Кіріспе

2000-жылдардың басындағы дипломатиялық дағдарыс

Ирактың қарусыздандыру дағдарысы 2003 жылдың 20 наурызында Иракқа көпұлтты әскерлердің басып кіруіне әкелген басты себептердің бірі деп есептелді. 1980-жылдардан бері Ирактың биологиялық, химиялық және ядролық қару бағдарламаларын өндіріп, кеңінен іске қосып жатқанына кеңінен сенеді. Ирак 1980-жылдардағы Иран-Ирак соғысы кезінде, тіпті өзінің күрд халқына қарсы да химиялық қаруды кеңінен пайдаланды. Франция мен КСРО Ирактың ядролық бағдарламасын дамытуға көмектесті, бірақ оның негізгі нысаны 1981 жылы Израильдің күтпеген әуе шабуылымен жойылды. 1990 жылғы Персы шығанағы соғысынан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының арнайы комиссиясы ирактық химиялық қарудың және оған байланысты жабдықтар мен материалдардың көп мөлшерін тауып жойды, бірақ ирактық тараптың ынтымақтастығы әртүрлі дәрежеде болды және кейіннен 1998 жылы азайды. Қарусыздандыру мәселесі 1990-жылдар бойына шиеленісіп тұрды, АҚШ БҰҰ-да Ирактан өзінің нысандарына инспекциялық топтарды кіргізуге рұқсат беруді қайта-қайта талап етті. Бұл дағдарыстар 2002-2003 жылдары шарына жетті, ол кезде АҚШ президенті Джордж Буш Ирактың жаппай қырып-жою қаруын өндіруді толығымен тоқтатуын талап етті және Ирак президенті Саддам Хусейнді БҰҰ қаулыларына сәйкес болуға шақырды, олар БҰҰ қару-жарақ инспекторларына қару-жарақ өндірісі болуы мүмкін деген аймақтарға еркін кіруді талап етті. 1991 жылғы Персы шығанағы соғысынан бері Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) Иракты мұндай қаруды дамытуға немесе иеленуге тыйым салды. Сондай-ақ, Ирактың талаптарға сай келетінін растау үшін инспекцияларға рұқсат беруі қажет болды. Буш еркін инспекциялау және қарусыздандыру талаптарын басып алу қаупімен бірнеше рет қолдады. 2003 жылдың 20 наурызында АҚШ және Ұлыбритания қарулы күштерінің құрамындағы көпұлттық одақ Иракқа басып кірді. 2011 жылы АҚШ әскерлері Ирактан шығарылғаннан кейін, бірқатар сәтсіз ирактық бейбітшілік бастамалары жарияланды.

Өмірбаян

1991 жылғы Перс шығанағындағы соғыстан кейінгі онжылдықта Біріккен Ұлттар Ұйымы Ирактың жаппай қырып-жою қаруын толығымен жоюға шақыратын Қауіпсіздік Кеңесінің 16 қарарын қабылдады. Мүше мемлекеттер Ирактың БҰҰ арнайы комиссиясының жұмысына кедергі келтіріп, қарусыздану міндеттемелерін орындамағанына наразылық білдірді. Ирактың қауіпсіздік күштері бірнеше рет қару-жарақ инспекторларының жұмысын тоқтатып, кем дегенде бір жағдайда олардан құжаттар алып қойды. 1998 жылдың 29 қыркүйегінде АҚШ Конгресі Саддам Хусейнді биліктен құлату үшін ирактық оппозициялық топтарды қолдау мақсатындағы «Иракты азат ету туралы» заңды қабылдады. Президент Клинтон бұл заңға 1998 жылдың 31 қазанында қол қойды. Сол күні Ирак БҰҰ қару-жарақ инспекторларымен ынтымақтастығын тоқтатып, енді олармен жұмыс істемейтінін мәлімдеді. Кофи Аннан басшылығымен БҰҰ Иракқа қару-жарақ инспекторларын қайтару туралы келісімге келді. Бірақ Ирак инспекторлармен ынтымақтастығын бірнеше күннен кейін тоқтатты. Инспекторлар желтоқсан айында елден шығып кетті. Келесі жылы олар Біріккен Ұлттар Ұйымының Бақылау, тексеру және инспекциялау комиссиясы (UNMOVIC) құрамында елге оралды. Рональд Рейган әкімшілігінде АҚШ Қорғаныс министрлігінің әскери сарапшысы болған Пол Вулфовиц Ирак және басқа да «әлеуетті агрессор мемлекеттерге» қатысты жаңа сыртқы саясатты қалыптастырды. Ол «тыйып тұру» саясатын жоққа шығарып, «алдын алу» саясатын қолдады, мақсаты – қауіптерді жою үшін бірінші болып шабуыл жасау болатын. Алайда, бұл саясат ұзаққа созылмады. Клинтон, Джордж Буш, Колин Пауэлл және бұрынғы Буш әкімшілігінің басқа да лауазымды тұлғалары «алдын алу» шақыруларын қабылдамай, «тыйып тұру» саясатын жалғастыруды жөн көрді. Бұл Джордж Буштың алғашқы айларындағы саясаты да болды. 2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі теракттар Вулфовицтің және басқа да «ябықтардың» алдын алу шараларын қолдауын күшейтті. Ирак осы жаңа саясаттың ықтимал нысаны екеніне көпшілік келісім берді. Пауэлл «тыйып тұру» философиясын қолдауын жалғастырды. Перс шығанағындағы соғыстан кейін Ирак армиясы 375 мыңға жуық сарбаздан тұратын 23 дивизияға дейін қысқартылды. Ирак әуе күштерінің саны 300-ден аспады. Ирактың әскери-теңіз күштері дерлік толығымен жойылды, қалған кемелерінің жағдайы нашар болды, экипаждардың дайындық деңгейі төмен еді, ал олардың мүмкіндіктері шектеулі мина қою және шабуылдық операциялармен ғана шектелді. Армияны қайта құру жұмыстары Республикалық гвардияны және Арнайы Республикалық гвардияны құруға бағытталды.

2002-2003 жылдар

2002 жылдың соңы мен 2003 жылға қарай АҚШ үкіметі Ирактағы "режимді өзгертуді" талап етуді жалғастырды және Ирак өзінің барлық жаппай қырып-жою қаруларынан (ЖҚҚ) құтылмаса және БҰҰ-ны оған сендіре алмаса, Ирак үкіметін құлату үшін әскери күш қолданумен қауіптендірді. АҚШ-тың Иракты келісімге келтіруге бағытталған дипломатиялық қысымы БҰҰ-да дипломатиялық дағдарыс тудырды, онда кейбір мемлекеттер АҚШ-тың позициясын қолдады, ал басқалары қарсы болды, әсіресе Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелері Франция, Ресей және Қытай Халық Республикасы, сондай-ақ НАТО-ның Германия мен Бельгия мүшелері. Буш әкімшілігі аймақта әскери күштерді күшейтуді бастады және БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1441 қаулысын қабылдауға күш салды. БҰҰ Мониторинг, тексеру және инспекциялау комиссиясының (UNMOVIC) басшысы Ханс Бликс және Халықаралық атом энергиясы агенттігінің (МАГАТЭ) бас директоры Мохамед Эль-Барадей басшылығымен қабылданған бұл қаулы 2002 жылдың қарашасында қару инспекторларын Иракқа қайтарды. Инспекторлар ЖҚҚ өндірісі күдікті жерлерді тексерді, бірақ мұндай қызметтің ешқандай дәлелін таппады, тек UNMOVIC бақылауымен жойылған 18 жарияланбаған 122 мм химиялық ракетадан басқа. Инспекторлар Al Samoud 2 және Al fatah зымырандарының БҰҰ-ның қашықтық шектеулерін бұзғанын анықтады, ал біріншісі де UNMOVIC бақылауымен жартылай жойылды. 2003 жылдың 7 наурызында Ханс Бликс ақпан айындағы ынтымақтастықтың үдегенін хабарлады, бірақ ол БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1441 қаулысымен талап етілгендей "тез" және "шартсыз" болған жоқ. Ол БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне Ирактың қарусыздану міндеттемелерін орындағанын растау үшін "жылдар емес, апталар емес, айлар қажет" екенін мәлімдеді. АҚШ президенті Джордж Буш және Ұлыбритания премьер-министрі Тони Блэр 2003 жылдың 15-16 наурызында Азор аралдарында "төтенше саммитте" кездесті, содан кейін Буш Бликстің баяндамасына қарамастан, "дипломатия Иракты БҰҰ қаулысымен инспекциялау талаптарын орындауға мәжбүрлеуде сәтсіздікке ұшырағанын" жариялады және БҰҰ 1441 қаулысындағы "қиын салдарлар" туралы ескертуге сәйкес Иракқа шабуыл жасау ниетін білдірді.

БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің келіспеушілігі

АҚШ-тың бірнеше жақын одақтастары (мысалы, Германия, Бельгия және Франция) әскери араласуға қарсы шықты, себебі олар бұл шара террористік шабуылдар қаупін азайтудың орнына күшейте түседі деп санайтын. Британ үкіметі және ЕО мен НАТО-ның бірқатар мүше елдерінің үкіметтері АҚШ-тың позициясын қолдағанмен, қоғамдық пікір сауалнамалары көрсеткендей, халықтың көп бөлігі шабуылға қарсы болды, әсіресе БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің айқын қолдауысыз жүргізілетін шабуылға. 2003 жылдың 15 ақпанында Еуропаның ірі қалаларында миллиондаған, ал Солтүстік Американың ірі қалаларында жүздеген мың адам бейбітшілік шерулеріне қатысты.

Ресей Президенті Владимир Путиннің мәлімдемесі

2002 жылдың 11 қазанында Ресей президенті Владимир Путин сол кездегі Ұлыбритания премьер-министрі Тони Блэрмен кездесті. Баспасөз конференциясында ол былай деді:

Ресейде Иракта ядролық қару немесе жаппай қырып-жою қаруы бар екенін көрсететін сенімді деректер жоқ, сондай-ақ әзірге әріптестерімізден мұндай ақпарат түскен жоқ.

Халықаралық құқық бойынша билік

Халықаралық құқық бойынша басып алудың заңдылығы мәселесі әлі де нақты емес. Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысының 2-бабы БҰҰ мүше мемлекеттеріне басқа мемлекеттерге қарсы Біріккен Ұлттар Ұйымының мақсаттарына қайшы келетін күш қолдану немесе күш қолдану қаупі тудыруға тыйым салады. Бұл ережеге екі ерекшелік бар: өзін-өзі қорғау (51-бап) немесе Халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау үшін Қауіпсіздік Кеңесінің берген өкілеттігі (VII тарау). АҚШ үкіметі бұл мәселе бойынша ашық түрде, ал британдық тарап жеке түрде, Қауіпсіздік Кеңесінің рұқсаты болсын болмасын, Иракқа басып кіруге дайын екендіктерін мәлімдеді. Қауіпсіздік Кеңесінің мақұлдауымен екі әскери операция жүргізілді. Бұл екі оқиға Корея соғысы және 1991 жылғы Перс шығанағы соғысы болды. АҚШ өзінің азаматтары мен әскери қызметкерлеріне қатысты кез келген халықаралық соттың юрисдикциясын мойындамайды, АҚШ Жоғарғы Сотын соңғы билік деп санайды. Бұл саясаттың бір мысалы – АҚШ Халықаралық қылмыстық сот (ХҚС) шартын ратификацияламады және 2002 жылдың 6 мамырында БҰҰ-ға оны ратификациялауға ниеті жоқ екенін хабарлады. 2005 жылдың 24 ақпанына дейін Ирак та, АҚШ та ХҚС шартын ратификацияламағандықтан, АҚШ-тың Иракқа жасаған шабуылы мен Ирактағы одан кейінгі әрекеттер ХҚС юрисдикциясына кірмейді. Дегенмен, Ұлыбритания және Испания сияқты қол қойған елдердің әрекеттері ХҚС юрисдикциясына түсуі мүмкін. 2003 жылдың 17 наурызында Англия мен Уэльстің бас прокуроры Питер Голдсмит үкіметінің Иракқа басып кірудің заңдық негіздемесін түсіндірді. Ол 1990 жылғы Қауіпсіздік Кеңесінің 678-ші қаулысы Иракқа қарсы күш қолдануға рұқсат бергенін, бірақ 1991 жылғы 687-ші қаулысымен тоқтатылғанын, алайда тоқтатылмағанын, оның орнына Иракқа жаппай қырып-жою қаруын жою жөніндегі міндеттемелерді жалғастырғанын айтты. 687-ші қаулыстың маңызды бұзуы 678-ші қаулыс бойынша күш қолдану құқығын қайта жандандырады. 1441-ші қаулысында Қауіпсіздік Кеңесі Ирактың 687-ші қаулыстың маңызды талаптарын бұзғанын анықтады, өйткені ол қарусыздану жөніндегі міндеттемелерін толық орындамады және 2003 жылдың басында қару-жарақ инспекторларының тобын жағдайды тексеру үшін жіберді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің көптеген мүше мемлекеттері 1441-ші қаулыстан кейін күш қолдануға рұқсат жоқ екенін және басып алудың халықаралық құқыққа қайшы екенін мәлімдеді. Алайда, АҚШ және оның одақтастары басып алуға рұқсат беру үшін ешқандай қаулы қабылдау қажет емес екенін, өйткені олар БҰҰ Жарғысының 51-бабына және халықаралық дәстүрлі құқыққа сәйкес өзін-өзі қорғау үшін әрекет етіп жатқанын айтты. Мұндай құқықты жүзеге асыруды атысты тоқтату арқылы шектеуге болмайды. Ирак өзінің күмәнді жаппай қырып-жою қаруын белсенді түрде жоюдан бас тартып, оны БҰҰ инспекторларынан жасырғандықтан, АҚШ және оның одақтастары Ирактың жаппай қырып-жою қаруын сақтап отырғанын болжауға құқылы екенін мәлімдеді. Егер БҰҰ оны орындауға мәжбүр ете алмаса, 1991 жылғы қақтығыстың тараптары болған АҚШ пен Ұлыбритания, Косовоға жасаған араласуларындағыдай, БҰҰ рұқсатынсыз Иракқа басып кіреді. Йорам Динштейн мұны сотталған зорлық-зомбылық жасаған қылмыскерді қоршап алып, "қолыңды басыңа қой" деген полиция қызметкерлеріне теңеді, бірақ ол қалтасынан кішкентай қара затты (мылтық па екені белгісіз) шығарады. Оның қолында қауіпті нәрсе болуы мүмкін болғандықтан, полиция қызметкерлері оны атуға құқылы болар еді.

АҚШ Конституциясына сәйкес билік

Конституция соғыс жариялау құқығын тек АҚШ Конгресіне береді, бірақ президентті АҚШ әскерінің бас қолбасшысы деп жариялайды. Осы билікті бөлудің нәтижесінде, жарияланған соғыс болмаған кезде президенттің өкілеттіктері туралы ұзаққа сонар даулар туындап келеді. Дегенмен, АҚШ-тың шекарасынан тыс күш қолданған көптеген жағдайларының тек бесеуі ғана ресми жарияланған соғыстың бөлігі болды. 1973 жылы Вьетнам соғысы төңірегіндегі ішкі пікір қақтығыстары күшейген кезде, Конгресс президенттің Конгресс мақұлдауысыз ұзақ мерзімді әскери операциялар жүргізу мүмкіндігін шектеу мақсатында Соғыс өкілеттіктері туралы қаулыны қабылдады. Одан бері ешбір президент бұл заңның конституциялық заңдылығын мойындаған жоқ, және көптеген құқықтанушылар сотта оның күшін жоятынына сенімді. Соғыс өкілеттіктері туралы қаулыға байланысты дағдарысқа жол бермеу үшін, Буш әкімшілігі Иракта күш қолдануға Конгрестің нақты келісімін алуға тырысты. 2002 жылдың 9 қазанында Конгресс Иракқа қатысты қаулыны қабылдады, ол президентке қажет деп санайтын және орынды деп табатын жағдайларда АҚШ Қарулы күштерін пайдалануға рұқсат берді. Бұл Конгрестің заң шығару өкілеттігін атқарушы билікке жүктеуге құқығы бар ма деген мәселені тудырады. Алайда, АҚШ Жоғарғы Сотының соңғы ісінде – «Хамдан против Рэмсфельд» – Жоғарғы Сот президент құрған әскери комиссиялардың (президенттің осы қаулы арқылы әскери соттар құруға өкілеттігі бар екенін дәлелдеу арқылы қорғалған) конституциялық емес деп шешті, себебі олар Конгресс тарапынан бекітілмеген. Конституция сонымен қатар АҚШ ратификациялаған халықаралық шарттардың елдің жоғары заңдарының бірі екенін де қарастырады (АҚШ Конституциясы, VI бап). БҰҰ Жарғысы – АҚШ ратификациялаған шарт, ол мүше мемлекеттерге, соның ішінде АҚШ-қа, басқа мүше мемлекеттерге, соның ішінде Иракқа, екі нақты және шектелген жағдайды қоспағанда, шабуыл жасауға тыйым салады (БҰҰ Жарғысына қараңыз).

Салдары

Иракқа басып кіргеннен кейін, Дэвид Кей басқарған Иракты зерттеу тобы, айтылған жаппай қырып-жоятын қаруларды табу үшін құрылды. 1991 жылға дейінгі аз көлемдегі тозығы жеткен снарядтардан басқа ештеңе табылған жоқ.