Кіріспе

Австралияда оқшауланған тіл – тиви. /t/iː/w/i/ – Австралияның солтүстік жағалауына жақын Тиви аралдарындағы тиви халқының сөйлейтін австралиялық абориген тілі. Бұл балалардың әлі күнге дейін жиі үйренетін австралиялық тілдердің шамамен 10 пайызын құрайды. 2005 жылғы мәліметтерге сәйкес, елу жастан асқан адамдар сөйлейтін дәстүрлі тиви тілі полисинтетикалық тіл болып табылады. Дегенмен, бұл грамматикалық күрделілік жас ұрпақ арасында жоғалған. Тиви тілінде жүзге жуық зат есімдерді етістіктерге қосып қолдануға болады, олардың көпшілігі еркін қолданылатын сөздерден едәуір өзгеше. Тиви тілі Австралия материгіндегі басқа тілдерден тілдік айырмашылықтарының көп болуына байланысты ұзақ жылдар бойы оқшауланған тіл ретінде қарастырылып келді. Алайда, тарихи тіл білімі әдістерін қолдана отырып жасалған соңғы зерттеулер тиви тілі Гунвинигуан тілдер отбасының (негізінен Солтүстік-Орталық Австралияда сөйлейтін тілдерден құралған тілдер отбасы) құрамына кіруі мүмкін екенін көрсетіп отыр.

Тиви тілі және этномедицина

Тиви қауымдастығының этномедициналық ұғымы, олардың табиғат ресурстарын пайдаланудағы қолданыстағы әлеуметтік тәжірибелеріне және жеке тұлғаның денесімен табиғаттың тығыз байланысы туралы мәдени сенімдеріне негізделген. Тиви мүшелері табиғатта аң аулап, жинаған тағамдардың олардың физикалық денсаулығын сақтауға көмектеседі деп сенген. Тиви еркек және әйелдері аң аулау және жинау ісінде салыстырмалы түрде тең еңбек бөлінісіне қатысқан, олар балық, тасбақа жұмыртқалары, мидиялар, ямс және мангр құрттары сияқты "орман тағамдарын" аулаған. Тиви медицинасындағы теориялардың бірі – тарни ұғымы, Тиви тілінде сөйлейтіндер оны жалпы "сырқат" күйі деп қарастырады. Тарни термині Тивидің ямс өсімдігінің өткір, ұшы бар екендігіне байланысты мәдени сенімінен туындаған, себебі олар осы ямс өсімдіктері тарни сырқатын таратады деп сенген. Олар жүкті әйелдер оны жесе, өткір ұшы жатырды тесіп, сырқатты босатып, нәрестені өлтіреді деп ойлаған. Тиви қауымы өз мүшелерінің жиі кездесетін ауруларын емдеу үшін де өсімдіктерді пайдаланады. Мысалы, панданус іш өткеніне қарсы тиімді ем деп саналады, онда жапырақтары кесіліп, ортаңғы бөлігі шайналып жұтылады. Егер жапырақтар өсімдіктің ортасынан кесіліп, науқастың маңдайына екі-үш күнге қойылса, бұл процедура бас ауруын басуға көмектеседі деп есептеледі.