғындардың АҚШ күштері ешқандай себепсіз көпшілікке атып таратқаны туралы айыптауларын растады деген қорытындыға келді. Нәтижесінде 17 адам қаза тауып, 70 адам жарақат алды. Кейінірек АҚШ сарбаздары тағы да наразылық білдіргендерге оқ атты; Фаллужа қаласының мэрі Таха Бедайви әл-Алвани екі адам қаза тауып, 14 адам жараланғанын хабарлады. Ирак көтерілісшілері бір жылдан кейін қаланы басып алды, бірақ АҚШ әскерлері оларды қоршауға алып, екі шабуыл жасап шығарды. Бұл оқиғалар қала мен айналасындағы аудандарда кең ауқымды қиратуға және гуманитарлық апатқа әкелді. 2004 жылға қарай қала көбінесе қиратылған, ғимараттардың 60 пайызы зақымдалған немесе жойылған, ал халық саны соғысқа дейінгі деңгейдің 30-50 пайызына дейін төмендеді.
The United States bombardment of Fallujah began in April 2003, one month after the beginning of the invasion of Iraq. In April 2003 United States forces fired on a group of demonstrators who were protesting against the US presence. US forces alleged they were fired at first, but Human Rights Watch, who visited the site of the protests, concluded that physical evidence did not corroborate US allegations and confirmed the residents' accusations that the US forces fired indiscriminately at the crowd with no provocation. 17 people were killed and 70 were wounded. In a later incident, US soldiers fired on protesters again; Fallujah's mayor, Taha Bedaiwi al Alwani, said that two people were killed and 14 wounded. Iraqi insurgents were able to claim the city a year later, before they were ousted by a siege and two assaults by US forces. These events caused widespread destruction and a humanitarian crisis in the city and surrounding areas. As of 2004, the city was largely ruined, with 60% of buildings damaged or destroyed, and the population at 30%–50% of pre war levels.
2003 жылы Иракқа шабуыл
Тұрғындардың көпшілігі сүнниттер болғанмен және Саддам Хусейннің билігін қолдаған, оның құлағаннан кейін Фаллужада әскери күштердің болуы шектеулі болды. Жаратылған қарақшылық аз болды, ал қаланың жаңа мэрі – Таха Бидайви Хамед жергілікті тайпа көшбасшылары тарапынан таңдалды және ол АҚШ-ты қолдады. 2003 жылдың 23 сәуірінде АҚШ армиясының 1-ші батальоны / 2-ші бригадасы 82-ші әуе десант дивизиясы қалаға кірген кезде, олар бос қалған Баас партиясы штаб-пәтерінде, жергілікті мектепте және қала сыртындағы Баас партиясының демалыс орнында (Dreamland) орналасты. Қала ішіндегі АҚШ базалары жақсы қарым-қатынастың жоғалуына себеп болды, әсіресе қала тұрғындарының көпшілігі АҚШ армиясы салыстырмалы түрде тыныш қаладан тыс жерде қалатынын үміттенеді.
Тұрақсыздық, 2003 жылдың сәуірі 2004 жылдың наурызы
2003 жылдың 28 сәуірінде бірнеше жүз тұрғын АҚШ-тың кешкі комендант сағатын бұзып, Фаллужаның көшелерімен жүрді. Олар бұрынғы Баас партиясы штаб-пәтерінде орналасқан әскерилердің қасынан өтіп, жергілікті мектептегі әскери присутствиеге наразылық білдірді. АҚШ әскерлері халыққа оқ атып, 17 адамға дейін өлтіріп, 70-тен астам наразыны жарақаттады. АҚШ әскерлері өзін қорғап атып жатыр деген мәлімдеме жасады, бірақ наразылар қарусыз екенін айтты. Адам құқықтары жөніндегі тәуелсіз бақылаушылар АҚШ күштеріне шабуыл жасалғанына ешқандай дәлел таппады. Оқиға қала әкімінің кеңсесіне жақын жерде болды. Сол кезде 3-ші атқыштар дивизиясы Анбар провинциясының барлық аумағын бақылап тұрды, және үлкен күштердің қажеттігі анық болды. Фаллужадағы 3-ші атқыштар дивизиясының (2-ші эскадрильясы) батальондық тобы 3-ші жаяу әскер дивизиясының 2-ші бригадасымен ауыстырылды. Жаз айларында АҚШ армиясы қаладағы соңғы базасын (Баас партиясы штаб-пәтері; FOB Laurie) жабу туралы шешім қабылдады. Осы кезде 3-ші атқыштар дивизиясының барлық күштері Фаллужадан тыс, бұрынғы Баас курорты Dreamland-те орналасты. 11 мамырдағы Муджахидин-е-Халқ ұйымының қаруын тастауынан және Төртінші Женева конвенциясына сәйкес қорғауға алынған тұлғаларға статус беруден кейін, 3-ші жаяу әскер дивизиясы Фаллужадағы үлкен әскер контингентін орналастыру үшін Dreamland-ке жақын орналасқан үлкен МЕК кешенін де пайдалана бастады. Оның бақылауында 3-ші жаяу әскер дивизиясы Фаллужа қаласының ішінде базалар ұстамады. 30 маусымда мешітте "күшті жарылыс" болды, нәтижесінде имам шейх Лейт Халил және тағы сегіз адам қаза тапты. Қала тұрғындары армияның мешітке зымыран шапқанын айтса, АҚШ полковнигі Джозеф Дисалво жарылыс мешітке жақын ғимаратта болғанын мәлімдеді. Оқиғадан бірнеше күн бұрын жағдай тыныш болған, бірақ АҚШ әскерлері террористік шабуылдардың алдын алу мақсатында мотоциклдерді тәркілеп алып жатқан. 3-ші жаяу әскер дивизиясы Фаллужаны 3-ші атқыштар дивизиясынан басып алғаннан кейін екі айдан соң үйге қайтарылды. 3-ші атқыштар дивизиясы Фаллужаны тек бір эскадрильямен қайта бақылауға алды. Сол эскадрильяға Род-Айленд армиясының Ұлттық гвардиясының 115-ші әскери полиция ротасы қосылды. 115-ші әскери полиция ротасы жүйелі түрде патрульдеу және көтерілісшілер мен қару-жарақ сақтау орындарын іздеу үшін үйлерге рейд жасады. 2003 жылдың қыркүйегінде Рамади мен Фаллужадағы 3-ші атқыштар дивизиясының орнына 82-ші әуе десанттық дивизиясының 3-ші бригадасы орналастырылды. 3-ші атқыштар дивизиясы осы екі қаладан басқа Анбар провинциясының барлық аумағын бақылауда қалды. Басқыншылықтан кейін шамамен бір жыл өткен соң, қаланың ирак полициясы мен ирак азаматтық қорғаныс корпусы тәртіп орната алмады. Көтерілісшілер көптеген шабуылдар жасады, соның ішінде қала ішіндегі полиция бөлімшелеріне шабуылдар жасап, кем дегенде 20 полиция қызметкерін өлтірді. 2004 жылдың наурыз айының басында армияның 82-ші әуе десанттық дивизиясы, генерал-майор Чарльз Х. Сваннак басшылығымен, Анбар провинциясының билігін генерал-лейтенант Конвей басқаратын I теңіз экспедициялық күштеріне тапсырды. 3-ші атқыштар дивизиясы мен 82-ші әуе десанттық дивизиясының 3-ші бригадасы үйге қайтарылды. 2004 жылдың 24 наурызында, 82-ші әуе десанттық дивизиясынан билікті алғаннан кейін бірнеше сағат ішінде АҚШ теңіз жаяу әскерлері көтерілісшілермен атысқа түсті, теңіз жаяу әскерлері осы қақтығыстарды көтерілісшілердің әртүрлі аудандардағы күшін сынау үшін пайдаланды. 27 наурызда Фаллужадағы JSOC бақылау тобының жасырындығы бұзылды және олар қиын жағдайдан шығу үшін атуға мәжбүр болды.
Мердігерлерге шабуыл
2004 жылдың 31 наурызында Фаллужадағы шейіт Ахмед Ясин бригадасының ирактық көтерілісшілері "Blackwater USA" компаниясының төрт жеке әскери мердігерін тасымалдаған конвойға шабуыл жасады. Бұл мердігерлер "Eurest Support Services" тамақтандыру компаниясы үшін әскери базаға ас-үшін жабдықтарын тасымалдаған конвойды күзетіп жүрген. Ақпараттық мәліметтерге сәйкес, шабуылдың бас-қияметшісі Ахмад Хашим Абд әл Исави болды. Төрт мердігер – Скотт Хелвенстон, Джерко Зовко, Уэсли Баталона және Майкл Тиг – көліктерінен сүйреп шығарылып, қатты ұрылып, өртеліп өлтірілді. Олардың күлген денелері көшелерде сүйреліп, содан кейін Евфрат өзені арқылы өтетін көпірге ілініп қойылды.
Қамауға алу, 2004 жылдың сәуір айы
Төрт американдық азаматтың қаза болуына және күшті саяси қысымға жауап ретінде АҚШ теңіз жаяу әскерлері "Вigilant Resolve" (Вigilant Resolve) операциясын бастады. Олар қаланы қоршап алып, осы қылмысты жасағандарды, сондай-ақ аймақтағы бүлікшілдерге қатысы болуы мүмкін адамдарды ұстауға тырысты. Фаллуджадағы мешіттердің жартысы жауынгерлер мен қару-жарақтарды жасыру үшін пайдаланылды. Ирак Ұлттық гвардиясы АҚШ теңіз жаяу әскерлерімен бірге операцияда жұмыс істеуге тиіс болған, бірақ басып кіру таңында олар формаларын тастап, дезертирлік жасады. Ирак үкіметінің кеңесінің қысымымен АҚШ Фаллужаны қайта басып алу әрекетін тоқтатты. АҚШ теңіз жаяу әскерлері қоршауда 40 адамнан қаза тапты. Шабуылда қаза тапқан ирактықтардың саны (жауынгерлер мен бейбіт тұрғындар) Ирак денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше 271, ал жергілікті аурухана басшысы Рафи әл Иссауидің айтуынша 731 адамды құрады. 9 сәуірде оккупациялық күштер қоршалған қаладан 70 000-нан астам әйелдердің, балалардың және қарттардың кетуіне рұқсат берді. 10 сәуірде АҚШ әскері Фаллужаға гуманитарлық көмек кіргізу үшін біржақты атысты тоқтату туралы жариялады. АҚШ әскерлері қаланың шетіне шегінді. АҚШ әскерлері мен жергілікті көшбасшылар арасында келіссөздер жүргізу үшін ирактық делдалдар тобы қалаға кірді, бірақ 12 сәуірге дейін нәтижеге қол жеткізе алмады. Кем дегенде бір АҚШ батальонына қараңғыда көшеде қарулы немесе қарусыз, әскери жастағы кез келген ер адамды атуға бұйрық берілді. Женева конвенциясын бұза отырып, теңізшілер қаланың басты ауруханасын жапты, оның жұмыс істеу мүмкіндігін жоққа шығарды және аурухананың су мұнарасының үстіне АҚШ снайперін орналастырды. Атысты тоқтату Ирактың оңтүстігіндегі бүлікшілдік толқынынан кейін болды, оған екі американдық сарбаздың, АҚШ әскери подрядшысы Kellogg, Brown and Root компаниясының жеті қызметкерінің және Ирактағы 50-ден астам жұмысшының тұтқындалуы кірді. Тұтқындардың бірнешеуі тұтқындалғаннан кейін бірнеше күн ішінде босатылды, ал көпшілігі өлім жазасына кесілді. АҚШ күштері келісімге қол жеткізуге тырысты, бірақ егер келісімге қол жеткізілмесе, қаланы қайта басып алу үшін шабуылды қайта бастауға уәде берді. Әскери қолбасшылардың айтуынша, олардың мақсаты – АҚШ және Ирак қауіпсіздік күштерінің өліміне жауаптыларды ұстау болды. Қоршау жалғасқан кезде бүлікшілер АҚШ теңіз жаяу әскерлерінің позицияларына шабуылдар жасады. Теңіз жаяу әскерлері біржақты атысты тоқтату туралы хабарлады.
2004 жылдың мамыр айындағы соғыс бітісі
2004 жылдың мамыр айының басында АҚШ теңіз жаяу әскерлері күшті саяси қысымға байланысты атысты тоқтату туралы жариялады. Шайқастар көбінесе қала шегінде халық тығыздығы ең төмен болған оңтүстік өнеркәсіптік ауданмен және Жолан ауданындағы қаланың солтүстік-батыс бөлігімен шектелді. Қаланың солтүстік-шығысында және оңтүстігінде де теңіз жаяу әскерлерінің батальондары орналасқан еді. Екі тарап та қайтадан шабуылға дайындалып жатқанда, генерал Конвей тәуекел етіп, қаланың бақылауын шамамен 1000 салдаты бар бұрынғы ирактық генералға тапсырды, олар кейін Фаллужа бригадасын құрды. Бірақ генералдың бағынышындағы адамдардың көпшілігі, мүмкін, көтерілісшілер болған (растау келмеді). Генерал-майор Мохамед Латиф, Иран-Ирак соғысы кезінде күрдтерге қарсы жасалған зұлматтарға қатысы бар деп айыпталған АҚШ таңдаған Жасим Мохамед Салехтің орнына келді. Атысты тоқтату шарты бойынша Фаллужаның басқаруы генерал Латифке берілуі керек еді, егер Фаллужа коалициялық күштер үшін қауіпсіз аймаққа айналса және жақын маңдағы АҚШ базаларына минометтік және ракеталық шабуылдар тоқтатылса. Латифтің жасағы Хусейн дәуіріндегі ирактық әскери формасын киді. Атысты тоқтатудың тағы бір талабы – қаланың шығыс жағында, «күлтегін жапырағының» батысында Жол бақылау пунктін (ЖБП) құру еді. Бұл ЖБП-де теңіз жаяу әскерлерінің взводы мен Ирак Ұлттық гвардиясының взводы үздіксіз күзетіп тұрды және жаз бойы дерлік күнделікті атыс-шайқастар болып тұрды. Қала ішінде мешіттер көтерілісшілердің АҚШ-қа қарсы жеңісін жариялады. Қаланың төңірегінде мерекелік тулар ілінді, ал жауынгерлер жүк көліктерінде қала көшелерімен шеру тартты. Ирак үкіметтік кеңесінің мүшесі Ахмет Чалаби, ИГК мүшесі Иззадин Салимды өлтірген бомбалаудан кейін, Фаллужадағы АҚШ әскерінің шешімдерін кінәлады, «Гараж ашық, көлік бомбалары қайта-қайта келіп жатыр» деді. АҚШ үлгісіндегі журналдар сататын дүкендердің иелері мен «батыс үлгісінде» шаш кесетін шаштараздар ұрып-сапаланып, жазаланды. Фракциялар арасындағы қақтығыстар да күшейді. Фаллужа бригадасы көп ұзамай ықпалдан тыс қалды және коалициялық әскерлер үшін жабық аймаққа айналған тағы бір фракциядан артық болмады.
Көтеріліске қарсы күрес, 2004 жылдың мамыр - қарашасы
2004 жылдың жазы мен күзінде АҚШ әскері Фаллужаға үзір-кесір әуе шабуылы жасады. АҚШ күштері барлық шабуылдардың расталған, мақсатты және барлау мәліметтеріне негізделгенін, олардың Әбу Мусаб әл-Зарқауи тобы қолданатын үйлерге бағытталғанын хабарлады. Бұл топтың басшысы Әл-Каидамен байланысты бүлікші еді. 2004 жылдың қазан және қараша айының басында АҚШ әскері көтерілісшілердің бекінісіне қарсы ірі шабуылға дайындалды. Олар дәлдікпен басқарылатын оқ-дәрілерді қолданып, қаладағы "қауіпсіз үйлерге", мейрамханалар мен жиналатын орындарға күн сайынғы әуе шабуылдарын күшейтті. АҚШ теңіз жауынгерлері де қаланың шетімен күн-түнде атыс жүргізді. Азаматтық адамдардың зардап шегуі туралы қайшылықты хабарлар тағы да тарады. 2004 жылдың 14 қазанында CNN Фаллужаға жасалған АҚШ шабуылы басталғаны туралы бұрыс хабарлады және Фаллужадан тыс жердегі 1-лейтенант Лайл Гилберттің "әскерлер шығу сызығын кесіп өтті" деген мәлімдемесін көрсетті. Бірнеше сағаттан кейін CNN Пентагон журналистерінің шабуыл басталмағанын анықтағанын хабарлады. 2004 жылдың 1 желтоқсанында Los Angeles Times газеті бірнеше атын жарияламаған Пентагон шенеуніктерінің мәлімдемесіне сәйкес, теңіз жауынгерлерінің мәлімдемесі Фаллужадағы көтерілісшілердің шабуыл жақын екенін сезген жағдайдағы реакциясын анықтау мақсатында жасалған "психологиялық операцияның" (PSYOP) бір бөлігі болды. 2004 жылдың 7 қарашасында АҚШ тағайындаған Ирактың уақытша үкіметі шабуылға дайындық ретінде 60 күндік төтенше жағдай жариялады. Себебі көтерілісшілер Фаллужа аймағында Ирак армиясы мен полициясы, АҚШ теңіз жауынгерлері және ирактық азаматтарды өлтірген бірнеше автокөлік бомбаларына шабуыл жасады. Келесі күні премьер-министр Ияд Аллави Фаллужа мен Рамадиде "халықты азат ету" және "Фаллужаны террористерден тазалау" мақсатымен шабуылға рұқсат берді. Теңіз жауынгерлері, АҚШ әскері және одақтас ирактық сарбаздары Фаллужаның батыс шетіне еніп, Евфрат өзені арқылы екі көпірді басып алды, қала шетіндегі аурухананы басып алып, ондағы шамамен 50 адамды тұтқындады. Тұтқындалғандардың жартысы кейін босатылды. Аурухана дәрігері түнгі шабуыл кезінде 15 ирактықтың қаза тапқанын және 20 адамның жараланғанын хабарлады. АҚШ қарулы күштері бұл шабуылды "Фантомдық ашу" операциясы деп атады. "Фантомдық ашу" операциясының алғашқы аптасында үкімет өкілі Таир әл Нақиб қалған жауынгерлердің көптегені берілуді сұрағанын және ирак билігі ауыр қылмыс жасағандарға басқаша, бірақ қылмысы жеңіл болғандарға "амнистия жариялайтынын" мәлімдеді. Сонымен қатар, АҚШ күштері еркек беженшілердің соғыс аймағынан кетуіне кедергі келтірді және қалаға түнгі уақытта қатаң коменданттық сағат енгізілді. Теңіз жауынгерлерінің түнгі көру құралдарында көрінген кез келген адам атып өлтірілді.
АҚШ-тың Иракқа қарсы шабуыл жасауы, 7 қараша 2004 жыл
АҚШ әскери бөлімдерімен бірге жұмыс істейтін журналистер, есеп беру мүмкіндіктері шектеулі болғанымен, мынадай мәліметтерді хабарлады: 2004 жылдың 8 қарашасында шамамен 2000 американдық және 600 ирактық әскер Фаллужаға қарсы әуе шабуылы, артиллерия, бронетехника және жаяу әскерді қолдана отырып, шабуылға шықты. "Нью-Йорк Таймс" газеті хабарлағандай, жердегі шабуыл басталғаннан бір сағат өткен соң әскерлер Фаллужа қалалық ауруханасын басып алды. "Қарулы сарбаздар науқастар мен аурухана қызметкерлерін бөлмелерден шығарып, еденге жатуға немесе отыруға мәжбүр етіп, қолдарын артына байлады". Ноам Чомски "Сәтсіз мемлекеттер" атты кітабында Женева конвенциясына сәйкес, медициналық мекемелерге "ешқандай жағдайда шабуыл жасалмауы керек, бірақ оларды қақтығысқа қатысушы тараптар әрқашан құрметтеуі және қорғауы тиіс" деп түсіндірді. Әскерлер қаланың солтүстігіндегі теміржол станцияларын басып алып, солтүстік және батыс жақтан бірдей қалаға еніп, Жолан және Аскари аудандарын бақылауға алды. 2004 жылдың 9 қарашасының кешкісіне қарай американдық әскерлер қаланың орталық бөлігіне жақындады. АҚШ әскери шенеуніктер қалада 1000-нан 6000-ға дейін көтерілісшілер бар деп мәлімдеді, олар ұйымдасқан және 3-тен 25 адамға дейінгі шағын топтарда соғысқан көрінеді. Көптеген көтерілісшілер АҚШ шабуылы басталатыны туралы кең таралған хабарларға байланысты қашып кеткені күдіктелді. Шабуыл кезінде теңізшілер мен ирактық сарбаздар күткеннен асып түсетін мергендердің оқтарына ұшырады және тұзақтарды жойды. Соғыстың алғашқы екі күнінде 10 американдық әскері қаза тауып, 22-сі жараланды. Көтерілісшілердің жоғалғандары 85-тен 90-ға дейін бағаланды. АҚШ және ирактық әскерлері қару-жарақ, тұзақтар мен көтерілісшілерді үй-үйден іздеуге бірнеше күн бойы соғыс жүргізуі күтілді. 9 қарашада CNN тілшісі Карл Пенхаул шабуыл кезінде кластерлік бомбалар қолданылғаны туралы хабарлады: "Фаллужа аспанында АҚШ теңізшілерінің күткен шабуылы басталғанда жарылыс болды. Соғыс ұшақтары көтерілісшілердің позицияларына кассеталық бомбалар тастады, ал артиллериялық батареялар теңізшілердің алға жылжуын жасыру үшін түтін шығарып, оқ атты". 2004 жылдың 10 қарашасында "Вашингтон Пост" газеті АҚШ қарулы күштері ақ фосфор гранаталарын және/немесе артиллериялық снарядтарын қолданғанын, қалада отты қабырғалар құрғанын хабарлады. Фаллужада жұмыс істейтін дәрігерлер күдікті көтерілісшілердің еріген денелерін көргендерін айтты. Ақ фосфор оқ-дәрісін қолдану әртүрлі тәуелсіз көздерден, соның ішінде достық оқтан ақ фосфордан күйген АҚШ әскерлерінен расталды. 2005 жылдың 16 қарашасында "The Independent" газеті Пентагон өкілі подполковник Барри Вейнаблдың "(ақ фосфор) қаладағы бекіністі позициялардан жау ұрысшыларын шығарып тастау үшін қолданылғанын мәлімдегенін" жариялады. "Біз оларды негізінен тоқырату үшін, кейбір жағдайларда түтін экрандары немесе нысананы белгілеу үшін пайдаланамыз. Алайда, бұл өртеу қаруы және жау жауынгерлеріне қарсы қолданылуы мүмкін". Бірақ бір күн бұрын АҚШ-тың Лондондағы елшісі Роберт Таттл ақ фосфордың қару ретінде қолданылғанын жоққа шығарды: "АҚШ әскерлері напалм немесе ақ фосфорды қару ретінде қолданбайды". 2004 жылдың 13 қарашасында АҚШ әскері гуманитарлық көмекпен жүктелген Қызыл Жарты ай конвойын Фаллужаға кіргізбеді. 2004 жылдың 13 қарашасында АҚШ теңізшілерінің 1-ші батальонының 3-ші взводының әскері мешітте жарақат алған жауынгерді өлтіргенін бейнежазбаға түсірді. Тергеу жүргізіліп жатқан оқиға әлем бойынша қызу пікірталас тудырды. Оқ осы жауынгерге жақын аралықтан атылды, себебі ол және бірнеше басқа жарақат алған көтерілісшілер АҚШ теңізшілерімен бір түн бұрын мешітте қалдырылған еді. Сол мешітте өлтірген теңізші күні бұрын көтерілісшілерден жеңіл жарақат алған. 2005 жылдың мамыр айында теңізші әскери сотқа берілмейтіні жарияланды. I теңіз экспедициялық күшінің қолбасшысы генерал-майор Ричард Ф. Натонски жасаған мәлімдемеде, дәлелдерді қарау нәтижесінде оқ ату "жауынгерлік қатынас ережелеріне және қарулы қақтығыстар заңдарына сәйкес" болғаны анықталды. 2004 жылдың 16 қарашасында Қызыл Крест өкілі Inter Press Service агенттігіне "Фаллужада кем дегенде 800 бейбіт тұрғын" қаза тапқанын айтты және "олар босқындардан әскерилер Фаллужаға кассеталық бомбалар тастағаны және қатты күйіктерге әкелген фосфор қаруын қолданғаны туралы бірнеше хабар алғандарын" мәлімдеді. 2004 жылдың 18 қарашасына дейін АҚШ әскері 1200 көтерілісшінің қаза тапқанын және 1000-ының тұтқынға алынғанын хабарлады. АҚШ әскерлерінің жоғалғандары 51 қаза тапқан және 425 жараланған, ал ирактық күштері 8 қаза тапқан және 43 жараланған. 2004 жылдың 2 желтоқсанында Фаллужа операциясындағы АҚШ әскерлерінің қазасы 71-ге жетті. Көтерілісшілер қолданған тактикалардың арасында өлі сырқырағандай жасап, шабуылдау, бағыну және шабуылдау, өлген немесе жараланғандарға бомбалар орнату болды. Жоғарыда айтылған 13 қарашадағы оқиғада АҚШ теңізшісі көтерілісші өлі сырқырағандай жасағанын мәлімдеді. Қаланың 100 мешітінің шамамен 60-ы көтерілісшілермен соғыс позициясы ретінде пайдаланылды. АҚШ және ирактық әскерлері соғыс позициясы ретінде пайдаланылған барлық мешіттерді тазартып, жойды, бұл жергілікті тұрғындардың наразылығын тудырды. 2005 жылы АҚШ әскері Фаллужада ақ фосфорды адамдарға қарсы қару ретінде қолданғанын мойындады. 2011 жылдың 17 мамырында AFP агенттігі қала орталығындағы әл-Маадиди зиратынан рим цифрларымен белгіленген қара дене қаптарына салынған 21 мәйіт табылып, олардың қолдары байланған, көздері байланған және оқтан жараланғанын хабарлады. Қала басшысы Әднан Хуссейни мәйіттерді өлтіру тәсілі, сондай-ақ дене қаптары АҚШ күштерінің жауапты екенін көрсетеді деді. Әл-Эссави мен Хуссейни екеуі де өлгендердің 2004 жылы өлтірілгенін келістірді. АҚШ әскери қызметкерлері бұл мәлімдемеге түсіндірме беруден бас тартты.
On November 8, 2004, a force of around 2,000 U. S. and 600 Iraqi troops began a concentrated assault on Fallujah with air strikes, artillery, armor, and infantry. The New York Times reported that within an hour of the start of the ground attack, troops seized the Fallujah General Hospital. "Patients and hospital employees were rushed out of rooms by armed soldiers and ordered to sit or lie on the floor while troops tied their hands behind their backs". Noam Chomsky in his book Failed States commented that according to the Geneva Conventions, medical establishments "may in no circumstance be attacked, but shall at all times be respected and protected by the Parties to the conflict." Troops seized the rail yards North of the city, and pushed into the city simultaneously from the North and West taking control of the volatile Jolan and Askari districts. By nightfall on November 9, 2004, the U. S. troops had almost reached the heart of the city. U. S. military officials stated that 1,000 to 6,000 insurgents were believed to be in the city, they appear to be organized, and fought in small groups, of three to 25. Many insurgents were believed to have slipped away amid widespread reports that the U. S. offensive was coming. During the assault, Marines and Iraqi soldiers endured sniper fire and destroyed booby traps, much more than anticipated. Ten U. S. troops were killed in the fighting and 22 wounded in the first two days of fighting. Insurgent casualty numbers were estimated at 85 to 90 killed or wounded. Several more days of fighting were anticipated as U. S. and Iraqi troops conducted house to house searches for weapons, booby traps, and insurgents. On 9 November, CNN Correspondent Karl Penhaul reported the use of cluster bombs in the offensive: "The sky over Fallujah seems to explode as U. S. Marines launch their much trumpeted ground assault. War planes drop cluster bombs on insurgent positions and artillery batteries fire smoke rounds to conceal a Marine advance." November 10, 2004 reports by The Washington Post suggested U. S. armed forces used white phosphorus grenades and/or artillery shells, creating walls of fire in the city. Doctors working inside Fallujah report seeing melted corpses of suspected insurgents. The use of WP ammunition was confirmed from various independent sources, including U. S. troops who had suffered WP burns due to friendly fire. On November 16, 2005, The Independent reported that Pentagon spokesman Lieutenant Colonel Barry Venable "disclosed that (white phosphorus) had been used to dislodge enemy fighters from entrenched positions in the city" "We use them primarily as obscurants, for smokescreens or target marking in some cases. However, it is an incendiary weapon and may be used against enemy combatants." But a day before, Robert Tuttle, the U. S. ambassador to London, denied that white phosphorus was deployed as a weapon: "US forces do not use napalm or white phosphorus as weapons." On November 13, 2004 a Red Crescent convoy containing humanitarian aid was delayed from entering Fallujah by the U. S. army. On November 13, 2004, a U. S. Marine with 3rd Battalion, 1st Marines was videotaped killing a wounded combatant in a mosque. The incident, which came under investigation, created controversy throughout the world. The man was shot at close range after he and several other wounded insurgents had previously been left behind overnight in the mosque by the U. S. Marines. The Marine shooting the man had been mildly injured by insurgents in the same mosque the day before. In May 2005, it was announced that the Marine would not face a court martial. In a statement, Maj. Gen. Richard F. Natonski, commanding general of the I Marine Expeditionary Force, said that a review of the evidence had shown that the shooting was "consistent with the established rules of engagement and the law of armed conflict." On November 16, 2004, a Red Cross official told Inter Press Service that "at least 800 civilians" had been killed in Fallujah and indicated that "they had received several reports from refugees that the military had dropped cluster bombs in Fallujah, and used a phosphorus weapon that caused severe burns." As of November 18, 2004, the U. S. military reported 1,200 insurgents killed and 1,000 captured. U. S. casualties were 51 killed and 425 wounded, and the Iraqi forces were 8 killed and 43 wounded. On December 2, 2004, the U. S. death toll in Fallujah operation reached 71 killed. Some of the tactics said to be used by the insurgents included playing dead and attacking, surrendering and attacking, and rigging dead or wounded with bombs. In the November 13th incident mentioned above, the U. S. Marine alleged the insurgent was playing dead. Of the 100 mosques in the city, about 60 were used as fighting positions by the insurgents. The U. S. and Iraqi military swept through all mosques used as fighting positions, destroying them, leading to great resentment from local residents. In 2005, the U. S. military admitted that it used white phosphorus as an anti personnel weapon in Fallujah. On 17 May 2011, AFP reported that 21 bodies, in black body bags marked with letters and numbers in Roman script had been recovered from a mass grave in al Maadhidi cemetery in the centre of the city. Fallujah police chief Brigadier General Mahmud al Essawi said that they had been blindfolded, their legs had been tied and they had suffered gunshot wounds. The Mayor, Adnan Husseini said that the manner of their killing, as well as the body bags, indicated that US forces had been responsible. Both al Essawi and Husseini agreed that the dead had been killed in 2004. The US Military declined to comment.
Салдары
Тұрғындарға биометриялық идентификациядан өткеннен кейін желтоқсанның ортасында қалаға қайта оралуға рұқсат берілді, бірақ олар өздерінің жеке куәліктерін үнемі алып жүруі керек. АҚШ ресми өкілдері "Фаллуджаның 39 000 үйінің жартысынан астамы зақымдалған, ал шамамен 10 000 үйі қираған" деп хабарлады. Marine Lt. Col. William Brown мәлімдемесіне сәйкес, зақымдалған үйлердің құнының 20 пайызы өтемақы ретінде төленеді, және шамамен 32 000 үй иесі осы өтемақыға құқылы. NBC хабарлауынша, 9 000 үй қираған, мыңдаған үй зақымдалған, ал 32 000 өтемақы талабының тек 2 500-і 2005 жылдың 14 сәуіріне дейін төленген. The Guardian газетінде жарияланған Iraq Occupation Focus-тың Майк Маркузидің сөзіне қарағанда, "Фаллужаның өтемақы комиссары қаланың 50 000 үйінің 36 000-ы, сондай-ақ 60 мектеп, 65 мешіт және қасиетті орындар қирағанын хабарлады". Қайта құру жұмыстары баяу жүріп жатыр және негізінен ауыр зақымдалған аумақтардан қираған үйінділерді тазалаудан және негізгі коммуналдық қызметтерді қалпына келтіруден тұрады. Бұл сондай-ақ, 2005 жылдың қаңтар айының ортасына дейін тұрғындардың тек 10 пайызы, ал наурыз айының соңына дейін 30 пайызы ғана қайта оралғандығына байланысты.
Денсаулыққа әсері
Крис Бусби, Малак Хамдан және Энтесар Ариябидің 2010 жылы жариялаған зерттеулері 2004 жылғы шайқастардан кейін тумыстағы ақаулар мен қатерлі ісіктердің көбеюі туралы хабарлардың сенімділігін арттырды. Фаллуджадағы 711 үй шаруашылығы арасында жүргізілген қатерлі ісік, туа біткен ақаулар және нәрестелер өлімі туралы сауалнама нәтижелері қатерлі ісік пен нәрестелер өлімінің күрт өскенін көрсетті. Сұрақнамаға берілген жауаптар сонымен қатар шайқастан бір жыл өткен соң туған балалардың жыныс арақатынасының қалыптан тыс екенін көрсетті, бұл 2004 жылы қоршаған ортаның ластануы болғанын білдіреді. Авторлар тозған уранды ықтимал әсер ету факторы ретінде қарастырғанмен, басқа да себептер болуы мүмкін екенін және олардың зерттеуі ауру деңгейінің өсуіне жауапты факторды анықтамағанын атап өтті.
ИМ-тің басып алуы
2014 жылдың қаңтар айының басында Ирактың Фаллужа қаласы Ирак үкіметінің бақылауынан "толыққанды" шығып кетті. Қала орталығында "Ирак және Сириядағы Ислам мемлекеті" тобының күштары бар екені хабарланды. Кейбір отбасылар Фаллужадан қашып жатса, енді біреулері ИМ-нің Рамадиді басып алуын күтті. 14 қаңтарда провинциядағы тайпа басшылары Фаллужада және Анбардың басқа аймақтарындағы көтерілістің артында "көтерілісшіл тайпалар" тұрғанын мойындады және Малики тайпаларға қарсы әскери операцияларды тоқтатуға келіспесе, оларды қолдайтындарын жариялады. 2016 жылдың маусым айында Ирак күштері Фаллужаны 3 айлық қоршаудан кейін қайта басып алды.