Ирактың жаппай қырып тастау қарулары және соғыс алдындағы ақпараттар

Кіріспе

Ирак 1962 жылдан 1991 жылға дейін жаппай қырып-жоятын қаруды (ЖҚҚ) белсенді түрде зерттеді және кейіннен қолданды. Бұл ел Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің талабы бойынша химиялық қару қорын жойды және биологиялық және ядролық қару бағдарламаларын тоқтатты. 2000 жылдардың басында АҚШ президенті Джордж Буш пен Ұлыбритания премьер-министрі Тони Блэр Саддам Хусейннің қару-жарақ бағдарламалары әлі де белсенді түрде қару жасап жатқанын және Иракта үлкен мөлшерде ЖҚҚ жасырылғанын мәлімдеді. БҰҰ-ның шешілмеген қарусыздандыру мәселелерін реттеу мақсатындағы инспекциялары 2002 жылдың қарашасы мен 2003 жылдың наурызы аралығында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1441 қаулысы бойынша қайта басталды. Аталған қаулыс Хусейннен БҰҰ мен МАГАТЭ инспекцияларымен «тез, талапсыз және белсенді ынтымақтастық» көрсетуін талап етті. АҚШ Хусейннің жиі ынтымақтастық көрсетпеуі 1441 қаулысын бұзу болып табылатынын мәлімдеді, бірақ БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесін күш қолдануға рұқсат беретін жаңа қаулы қабылдауға көндіре алмады. Осыған қарамастан, Буш бейбіт шаралар Иракты оның иеленгеніне сенген қарулардан қарусыздандыра алмайтынын айтты және екінші Шығанақ соғысын бастарды. Бір жыл өткен соң АҚШ Сенаты ресми түрде «Иракқа қарсы соғысқа дейінгі барлау туралы есепті» жариялады. Есепте Буш әкімшілігінің Ирактың ЖҚҚ туралы соғысқа дейінгі мәлімдемелерінің көп бөлігі бұрмаланған және негізгі барлау деректерімен расталмағаны туралы қорытынды жасалды. АҚШ бастаған инспекциялар Ирактың ЖҚҚ өндірісі мен жинағын бұрын тоқтатқанын анықтады. Көптеген адамдар, соның ішінде 2008 жылғы республикалық президенттік үміткер Джон Маккейн, соғысты «қателік» деп атады, ал басқалары қару туралы жалған айыптамалар соғыс үшін әдейі сылтау ретінде пайдаланылғанын айтты. Ирак 1931 жылы Женева хаттамасына, 1969 жылы Ядролық қаруды таратпау шартына және 1972 жылы Биологиялық қару туралы конвенцияға қол қойды, бірақ оларды 1991 жылдың 11 маусымына дейін ратификацияламады. Ирак 2009 жылдың қаңтарында Химиялық қару туралы конвенцияны ратификациялады, ал ол Ирак үшін бір айдан кейін, 12 ақпанда күшіне енді.

none

Iraq actively researched and later employed weapons of mass destruction (WMD) from 1962 to 1991, when it destroyed its chemical weapons stockpile and halted its biological and nuclear weapon programs as required by the United Nations Security Council. In the early 2000s, U. S. President George W. Bush and UK Prime Minister Tony Blair both asserted that Saddam Hussein's weapons programs were still actively building weapons and that large stockpiles of WMDs were hidden in Iraq. Inspections by the UN to resolve the status of unresolved disarmament questions restarted between November 2002 and March 2003, under United Nations Security Council Resolution 1441, which demanded Hussein give "immediate, unconditional and active cooperation" with UN and IAEA inspections. The United States asserted that Hussein's frequent lack of cooperation was a breach of Resolution 1441, but failed to convince the United Nations Security Council to pass a new resolution authorizing the use of force. Despite this, Bush asserted peaceful measures could not disarm Iraq of the weapons that he alleged it possessed and he launched a second Gulf War instead. A year later, the United States Senate officially released the Senate Report of Pre war Intelligence on Iraq which concluded that many of the Bush Administration's pre war statements about Iraqi WMD were misleading and not supported by the underlying intelligence. United States–led inspections later found that Iraq had earlier ceased active WMD production and stockpiling; the war was called by many, including 2008 Republican presidential nominee John McCain, a "mistake", while others have argued the false allegations of weapons were used as a deliberate pretext for war. Iraq signed the Geneva Protocol in 1931, the Nuclear Non Proliferation Treaty in 1969, and the Biological Weapons Convention in 1972 but did not ratify it until June 11, 1991. Iraq ratified the Chemical Weapons Convention in January 2009, with its entry into force for Iraq coming a month later on February 12.

Бағдарламаны әзірлеу 1960-1980 жылдар

1959 жылғы 17 тамызда КСРО мен Ирак КСРО-ның ядролық электр стансасын салу туралы келісімге қол қойды және өзара түсіністіктің бір бөлігі ретінде ядролық бағдарлама құрды. 1968 жылы Бағдадқа жақын жерде радиоизотоптар өндіруге пайдаланылатын бірқатар құрылғылармен бірге IRT 2000 зерттеу реакторы салынды. 1975 жылы Саддам Хусейн Мәскеуге келіп, жаңа үлгідегі атом электр стансасын салу туралы сұрады. Мәскеу станцияның Халықаралық атом энергиясы агенттігінің бақылауында болғанын ғана мақұлдады, бірақ Ирак бас тартты. Дегенмен, 15 сәуірде 1959 жылғы келісімнің орнына ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. 6 айдан кейін Франция 72 кг 93% уранды сатуға келісіп, 3 миллиард долларға МАГАТЭ бақылауынсыз ядролық электр стансасын салды. 1970 жылдардың басында Саддам Хусейн құпия ядролық қару бағдарламасын құруға бұйрық берді. 1970-1980 жылдары Ирактың жаппай қырып-жою қаруларын жасау бағдарламасына түрлі фирмалар мен үкіметтер көмектесті. 922 жобасы аясында Ирак 1980 жылдардың басында пестицид зауытының жамылғысымен химиялық қару объектілерін – зертханаларды, бекіністерді, әкімшілік ғимараттарды және алғашқы өндіріс цехтарын салды. Неміс фирмалары барлығы 1027 тонна горчичный газдың, зариннің, табунның және көзден жас шығаратын газдың алдын ала заттарын жіберді. Бұл жұмыс 1983 және 1984 жылдары Ирактың 150 тонна горчичный агент және 60 тонна табун өндіруіне мүмкіндік берді, және бұл одан әрі жалғасты. Тағы бес неміс фирмасы бактериологиялық соғыс үшін ботулин токсині мен микотоксин өндіруге қажетті жабдықтарды жеткізді. 1988 жылы неміс инженерлері Ирактың ядролық қару бағдарламасын кеңейтуге көмектесетін центрифуга туралы деректер ұсынды. Көптеген неміс инженерлері қатысқан зертханалық жабдықтар және басқа да ақпараттар берілді. Есептеу бойынша, Ирактың халықаралық химиялық қару жабдықтарының 52% неміс өндірісі болды. Пестицидтер өндіру жөніндегі мемлекеттік мекеме (SEPP) Германияның Water Engineering Trading компаниясынан өсіру орталарын және инкубаторларды тапсырыс берді.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ Иран-Ирак соғысы кезінде Сауда департаменті мақұлдаған 500 миллион доллардан астам екі мақсатта қолданылатын жабдықтармен Иракты қолдады. Олардың ішінде Ирактың ядролық бағдарламасында пайдаланылған жетілген компьютерлер де болды. American Type Culture Collection коммерциялық емес ұйымы мен Ауруларды бақылау орталықтары 1989 жылға дейін Иракқа көкжәнті, Батыс Ніл вирусы және ботулизмнің биологиялық үлгілерін сатты немесе жіберді, Ирак мұны медициналық зерттеулер үшін қажет деп мәлімдеді. Осы материалдардың бір бөлігі Ирактың биологиялық қару-жарақ зерттеу бағдарламасында, ал қалғаны вакцина әзірлеуде қолданылды. Мысалы, Чарльз Дюльфердің сөзіне сүйенсек, ирак әскері биологиялық қару ретінде пайдалану үшін American Type Culture Collection ұйымының 14578 штаммын таңдады. АҚШ үкіметі 1989 жылдың тамыз айында Орегон штатындағы Портленд қаласында өткен "жарылыс конференциясына" ирактық қару-жарақ ғалымдарының делегациясын шақырды. АҚШ Қорғаныс және Энергетика министрліктері ұйымдастырған конференцияда сарапшылар ирактықтар мен басқа қатысушыларға қажетті конфигурациядағы соққы толқындарын қалай жасау керектігін түсіндірді. Конференция барысында HMX, ядролық жарылыс үшін көбінесе қолданылатын қуатты жарылғыш зат, және флаерлік пластиналар туралы лекциялар оқылды. Бұл пластиналар – ядролық бомбаны іске қосу үшін қажетті соққы толқындарын жасауға арналған құрылғылар. Біріккен Ұлттар Ұйымының қару инспекторлары HMX және флаерлік пластиналарды Ирактың ядролық зерттеу орындарында тапты.

Ұлыбритания

1980 жылдардың соңында британ үкіметі құпия түрде Matrix Churchill қару-жарақ компаниясына Саддам Хусейннің қару-жарақ бағдарламасы үшін бөлшектер жеткізуге рұқсат берді, ал британдық өнеркәсіп Джеральд Буллға Ирактың үлкен калибрлі пушкасын (суперпулеметін) әзірлеу кезінде көмектесті. 1990 жылдың наурыз айында Хитроу әуежайында Иракқа бағытталған ядролық оқшаулағыштар тәркіленді. Скотттың баяндамасы "Иракқа қару-жарақ" ісіне байланысты сақталып келген көптеген құпияларды ашты. Бұдан бөлек, британ үкіметі күшті уландырғыш газ (сармусық газ) өндіруге арналған хлор зауытын қаржыландырды. 1981 жылы Ирактың ядролық қару бағдарламасы үлкен соққыға ұшырады, себебі қаруға қолданылатын ядролық материал өндіруге қабілетті Осирак реакторы, пайдалануға берілмей тұрып Израиль тарапынан бомбаланды.

Иран-Ирак соғысы

1980 жылы АҚШ Қорғаныс барлау агенттігі Ирактың бірнеше жылдан бері химиялық қару-жарақ алуда екенін мәлімдеді, бұл кейіннен расталды. 1980 жылдың қарашасында, Иран-Ирак соғысы басталғалы екі ай өткен соң, Тегеран радиосы Ирак күштерінің Сусангердке у газ шабуылы жасағанын хабарлады – химиялық қаруды қолданудың алғашқы хабарланған жағдайы. Біріккен Ұлттар Ұйымы келесі жылы осындай көптеген шабуылдар орын алғанын хабарлады, бұл Иранды қыша газды өндіруге және қолдануға итермеледі. 1984 жылы Ирак Иранның «адам толқыны» шабуылдарына қарсы у газды тиімді қолданды. Иран-Ирак соғысы кезінде химиялық қару Иранға қарсы кеңінен қолданылды. 1991 жылдың 14 қаңтарында Қорғаныс барлау агенттігі 1985 немесе 1986 жылдары көрген, медициналық тұрғыдан нақты сипатталған, шағын жұқпалы ауруларға шалдыққан ирактық әскерилер туралы мәлімдеді. Екі аптадан кейін Қарулы Күштердің медициналық барлау орталығы 69 ирактық соғыс тұтқынының қандары тексерілгенде сегізінің 1971 жылдан бері Иракта табиғи түрде кездеспеген шағын жұқпалы ауруға қарсы иммунитеті бар екенін хабарлады; осы тұтқындардың барлығына сиыр шаңырағына қарсы екпе жасалған. Бұл соғыста Ирак сиыр шаңырағы мен талманы қолданған деген болжамды күшейтті. «Вашингтон пост» газеті 1984 жылы ЦРУ Иран-Ирак соғысы кезінде Ирак армиясына құпия ақпарат бергенін жариялады. Бұл ақпарат химиялық қару шабуылдарын жүзеге асыруға бағытталған. Сол жылы еуропалық дәрігерлер мен БҰҰ сарапшыларының миссиясы Ирактың ирандықтарға қарсы химиялық қару қолданғанын растады. Осы шабуылдардың көп бөлігі Иран-Ирак соғысы кезінде болды, бірақ 1991 жылы Ирактың оңтүстігінде шииттердің халық көтерілісіне қарсы кем дегенде бір рет химиялық қару қолданылды. Қазіргі таңда Иран жаппай қырып-жоятын қарудан зардап шеккен елдердің арасында Жапониядан кейін екінші орында тұр. Ветерандар ұйымының мәліметінше, ресми статистикаға шекаралық қалалардағы жұқтырған азаматтар, сондай-ақ ардагерлердің балалары мен туыстары, көптегендері қан, өкпе және тері ауруларына шалдыққан кірмейді. Ресми мәліметтерге сәйкес, у газ 20 мыңға жуық ирандық сарбазды бірден өлтірді. 90 мың аман қалғандардың 5 мыңы тұрақты түрде медициналық көмек алады, ал 1 мыңы ауыр, созылмалы аурулармен ауруханада жатыр. Көптеген басқалары да қыша газға ұшырады. Иранда батыс елдерінің Иракқа химиялық қару әзірлеуге және қолдануға көмектескеніне және соғыс кезінде Ирактың химиялық қару қолдануына ешқандай жаза берілмегеніне қатысты наразылық пен ашу үлкен. Мысалы, АҚШ және Ұлыбритания Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінде Ирактың химиялық қару шабуылдарын айыптауға кедергі келтірді. Соғыс кезінде Ирактың химиялық қару қолдануын айыптауға қатысты ешқандай резолюция қабылданбады, көпшілік оны айыптауға ниет білдіргеніне қарамастан. 1986 жылдың 21 наурызында Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі «Ирак күштерінің Иран күштеріне қарсы көптеген жағдайларда химиялық қару қолданғанын» мойындады; бұл мәлімдемеге Қауіпсіздік Кеңесінде қарсы дауыс берген жалғыз ел – АҚШ қарсылық білдірді (Ұлыбритания дауыс беруден бас тартты). 1988 жылдың 23 наурызында батыс ақпарат құралдары Ирактың Курдистан аймағындағы Халабжадан бірнеше күн бұрын Ирактың қалаға кең ауқымды химиялық шабуыл жасағанын хабарлады. Кейінгі есептерге сәйкес, 7 мың адам қаза тауып, 20 мың адам жарақат алған. Халабжадағы у газ шабуылы ирактықтарға қарсы халықаралық наразылықты тудырды. Сол жылы АҚШ Сенаты 1988 жылғы геноцидтің алдын алу туралы заң жобасын ұсынды, ол АҚШ-тың Иракқа барлық көмегін тоқтатып, АҚШ-тың Ирак мұнайын импорттауын тоқтатуды көздеді. Рейган әкімшілігі заң жобасына қарсы шығып, оны мерзімінен бұрын деп атады және соңынан Ирактың шабуылға кінәлі екенін дұрыс емес бағалағандықтан, күшіне енуіне кедергі келтірді. Шабуыл кезінде қаланы ирандық әскерлер мен Тегеранмен одақтас ирактық күрд партизандары бақылап тұрды. Ирактықтар Халабжадағы шабуыл үшін ирандық күштерді кінәлады. 2006 жылдың 21 тамызында Саддам Хусейн мен оның алты айыпталушысы, соның ішінде Хасан әл-Маджид («Химикалық Али») курдтарға қарсы геноцид жасады деген айыппен сотқа тартылды. Бұл сот Халабжадағы шабуылды қамтымаса да, Ирактың «Анфал» операциясы кезінде басқа ауылдарға химиялық қарумен бомбалауды қамтиды деп күтілуде.

In 1980, the U. S. Defense Intelligence Agency filed a report stating that Iraq had been actively acquiring chemical weapons capacities for several years, which later proved to be accurate. In November 1980, two months into the Iran–Iraq War, the first reported use of chemical weapons took place when Tehran radio reported a poison gas attack on Susangerd by Iraqi forces. The United Nations reported many similar attacks occurred the following year, leading Iran to develop and deploy a mustard gas capability. By 1984, Iraq was using poison gas with great effectiveness against Iranian "human wave" attacks. Chemical weapons were used extensively against Iran during the Iran–Iraq War. On January 14, 1991, the Defense Intelligence Agency said an Iraqi agent described, in medically accurate terms, military smallpox casualties he said he saw in 1985 or 1986. Two weeks later, the Armed Forces Medical Intelligence Center reported that eight of 69 Iraqi prisoners of war whose blood was tested showed an immunity to smallpox, which had not occurred naturally in Iraq since 1971; the same prisoners had also been inoculated for anthrax. The assumption being that Iraq used both smallpox and anthrax during this war. The Washington Post reported that in 1984 the CIA secretly started providing intelligence to the Iraqi army during the Iran Iraq War. This included information to target chemical weapons strikes. The same year it was confirmed beyond doubt by European doctors and UN expert missions that Iraq was employing chemical weapons against the Iranians. Most of these occurred during the Iran–Iraq War, but chemical weapons were used at least once against the Shia popular uprising in southern Iraq in 1991. Iran today is the world's second most afflicted country by weapons of mass destruction, only after Japan. The official estimate does not include the civilian population contaminated in bordering towns or the children and relatives of veterans, many of whom have developed blood, lung and skin complications, according to the Organization for Veterans. Nerve gas agents killed about 20,000 Iranian soldiers immediately, according to official reports. Of the 90,000 survivors, some 5,000 seek medical treatment regularly and about 1,000 are still hospitalized with severe, chronic conditions. Many others were affected by mustard gas. There is deep resentment and anger in Iran that it was Western nations that helped Iraq develop and direct its chemical weapons arsenal in the first place and that the world did nothing to punish Iraq for its use of chemical weapons throughout the war. For example, the United States and the UK blocked condemnation of Iraq's known chemical weapons attacks at the UN Security Council. No resolution was passed during the war that specifically criticized Iraq's use of chemical weapons, despite the wishes of the majority to condemn this use. On March 21, 1986, the United Nation Security Council recognized that "chemical weapons on many occasions have been used by Iraqi forces against Iranian forces"; this statement was opposed by the United States, the sole country to vote against it in the Security Council (the UK abstained). On March 23, 1988, western media sources reported from Halabja in Iraqi Kurdistan, that several days before Iraq had launched a large scale chemical assault on the town. Later estimates were that 7,000 people had been killed and 20,000 wounded. The Halabja poison gas attack caused an international outcry against the Iraqis. Later that year the U. S. Senate proposed the Prevention of Genocide Act of 1988, cutting off all U. S. assistance to Iraq and stopping U. S. imports of Iraqi oil. The Reagan administration opposed the bill, calling it premature, and eventually prevented it from taking effect, partly due to a mistaken DIA assessment which blamed Iran for the attack. At the time of the attack the town was held by Iranian troops and Iraqi Kurdish guerrillas allied with Tehran. The Iraqis blamed the Halabja attack on Iranian forces. On August 21, 2006, the trial of Saddam Hussein and six codefendants, including Hassan al Majid ("Chemical Ali"), opened on charges of genocide against the Kurds. While this trial does not cover the Halabja attack, it does cover attacks on other villages during the Iraqi "Anfal" operation alleged to have included bombing with chemical weapons.

UNSCOM инспекциялары 1991-1998

Біріккен Ұлттар Ұйымының Ирак жөніндегі арнайы комиссиясы (UNSCOM) 1990 жылы Кувейтке басып кіргеннен кейін Ирактың қару-жарақ объектілерін тексеру үшін құрылды. Оны бастапқыда Рольф Экеус, кейін Ричард Батлер басқарды. UNSCOM-ның Иракқа жасаған бірнеше сапарында қару-жарақ инспекторлары британдық білім алған ирактық биолог Рихаб Рашид Тахамен сұхбаттасты. 1999 жылғы АҚШ Қорғаныс барлау агенттігінің баяндамасына сәйкес, әдетте тыныш мінезді Таха ЮНСКОМ-ның әл-Хакам туралы сұрақтарына ашуланып, айқайлап, бірде орындықты сындырып, әл-Хакам тауық жеміне арналған өндіріс орны екенін қатысты түрде мәлімдеді. "Бұл мал азығын өндіру зауытында ерекше бірнеше нәрсе болды", - деді кейінірек ЮНСКОМ-ның атқарушы төрағасының орынбасары Чарльз Дюльфер журналистерге, "оның айналасындағы кең ауқымды әуе қорғанысынан бастап". Бұл нысан 1996 жылы ЮНСКОМ тарапынан жойылды. 1995 жылы ЮНСКОМ-ның бас қару-жарақ инспекторы, австралиялық Род Бартон Тахаға ЮНСКОМ алған құжаттарды көрсетті, онда Ирак үкіметі британдық Oxoid компаниясынан 10 тонна өсу ортасын сатып алғаны көрсетілген. Өсу ортасы – микроорганизмдердің өсуіне қажетті қоректік заттарды қамтамасыз ететін қанттар, ақуыздар және минералдардың қоспасы. Ол ауруханаларда және микробиология/молекулалық биология зертханаларында қолданылады. Ауруханаларда пациенттерден алынған тампондар диагностикалық мақсаттар үшін өсу ортасы бар табақшаларға салынады. Ирактағы ауруханалардың өсу ортасын тұтынуы жылына 200 кг ғана құрады; бірақ 1988 жылы Ирак 39 тонна импорттады. ЮНСКОМ осы дәлелдерді көрсеткенде, Таха инспекторларға 19 000 литр ботулинттік токсин, 8 000 литр антракс, 2 000 литр афлатоксиндер (бауыр жетіспеушілігін тудыруы мүмкін), газ гангренасын тудыратын Clostridium perfringens және рицин өсіргенін мойындады. Ол сондай-ақ холера, сальмонелла, ауыз және аяқ ауруы және шамалы шешек ауруына қатысты зерттеулер жүргізгенін мойындады, бұл ауру шамалы шешекпен бірдей өсу техникаларын қолданады, бірақ зерттеушілер үшін жұмыс істеуге қауіпсіз. Таханың шамалы шешекпен жұмыс істегенін анықтағаннан кейін АҚШ және Ұлыбританияның барлау қызметтері Саддам Хусейн шамалы шешек вирусын қару ретінде пайдалануды жоспарлап отырған болуы мүмкін деп қорқытты. 1971 жылы Иракта шамалы шешек қырылымы болды және Қару-жарақтарды тану, таратпау және қару-жарақтарды бақылау орталығы (WINPAC) Ирак үкіметі ластанған материалдарды сақтап қалғанына сенді. Ирак оппозициялық топтары ғалымдар тұтқындарды антракспен шашып тастады деді, бірақ бұл айыптаманы растайтын дәлелдер ұсынылмады. Бір тәжірибе барысында инспекторларға 12 тұтқын бағаналарға байланған, ал жақын жерде антракспен толтырылған снарядтар жарылғандығы айтылды. Риттердің командасы Абу-Грейб түрмесінен тұтқындардың санын көрсететін құжаттарды көрсетуді талап етті. Риттер 1995 жылдың шілде және тамыз айларына арналған тізімдер жоғалып кеткенін мәлімдеді. Жоғалған құжаттарды түсіндіруді сұрағанда, Ирак үкіметі Риттердің ЦРУ-ға жұмыс істейтінін және ЮНСКОМ-ға Баас партиясының штаб-пәтері сияқты кейбір нысандарға кіруге рұқсат бермейтінін мәлімдеді. Экеус мұндай тыңшылыққа қарсылық көрсеткенін айтса да, кейін Бетлер басшылығымен агенттік комиссиясына көптеген айыптамалар тағылды, бірақ Бетлер бұл айыптамаларды жоққа шығарды. 1991 жылдың сәуірінде Ирак химиялық қару бағдарламалары туралы алғашқы мәлімдемесін жасады. 1992 жылдың маусымында, 1995 жылдың наурызында және 1996 жылдың маусымында Ирактың келесі мәлімдемелері ЮНСКОМ-ның қысымымен ғана жасалды. 1999 жылдың маусымында Риттер сұхбаттасушыға былай деп жауап берді: "Сіз: «Ирактың әскери тұрғыдан тиімді биологиялық немесе химиялық қарулары бар ма?» деп сұрағанда, жауап «жоқ»! Бұл – нақты «жоқ» деген жауап. Ирак қазіргі уақытта химиялық қаруды мағыналы көлемде өндіре ала ма? Жоқ! Ирак биологиялық қаруды мағыналы көлемде өндіре ала ма? Жоқ! Баллистикалық зымырандар? Жоқ! Бәрі «жоқ»! Сондықтан сапалық тұрғыдан алғанда, Ирак қарусыздандырылды". Кейін Риттер ЮНСКОМ-ның кейбір қызметкерлерін тыңшылық жасауда айыптады және Билл Клинтон әкімшілігін комиссияның ресурстарын ирактық әскерилерін тыңдау үшін пайдаланғаны үшін қатты сынады. Риттердің сөзіне сүйенсек: «Ирактың қазіргі (1999) жаппай қырып-жою қару-жарағы жоқ». 2000 жылдың маусымында Риттер «Arms Control Today» басылымына «Ирактың сапалық қарусыздануына қатысты» мақала жазды. 2001 жылы оның Ирактағы ЮНСКОМ қару-жарақ инспекциялары туралы деректі фильмі «Құмдардағы өзгерістер: ЮНСКОМ және Иракты қарусыздандыру туралы шындық» деген атпен көрсетілді. Фильмді ирактық-американдық кәсіпкер қаржылады, ол Риттерге белгісіз, Ирак әкімшілігінен «Мұнайға азық» купондарын алған. 2002 жылы Скотт Риттер 1998 жылға қарай Ирактың ядролық, биологиялық және химиялық қабілеттерінің 90-95%-ы, сондай-ақ мұндай қаруларды жеткізе алатын ұзақ қашықтықтағы баллистикалық зымырандары жойылғаны расталғанын мәлімдеді. Риттердің сөзіне сүйенсек, толық техникалық растау мүмкін болмады, себебі Ирактың әлі де жасырылған қарулары бар емес, бірақ Ирактың кейбір қорын алдын ала жойғаны және олардың ешқашан болмағанын мәлімдегеніне байланысты. Риттердің Иракқа қатысты көзқарасының өзгеруі көптеген адамдарды таң қалдырды, осыдан кейін инспекциялар жүргізілмеді. 2002-2003 жылдардағы соғысқа дайындық кезеңінде Риттер Буш әкімшілігін сынады және Ирактың мағыналы ЖҚҚ қабілетін қайта құрғанына сенімді дәлелдер ұсынбағанын мәлімдеді. 2002 жылдың қыркүйегінде Time журналымен сұхбатта Риттер Иракты тыңдау үшін ЮНСКОМды пайдалану әрекеттері болғанын айтты. 1999 жылдың 8 қаңтарындағы New York Times және Washington Post басылымдарында жарияланған мәліметтерге сәйкес: «1998 жылдың наурызында Саддам Хусейннің жасырын қару-жарақтары мен барлау желілерін анықтау үшін АҚШ Біріккен Ұлттар Ұйымының инспекциялық тобын пайдаланып, Бағдатқа жоғары дамыған электрондық тыңдау жүйесін орнату үшін американдық тыңшыны жіберді». ЮНСКОМ Ирак үкіметінен түрлі қиындықтарға және ынжықсыздыққа тап болды. 1998 жылы ЮНСКОМ «Desert Fox» операциясы алдында АҚШ тарапынан сұраныс бойынша алынып тасталды. Оған қарамастан, ЮНСКОМ-ның өзінің бағалауынша, 1998 жылы алынып тасталғанға дейін Ирактың ЖҚҚ-ның 90-95%-ы сәтті жойылды. Содан кейін төрт жыл бойы (1998-2002 жылдар аралығында) Иракта сырттан қару-жарақ инспекторлары болған жоқ. Осы кезеңде Ирактың ЖҚҚ бағдарламаларын қайта бастағаны туралы болжамдар пайда болды. Атап айтқанда, Джордж У. Буш әкімшілігінің және Конгрестің бірнеше өкілдері ядролық қарулар туралы алаңдаушылық білдірді. 1998 жылдан кейін Ирактың ЖҚҚ бағдарламаларының әлі де бар болуы және Біріккен Ұлттар Ұйымының Мониторинг, тексеру және инспекция комиссиясымен (UNMOVIC) ынтымақтастығы толық болды ма, жоқ па, деген мәселе даулы болып қала береді. Бас қару-жарақ инспекторы Ханс Бликс 2003 жылдың қаңтарында «біз тексеруге ниеттенген барлық нысандарға қол жеткізілді» және Ирак «осы тұрғыдан алғанда жақсы ынтымақтастық көрсетті» деді, бірақ «Ирак қарусыздануды шын ниетпен қабылдамаған сияқты». 7 наурызда Қауіпсіздік Кеңесі алдында сөйлеген Ханс Бликс былай деді: «Осы фонды ескере отырып, қазіргі кезде «Ирак 1441 (2002) қарарының 9-тармағында талап етілгендей, Біріккен Ұлттар Ұйымының Мониторинг, тексеру және инспекция комиссиясымен (UNMOVIC) бірден, талапсыз және белсенді түрде ынтымақтастық көрсетеді ме?» деген сұрақ туындайды. Ирак тарапының кейбір ұзақ мерзімді ашық қарусыздану мәселелерін шешу мақсатымен қабылдаған көптеген бастамалар «белсенді» немесе тіпті «алдын ала» деп қарастырылса да, осы жаңа қарардан кейін 3-4 ай өткен соң оларды «бірден» ынтымақтастық деп санауға болмайды. Сонымен қатар, олар барлық маңызды салаларды қамтымайды». АҚШ-тың кейбір шенеуніктері осы қайшылы сөзді өзіне бағынбау туралы жариялау ретінде түсіндірді. 1998 жылы БҰҰ Ирактан кеткеннен кейін шамамен төрт жыл бойы Иракта қару-жарақ инспекциялары жүргізілмеді, ал Ирак оларға қайта шақырылмағанын мәлімдеді. Сонымен қатар, Саддам «АҚШ халықаралық заңды бұзғандықтан» Ирактың БҰҰ қарарларына бағынуға міндетті емес деген «құпия бұйрық» берді. 2001 жылы Саддам былай деді: «біз қару-жарақ құруға ұмтылып жатқан жоқпыз...».

The United Nations Special Commission on Iraq (UNSCOM) was set up after the 1990 invasion of Kuwait to inspect Iraqi weapons facilities. It was headed first by Rolf Ekéus and later by Richard Butler. During several visits to Iraq by UNSCOM, weapons inspectors interviewed British educated Iraqi biologist Rihab Rashid Taha. According to a 1999 report from the U. S. Defense Intelligence Agency, the normally mild mannered Taha exploded into violent rages whenever UNSCOM questioned her about al Hakam, shouting, screaming and, on one occasion, smashing a chair, while insisting that al Hakam was a chicken feed plant. "There were a few things that were peculiar about this animal feed production plant", Charles Duelfer, UNSCOM's deputy executive chairman, later told reporters, "beginning with the extensive air defenses surrounding it." The facility was destroyed by UNSCOM in 1996. In 1995, UNSCOM's principal weapons inspector, Rod Barton from Australia, showed Taha documents obtained by UNSCOM that showed the Iraqi government had just purchased 10 tons of growth medium from a British company called Oxoid. Growth media is a mixture of sugars, proteins and minerals that provides nutrients for microorganisms to grow. It can be used in hospitals and microbiology/molecular biology research laboratories. In hospitals, swabs from patients are placed in dishes containing growth medium for diagnostic purposes. Iraq's hospital consumption of growth medium was just 200 kg a year; yet in 1988, Iraq imported 39 tons of it. Shown this evidence by UNSCOM, Taha admitted to the inspectors that she had grown 19,000 litres of botulinum toxin; 8,000 litres of anthrax; 2,000 litres of aflatoxins, which can cause liver failure; Clostridium perfringens, a bacterium that can cause gas gangrene; and ricin. She also admitted conducting research into cholera, salmonella, foot and mouth disease, and camel pox, a disease that uses the same growth techniques as smallpox, but which is safer for researchers to work with. It was because of the discovery of Taha's work with camel pox that the U. S. and British intelligence services feared Saddam Hussein may have been planning to weaponize the smallpox virus. Iraq had a smallpox outbreak in 1971 and the Weapons Intelligence, Nonproliferation and Arms Control Center (WINPAC) believed the Iraqi government retained contaminated material. Iraqi opposition groups say that scientists sprayed the prisoners with anthrax, though no evidence was produced to support these allegations. During one experiment, the inspectors were told, 12 prisoners were tied to posts while shells loaded with anthrax were blown up nearby. Ritter's team demanded to see documents from Abu Ghraib prison showing a prisoner count. Ritter writes that they discovered the records for July and August 1995 were missing. Asked to explain the missing documents, the Iraqi government charged that Ritter was working for the CIA and refused UNSCOM access to certain sites like Baath Party headquarters. Although Ekéus has said that he resisted attempts at such espionage, many allegations have since been made against the agency commission under Butler, charges which Butler has denied. In April 1991 Iraq provided its first of what would be several declarations of its chemical weapons programs. Subsequent declarations submitted by Iraq in June 1992, March 1995, June 1996 came only after pressure from UNSCOM. In June 1999, Ritter responded to an interviewer, saying: "When you ask the question, 'Does Iraq possess militarily viable biological or chemical weapons?' the answer is no! It is a resounding NO. Can Iraq produce today chemical weapons on a meaningful scale? No! Can Iraq produce biological weapons on a meaningful scale? No! Ballistic missiles? No! It is 'no' across the board. So from a qualitative standpoint, Iraq has been disarmed." Ritter later accused some UNSCOM personnel of spying, and he strongly criticized the Bill Clinton administration for misusing the commission's resources to eavesdrop on the Iraqi military. According to Ritter: "Iraq today (1999) possesses no meaningful weapons of mass destruction capability." In June 2000, Ritter penned a piece for Arms Control Today entitled The Case for Iraq's Qualitative Disarmament. 2001 saw the theatrical release of his documentary on the UNSCOM weapons inspections in Iraq, In Shifting Sands: The Truth About Unscom and the Disarming of Iraq. The film was funded by an Iraqi American businessman who, unknown to Ritter, had received Oil for Food coupons from the Iraqi administration. In 2002, Scott Ritter stated that, by 1998, 90–95% of Iraq's nuclear, biological and chemical capabilities, and long range ballistic missiles capable of delivering such weapons, had been verified as destroyed. Technical 100% verification was not possible, said Ritter, not because Iraq still had any hidden weapons, but because Iraq' had preemptively destroyed some stockpiles and claimed they had never existed. Many people were surprised by Ritter's turnaround in his view of Iraq during a period when no inspections were made. During the 2002–2003 build up to war, Ritter criticized the Bush administration and maintained that it had provided no credible evidence that Iraq had reconstituted a significant WMD capability. In an interview with Time in September 2002 Ritter said there were attempts to use UNSCOM for spying on Iraq. According to the New York Times and Washington Post media of Jan. 8, 1999, "In March [1998], in a last ditch attempt to uncover Saddam Hussein's covert weapons and intelligence networks, the United States used the United Nations inspection team to send an American spy into
Baghdad to install a highly sophisticated electronic eavesdropping system." UNSCOM encountered various difficulties and a lack of cooperation from the Iraqi government. In 1998, UNSCOM was withdrawn at the request of the United States before Operation Desert Fox. Despite this, UNSCOM's own estimate was that 90–95% of Iraqi WMDs had been successfully destroyed before its 1998 withdrawal. After that, for four years (from 1998 to 2002) Iraq remained without any outside weapons inspectors. During this time speculations arose that Iraq had actively resumed its WMD programs. In particular, various figures in the George W. Bush administration, as well as Congress, went so far as to express concern about nuclear weapons. There is a dispute about whether Iraq still had WMD programs after 1998 and whether its cooperation with the United Nations Monitoring, Verification and Inspection Commission (UNMOVIC) was complete. Chief weapons inspector Hans Blix said in January 2003 that "access has been provided to all sites we have wanted to inspect" and Iraq had "cooperated rather well" in that regard, although "Iraq appears not to have come to a genuine acceptance of the disarmament." On March 7, in an address to the Security Council, Hans Blix stated: "Against this background, the question is now asked whether Iraq has cooperated "immediately, unconditionally and actively" with UNMOVIC, as is required under paragraph 9 of resolution 1441 (2002) while the numerous initiatives, which are now taken by the Iraqi side with a view to resolving some long standing open disarmament issues, can be seen as "active", or even "proactive", these initiatives 3–4 months into the new resolution cannot be said to constitute "immediate" cooperation. Nor do they necessarily cover all areas of relevance." Some U. S. officials understood this contradictory statement as a declaration of noncompliance. There were no weapon inspections in Iraq for nearly four years after the UN departed from Iraq in 1998, and Iraq asserted that they would never be invited back. In addition, Saddam had issued a "secret order" that Iraq did not have to abide by any UN Resolution since in his view "the United States had broken international law". In 2001, Saddam stated: "we are not at all seeking to build up weapons or look for the most harmful weapons . however, we will never hesitate to possess the weapons to defend Iraq and the Arab nation". The International Institute for Strategic Studies (IISS) in Britain published in September 2002 a review of Iraq's military capability, and concluded that Iraq could assemble nuclear weapons within months if fissile material from foreign sources were obtained. However, IISS also concluded that without such foreign sources, it would take years at a bare minimum. Dr. Mahdi Obeidi, who created Saddam's nuclear centrifuge program that had successfully enriched uranium to weapons grade before the 1991 Gulf War, stated in an op ed in The New York Times that although Iraqi scientists possessed the knowledge to restart the nuclear program, by 2002 the idea had become "a vague dream from another era."

Ирак соғысы

Құрама Штаттары Ирак соғысын бастаудың негізгі себебі ретінде жаппай қырып-жою қаруына иелік етуді көрсетті.

Иракты зерттеу тобы

2003 жылдың 30 мамырында АҚШ Қорғаныс министрлігі БАҚ-қа Иракты басып алу коалициясының Иракта жасалған ЖҚҚ бағдарламаларына қатысты фактілерді анықтау миссиясы – Иракты зерттеу тобының (ISG) жұмысын ресми түрде бастауға дайын екендігін мәлімдеді, бұл жұмыс 75-ші американдық-британдық жұмыс тобынан қабылданатын еді. Шабуылдан кейінгі айда Бағдад ядролық зерттеу орталығы мен Туваита ядролық зерттеу орталығы сияқты бірнеше ядролық нысандар тоналған болып табылды. 2003 жылдың 20 маусымында Халықаралық атом энергиясы агенттігі тонналап уран мен торий сияқты басқа да радиоактивті материалдарды қалпына келтіргенін, ал олардың көп бөлігі нысандарда қалғанын хабарлады. Аймақта радиациялық ауруға шалдыққандар туралы бірнеше хабарламалар түсті. Соғыстың соңғы күндерінде құжаттар мен күдікті қару-жарақтар сақталған жерлер Иракта тоналып, өртеліп кеткен деген болжам бар. 2004 жылдың 30 қыркүйегінде АҚШ-тың Иракты зерттеу тобы соңғы есебін жариялады. Оның негізгі тұжырымдары:

"Саддам Хусейн Ирак режимін осылай басып алды, стратегиялық мақсат тек оның өзіне ғана тән еді. Ол санкцияларды тоқтатып, санкциялар алынғаннан кейін жаппай қырып-жоятын қаруын (ЖҚҚ) қайта құру мүмкіндігін сақтап қалуды қалады". "Бұрынғы режимде санкциялардан кейін ЖҚҚ-ны қайта жаңғырту бойынша ресми жазбаша стратегия немесе жоспар болған жоқ. Саддамнан бөлек ЖҚҚ саясатын қалыптастыратын немесе жоспарлайтын жеке топ та болған жоқ. Оның орнына, оның лейтенанттары Саддаммен ұзақ жылдар бойы қарым-қатынаста болғандықтан және оның сирек, бірақ нақты айтқан сөздері мен берген тапсырмаларынан оның мақсаты ЖҚҚ-ны қайта жаңғырту екенін түсінді". ISG сұхбаттасқан жоғары лауазымды ирактық шенеуніктердің ешқайсысы Саддамның ЖҚҚ-дан мәңгілікке бас тартқанына сенбеді. 2004 жылдың 6 қазанында Иракты зерттеу тобының (ISG) басшысы Чарльз Дюльфер АҚШ Сенатының Қарулы Күштер комитетіне бұл топ Саддам Хусейннің басқаруымен 1991 жылдан бері БҰҰ санкциялары енгізілгеннен кейін Ирактың жаппай қырып-жоятын қаруын өндіргеніне және сақтағанына ешқандай дәлел таппағанын мәлімдеді. 2003 жылы Бағдадта АҚШ күштерімен ынтымақтастыққа кіріскеннен кейін, 1997 жылға дейін Саддамның ядролық центрифуга бағдарламасын басқарған доктор Махди Обейди ядролық центрифуганың жобаларын және бірнеше нақты центрифуга компоненттерін, Бағдадтан тапсырма күтіп, үйінің ауласына көмілген күйде тапсырды. Ол: "Мен бағдарламаны соңына дейін сақтауға міндетті болдым" деді. "Менің бағымдағы бомба: Саддамның ядролық сарабының құпиялары" атты кітабында ирактық ядролық инженер оның ядролық қоры Саддамның бомба жасау бағдарламасын қайта іске қосуға қажетті кілт болғанын түсіндірді. Алайда, толық центрифугалық байыту бағдарламасын қайта құру үшін үлкен инвестициялар мен мыңдаған центрифугаларды қайта құру қажет болар еді. 2004 жылдың 26 қаңтарында NBC жаңалықтарында Том Брокаумен сұхбаттасқанда Кей Ирактың ядролық, химиялық және биологиялық қару бағдарламаларының "жаңағыдай" сатыда екенін айтты. Ол сондай-ақ: "Біз тапқан нәрсе, және басқалар тергеп жатқандай, Ирак арқылы көптеген террористік топтар мен жеке тұлғалар өтті" деді. Брокаудың сұрағына жауап беріп, Кей:

"Saddam Husayn so dominated the Iraqi Regime that its strategic intent was his alone. He wanted to end sanctions while preserving the capability to reconstitute his weapons of mass destruction (WMD) when sanctions were lifted." "The former Regime had no formal written strategy or plan for the revival of WMD after sanctions. Neither was there an identifiable group of WMD policy makers or planners separate from Saddam. Instead, his lieutenants understood WMD revival was his goal from their long association with Saddam and his infrequent, but firm, verbal comments and directions to them." No senior Iraqi official interviewed by the ISG believed that Saddam had forsaken WMD forever. On October 6, 2004, the head of the Iraq Survey Group (ISG), Charles Duelfer, announced to the U. S. Senate Armed Services Committee that the group found no evidence that Iraq under Saddam Hussein had produced and stockpiled any weapons of mass destruction since 1991, when UN sanctions were imposed. After he began cooperating with U. S. forces in Baghdad in 2003, Dr. Mahdi Obeidi, who ran Saddam's nuclear centrifuge program until 1997, handed over blueprints for a nuclear centrifuge along with some actual centrifuge components, stored at his home buried in the front yard awaiting orders from Baghdad to proceed. He said, "I had to maintain the program to the bitter end." In his book The Bomb in My Garden: The Secrets of Saddam's Nuclear Mastermind, the Iraqi nuclear engineer explains that his nuclear stash was the key that could have unlocked and restarted Saddam's bombmaking program. However, it would require a massive investment and a re creation of thousands of centrifuges in order to reconstitute a full centrifugal enrichment program. In a January 26, 2004, interview with Tom Brokaw of NBC news, Kay described Iraq's nuclear, chemical, and biological weapons programs as being in a "rudimentary" stage. He also stated that "What we did find, and as others are investigating it, we found a lot of terrorist groups and individuals that passed through Iraq." In responding to a question by Brokaw as to whether Iraq was a "gathering threat" as President Bush had asserted before the invasion, Kay answered:

"Том, жақын арадағы қауіп – саяси шешім. Бұл техникалық шешім емес. Менің ойымша, Бағдад соңғы екі жылда біз ойлағаннан да қауіпті болып кетті. Саддам енді қоғамды бақылай алмады. Терроризм мен ЖҚҚ нарығында Ирак соғыс болмаса, осы қаруды жеткізуші болар еді". 2004 жылдың маусым айында АҚШ Ирактан 2 тонна аз байытылған уранды алып шықты, бұл бір ядролық қару жасауға жеткілікті шикізат. Сол кездегі UNMOVIC басшысы Деметриус Перрикос Кейдің есебінде UNMOVIC-ке бұрыннан белгілі емес ақпараттың көп емес екенін мәлімдеді. "Биобезопасность и биотерроризм" сияқты көптеген ұйымдар Кейдің есебін "нашар жағдайды талдау" деп атады.

Қамауға алынған құжаттар

"Ирак азаттығы" операциясының құжаттары 2003 жылы Иракқа басып кірген кезде АҚШ әскері тәркілеген шамамен 48 мың қорапқа жуық құжаттар, аудио және бейнежазбаларды қамтиды. Осы құжаттардың көптегені Саддам режимі 1990 жылдардың ортасына қарай жаппай қырып-жою қаруын жасау туралы ойын қалдырғанын көрсетеді. Associated Press хабарлағандай, "Транскрипттерде Саддам және оның қолбасшылары Ирактың 1990 жылдардың басында химиялық және биологиялық қаруларын жойғанын, сондай-ақ ешқашан қару жасалмаған ядролық бағдарламаны тоқтатқанын бір-біріне еске салады". 1996 жылғы президенттік отырыста қару-жарақ бағдарламасының бас шенеуірі Амер Мохаммед Рашид БҰҰ қару-жарақ инспекторы Рольф Экеуспен болған әңгімесін былай сипаттады: "Жасыратынымыз жоқ, сондықтан сізге барлық мәліметтерді береміз". Тағы бір отырыста Саддам өзінің орынбасарларына: "Біз резолюциялармен 100 пайыз ынтымақтастық жасадық, және сіздердің барлығыңыз оны білесіздер, ал біз орындамаған 5 пайызды (анықтау) үшін оларға 10 жыл уақыт қажет болуы мүмкін. Бізде әлі де жаппай қырып-жою қаруы бар деп ойламаңыз. Бізде ештеңе жоқ". АҚШ конгрессмені Питер Хоекстра АҚШ үкіметінен қалған құжаттарды интернетке жариялауды сұрады, осылайша әлемдегі араб тілінде сөйлейтін адамдар құжаттарды аударуға көмектесе алады.

Соғыстан кейінгі жаңалықтар мен оқиғалар

2003 жылы Иракқа басып кіргеннен бері бірнеше рет химиялық қару табылғаны туралы хабарланды, оның ішінде басып кіру кезінде болған жарты ондай оқиға бар еді. 2003 жылдың сәуір айында АҚШ теңіз жаяу әскерлері әдеттен тыс деңгейде радиация шығаратын бірнеше ғимаратқа кез болып, ішке кіргенде "көптеген барабандарды" тапты. Олардың ішінде жоғары сапалы емес уран, яғни сары торт болды. БҰҰ-ның ядролық инспекциясымен таныс сарапшының мәлімдемесіне сәйкес, АҚШ әскерлері Тувайта ядролық зерттеу орталығына келген. Тергеуге алынған материал 1991 жылдан бері Халықаралық атом энергиясы агенттігінің қадағалауында, мөрленген контейнерлерде сақталған және құжатталған. 2008 жылдың шілдесінде бұл материал Ирактан шығарылып, "ондаған миллион долларға" бағаланған мәміле бойынша Канаданың уран өндірушісі Cameco Corp. компаниясына сатылды. Соғыстан кейінгі бір оқиға 2004 жылдың 9 қаңтарында болды. Онда исландтық оқ-дәрі сарапшылары мен даниялық әскери инженерлер Оңтүстік Иракта жерге көмілген 36 дана 120 мм миномет оқ-дәрісін тапты, олардың ішінде сұйық зат болды. Алғашқы сынақтардың нәтижесінде оқ-дәрілерде күйдіретін зат болуы мүмкін деген болжам жасалса, кейіннен американдық және даниялық сарапшылар химиялық заттың жоқтығын анықтады. 2004 жылдың 2 мамырында Бағдадтың батысындағы көше ортасында горчичный газға толтырылған снаряд табылды. Иракты зерттеу тобы бұл газдың бұрын "дұрыс сақталмағанын" және сондықтан химиялық қару ретінде "тиімсіз" екенін хабарлады. Қорғаныс министрлігінің өкілдері бұл құрылғыны бомба ретінде пайдалану мақсатында қолдануға болатынына көз жеткізбегенін мәлімдеді. 2004 жылдың 16 мамырында 152 мм артиллериялық снаряд қолдан жасалған бомба ретінде пайдаланылды. Патшалық жарылыстан кейін екі американдық сарбаз жүйкеге әсер ететін заттың әсерінен (қайырсу және көздің қарамағының кеңеюі) емделді. 18 мамырда АҚШ Қорғаныс министрлігінің барлау қызметкерлері жүргізген сынақтар нәтижесінде екі бөлімді снарядтың құрамында зарин химиялық заты бар екені анықталды. Снарядтың ішінде "шамамен" 3-4 литр зарин болған (жоғарыда аталған жарылыстан бұрын араласпаған екі алдынғы химиялық заттар түрінде). Бригадир генерал Марк Киммит мәлімдемесіне сәйкес, бомбаны орнатқан көтерілісшілер оның құрамында зарин бар екенін білмеген болуы мүмкін. Тағы бір АҚШ ресми өкілі снарядта химиялық заттың белгілері жоқ екенін растады. Бірақ кейіннен снарядтарда зарин болмағаны, "барлығы бос болғаны және химиялық заттардың бар-жоғын анықтау сынақтарының нәтижесі теріс болғаны" анықталды. Содан кейін поляктар снарядтарды әрқайсысы 5000 долларға сатып алғаны белгілі болды. 2004 жылы Иран-Ирак шекарасына жақын шөлден жүздеген химиялық оқ-дәрілер табылды. The Washington Post газетінің хабарлауынша, оқ-дәрілерді "ирак әскерлері Иранмен сегіз жылдық соғыс кезінде Иран шекарасына жақын жерге көміп, ұмытып кеткен". Ресми органдар бұл жағдайды басып кіруден бұрын қолданыста болған деп саналатын қару-жарақ бағдарламасының дәлелі деп қарастырмады. 2014 жылы Ирак үкіметі Біріккен Ұлттар Ұйымына "Ислам мемлекеті" террористик тобымен байланысы бар көтерілісшілер Бағдадтың солтүстік-батысындағы химиялық қару қоймасын қоса алғанда, Мүтана мемлекеттік мекемесін басып алғанын хабарлады. Бұл мекеме 1991 жылғы Перс шығанағы соғысынан кейін ішінара қиратылып, UNSCOM бақылауына алынған. 1999 жылы олардың кеткен кездерінде онда 2500 заринге толтырылған зымыран сақталған. БҰҰ оқ-дәрілердің "сапасы нашар" екенін және "ондағы жағдайлар бойынша жылдар бойы сақталғаннан кейін олардың бұзылуы мүмкін" екенін мәлімдеді.

Since the 2003 invasion of Iraq, several reported finds of chemical weapons were announced, including half a dozen incidents during the invasion itself. In April 2003, US Marines stumbled across a number of buildings which emitted unusual levels of radiation. Upon close inspection the troops uncovered "many, many drums" containing low grade uranium, also known as yellowcake. According to an expert familiar with UN nuclear inspections, US troops had arrived at the Tuwaitha Nuclear Research Center and the material under investigation had been documented, stored in sealed containers and subject to supervision by the International Atomic Energy Agency since 1991. The material was transported out of Iraq in July 2008 and sold to Canadian uranium producer Cameco Corp., in a transaction described as worth "tens of millions of dollars." A post war case occurred on January 9, 2004, when Icelandic munitions experts and Danish military engineers discovered 36 120 mm mortar rounds containing liquid buried in Southern Iraq. While initial tests suggested that the rounds contained a blister agent, subsequent analysis by American and Danish experts showed that no chemical agent was present. On May 2, 2004, a shell containing mustard gas was found in the middle of a street west of Baghdad. The Iraq Survey Group investigation reported that it had been previously "stored improperly", and thus the gas was "ineffective" as a useful chemical agent. Officials from the Defense Department commented that they were not certain if use was to be made of the device as a bomb. On May 16, 2004, a 152 mm artillery shell was used as an improvised bomb. The shell exploded and two U. S. soldiers were treated for minor exposure to a nerve agent (nausea and dilated pupils). On May 18 it was reported by U. S. Department of Defense intelligence officials that tests showed the two chambered shell contained the chemical agent sarin, the shell being "likely" to have contained three to four liters of the substance (in the form of its two unmixed precursor chemicals prior to the aforementioned explosion that had not effectively mixed them). It is likely that the insurgents who planted the bomb did not know it contained sarin, according to Brig. Gen. Mark Kimmitt, and another U. S. official confirmed that the shell did not have the markings of a chemical agent. but it turned out that the warheads did not in fact contain sarin gas but "were all empty and tested negative for any type of chemicals"—and it transpired that the Poles had bought the shells for $5,000 each. In 2004, hundreds of chemical warheads were recovered from the desert close to the Iran–Iraq border. According to The Washington Post, the munitions "had been buried near the Iranian border, and then long forgotten, by Iraqi troops during their eight year war with Iran". Officials did not consider the discovery as evidence of an ongoing weapons program that was believed to be in existence before the invasion began. The Iraqi government informed the United Nations in 2014 that insurgents affiliated with the Islamic State terror group had seized control of the Muthana State Establishment, including a chemical weapons depot northwest of Baghdad. The facility was partially destroyed and placed under the supervision of UNSCOM following the 1991 Gulf War. It housed some 2,500 sarin filled rockets at the time of their departure in 1999. The U. N. said that the munitions were of "poor quality" and "would largely be degraded after years of storage under the conditions existing there."

2005: "Артықшылық" операциясы

2005 жылы ЦРУ әскери барлау қызметімен бірлесіп, аты-жөні белгісіз ирактық адаммен байланыс жасады. Ол Ирактағы химиялық қарудың қалдықтары мен тасталған қару бағдарламасына қатысты оқ-дәрілер туралы білімге және оларға иелік еткен. Шетелдік материалдарды зерттеу жөніндегі 203-ші әскери барлау батальонының мамандары, сондай-ақ химиялық қару мамандары мен оқ-дәрілерді жою бөлімшелеріне табылған қаруды жоюға көмектесу міндеті жүктелді. Нәтижеде кем дегенде 400 «Борак» зымыраны алынып, жойылды. Жарқылыққа шығарылған құжатта «2003 жылдан бері коалициялық күштер қыша немесе заринмен заластанған шамамен 500 оқ-дәріні қалпына келтірді», химиялық оқ-дәрілер «әлі де бар деп есептеледі» және олар «қара нарықта сатылуы мүмкін» делінген. Барлық қару 1980-ші жылдары жасалған және Ирактың Иранмен соғысына қатысты деп саналады. Бұл мәселені талқылау үшін өткізілген Қарулы күштер комитетінің мәжілісінде орталық командирі, армия полковнигі Джон Чиу, оқ-дәрілердің «көп жағдайда қатты тозығы жеткенін [және] кейбіреулері оларды қолданудан сақтау үшін әдейі бөлшектелгенін» түсіндірді. Дегенмен, комитет мүшесі Кёрт Уэлдонның (Р-Пенсильвания) сұрағына жауап ретінде полковник Чуй оқ-дәрілердің жаппай қырып-жоятын қарудың техникалық анықтамасына сай келетінімен келісті. «Бұл Химиялық қарулар туралы конвенцияда анықталған химиялық қарулар және иә, мырза, олар жаппай қырып-жою қарулары болып табылады». Қару сарапшысы Дэвид Кей, сондай-ақ комитет алдында сөйлеген сөзінде, Ирактың 1980-ші жылдары жасаған химиялық қаруының қазіргі уақытта жаппай қырып-жою қаруы болып табылмайтынымен келіспеді. Кейдің айтуынша, химиялық заттың зияндылығы «қазіргі уақытта американдықтардың ас үйіндегі заттардан гөрі аз». Сол жылдың қыркүйек айындағы Соғыстан кейінгі жағдайды зерттеу комиссиясының баяндамасында осындай жағдайлар ISG бағалауымен сәйкес келеді деп көрсетілген: «Ирак және коалициялық күштер 1991 жылға дейін бұрынғы режим дұрыс жойламаған немесе жоғалтқан шағын көлемдегі химиялық қаруды табуды жалғастырады. ISG бұл қарулардың көп бөлігі Иран-Ирак соғысы кезінде тасталып, ұмытылып, жоғалып кеткенін санайды, себебі ондаған мыңдай химиялық оқ-дәрілер жиі және жылдам өзгеріп отыратын майданға жақын орналастырылған».

In 2005, the CIA collaborated with the Army Intelligence Corps in contacting an unnamed Iraqi individual who had knowledge and possession of remnant chemical weapon stockpiles and munitions in Iraq dating to its abandoned weapons program. Foreign materials exploitation specialists from the 203rd Military Intelligence Battalion as well as chemical specialists and ordnance disposal units were assigned the task of aiding the destruction of recovered weapons; ultimately, at least 400 Borak rockets were acquired and destroyed. The declassified summary stated that "Since 2003, coalition forces have recovered approximately 500 weapons munitions which contain degraded mustard or sarin nerve agent", that chemical munitions "are assessed to still exist" and that they "could be sold on the black market". All weapons were thought to be manufactured in the 1980s and date to Iraq's war with Iran. During a House Armed Services Committee meeting convened to discuss the topic, the center's commander, Army Colonel John Chiu, elaborated that the munitions are "badly corroded in most cases [and] some were deliberately dismantled, if you will, to prevent them from being used." Nonetheless, in response to a question from committee member Rep. Curt Weldon (R Pennsylvania), Col. Chui agreed that the munitions met the technical definition of weapons of mass destruction. "These are chemical weapons as defined under the Chemical Weapons Convention and yes, sir, they do constitute weapons of mass destruction." Weapons expert David Kay, who also appeared before the committee, disagreed with the assessment, contending that any chemical weapon produced by Iraq in the 1980s would not remain a viable weapon of mass destruction today. Kay said the chemical agent, though hazardous, is "less toxic than most things Americans have under their kitchen sink at this point". In September of the same year, the report of the Select Committee on Intelligence on Postwar Findings stated that such discoveries were consistent with the ISG assessment that "Iraq and Coalition Forces will continue to discover small numbers of degraded chemical weapons, which the former Regime mislaid or improperly destroyed prior to 1991. The ISG believes the bulk of these weapons were likely abandoned, forgotten and lost during the Iran Iraq war because tens of thousands of CW munitions were forward deployed along the frequently and rapidly shifting battle front."

"Нью-Йорк таймс" газетінің зерттеу есебі

2014 жылдың қазан айында The New York Times газеті 2003 жылдан бері табылған жарылғыш заттардың жалпы саны 4990-қа жеткенін және АҚШ әскери қызметшілерінің оларды жою процесінде зардап шеккенін хабарлады. АҚШ әскери қызметшілері, олардың сары газ бен заринге ұшырағанын айтады, оларға бұл туралы құпия сақтау талап етілген, кейде командирлерінің өтінішіне қарамастан, ауруханаға жатудан және елге қайтарудан бас тартқан. "Бізге мүлде бұл туралы айтпауға бұйрық берілді", - деді бұрынғы сержант. Ол кезде материалды жою жоспарлары жарияланбады, бірақ 2003 жылғы соғыста бункерлер зақымдалғаны және тіпті осы орынды тексеруді мұқият жоспарлау қажеттігі айтылды. Бұл жарияланымда ешқандай жаңалық жоқ, деді Химиялық қаруларды тыйымдау ұйымының (ХҚТҰ) өкілі Майкл Лухан. 1991 жылғы қақтығыс кезінде әуе шабуылы арқылы өндіріс орындары "істен шығарылды", ал Біріккен Ұлттар Ұйымының қызметкерлері кейіннен химиялық қаруды бункерлерде сақтап қалды. Лухан сол кезде: "Бұл – өткен дәуірден қалған қару, қалдықтар", - деді. Ол бункерлерде қанша қару сақталғанын немесе олардың құрамында қандай материалдар бар екенін талқылаудан бас тартты. Қарудың қолдануға жарамды емес деп есептелді.