Гугу Йимитирр тілі – Австралияның Квинсленд аймағындағы абориген тілі. Pama-Nyungan тобына жатады, Hope Vale қауымдастығында кең таралған. Тілді сақтап қалу жобалары жүруде.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Пама-Нюган тілі (Квинсленд, Австралия)
Pama–Nyungan language of Queensland Australia
Гугу Йимитирр, сондай-ақ Гугу Йимидирр, Гугуйимиджир және басқа да көптеген жазылу түрлерінде кездесетін, Австралия аборигендерінің тілі, Қиыр Солтүстік Квинслендтегі Гугу Йимитирр халқының дәстүрлі тілі. Бұл тіл Пама-Нюган тілдер отбасына жатады. Бүгінде тілді білетіндердің көпшілігі Куктаун қаласынан шамалы алыс орналасқан Хоуп Вейл қауымдастығында тұрады. Дегенмен, lc=yes деректері бойынша Гугу Йимитирр ұлтының жартысы ғана бұл тілде сөйлейді. Осыған байланысты, оны балаларға үйрету жөнінде жұмыстар жүргізілуде. Гугу Йимитирр тілі – «кенгуру» сөзінің бастауы (гангурру [гануру] сөзінен).
Guugu Yimithirr, also rendered Guugu Yimidhirr, Guguyimidjir, and many other spellings, is an Australian Aboriginal language, the traditional language of the Guugu Yimithirr people of Far North Queensland. It belongs to the Pama Nyungan language family. Most of the speakers today live at the community of Hope Vale, about from Cooktown. However, as of lc=yes only about half of the Guugu Yimithirr nation speak the language. As such, efforts are being made to teach it to children. Guugu Yimithirr is the source language of the word kangaroo (from gangurru [gaŋuru]).
Атауы
Бұл сөз "сөйлеу, тіл" дегенді білдіреді, ал (немесе) сөзі "осы" деген сөзді білдіреді. "Осы" сөзін пайдалану, "осы" деген сөздің басқа нұсқаларының орнына, Гугу Йимитирдің ерекше белгісі деп есептелді. Бұл элемент және ерекше сөз негізінде атау беру практикасы көптеген басқа тілдерде де кездеседі. Атаудың көптеген әртүрлі жазылу варианттары бар, олардың ішінде: Гого Имиджир, Гугу Имиджир, Гугу Имиджир, Гугу Йимитирр, Гугу Йимиджир (Этнолог қолданады), Гугу Имиджир, Кукуимидир, Коко Имуджи, Коко Имидир, Куку Имидир, Куку Йимитирр және Куку Имиджир.
The word means 'speech, language', while (or ) means having, being the word for 'this'. The use of the word , rather than some other word for "this", was seen as a distinctive feature of Guugu Yimithirr. The element and the practice of naming based on some distinctive word is found in many other languages. The name has many spelling variants, including Gogo Yimidjir, Gugu Yimidhirr, Gugu Yimithirr, Guugu Yimidhirr, Guguyimidjir (used by Ethnologue), Gugu Yimijir, Kukuyimidir, Koko Imudji, Koko Yimidir, Kuku Jimidir, Kuku Yimithirr, and Kuku Yimidhirr.
Диалектілері
Гугу Йимитирр бастапқыда бірнеше диалекттен тұрды, бірақ олардың көптеген аттары қазір ұмытылып кеткен. Бүгінде екі негізгі диалекті ерекшеленеді: «теңізбен бірге» деп аталатын дхалундирр жағалау диалектісі және «сыртқы» деп аталатын вагууррга ішкі диалектісі. Миссионерлер әндер мен Киелі кітаптардағы оқиғаларды аудару үшін жағалау диалектін қолданғандықтан, оның кейбір сөздері енді ішкі диалекттегі сәйкес сөздерде жоқ діни мағынаға ие. Бұрын Нгегуди немесе Гугу Ньигудьи диалектісі де болған.
Guugu Yimithirr originally consisted of several dialects, although even the names of most have now been forgotten. Today, two main dialects are distinguished: the coastal dialect, called dhalundhirr 'with the sea', and the inland dialect, called waguurrga 'of the outside'. Missionaries used the coastal dialect to translate hymns and Bible stories, so some of its words now have religious associations that the inland equivalents lack. There was once also a Ngegudi or Gugu Nyiguudyi dialect.
Тарих
1770 жылы Гугу Йимитирр Австралияның алғашқы абориген тілі болып жазылып алынды, ол кезде лейтенант (кейін капитан) Джеймс Кук және оның экипажы Ұлы Барьерлі Рифтің сайына шағылысып, HM Bark Endeavour кемесі жөндеуден өтіп жатқанда сөздерді тіркеді. Джозеф Бэнкс бұл тілді "арал тұрғындарының тілінен мүлдем өзгеше, дауысының қатаңдығы жағынан ағылшын тіліне ұқсас, бірақ ол сондай қатаң емес" деп сипаттады. Тіркелген сөздердің ішінде үлкен қара немесе сұр кенгуру деген мағынаны білдіретін or (IPA: ), барлық кенгурулар үшін жалпы ағылшын терминіне айналды, ал дигуль (Бэнкс Je Quoll деп жазған), quoll-дың атауы болды. Кукпен бірге саяхаттаған Сидни Паркинсон өзінің өлімінен кейін жарияланған күнделігінде пайдалы сөздер тізімін келтірді.
In 1770, Guugu Yimithirr became the first Australian Aboriginal language to be written down when Lieutenant (later Captain) James Cook and his crew recorded words while their ship, the HM Bark Endeavour, was being repaired after having run aground on a shoal of the Great Barrier Reef. Joseph Banks described the language as "totally different from that of the Islanders; it sounded more like English in its degree of harshness though it could not be [sic] harsh neither". Among the words recorded were or (IPA: ), meaning a large black or grey kangaroo, which would become the general English term for all kangaroos, and dhigul (transcribed by Banks as Je Quoll), the name of the quoll. Sydney Parkinson, who accompanied Cook, gave a useful word list in his posthumously published journal.
Фонотактика
Барлық сөздер, бірнеше шақыру сөздерін қоспағанда, бір дауыссыз әріппен басталады. Бұл дауыссыз әріп тоқылдақ, мұрындық немесе жартылай дауысты болуы мүмкін (яғни, сөздің басында кездеспейді). Сөздер дауысты немесе дауыссыз әріппен аяқталуы мүмкін. Рұқсат етілген сөз соңғы дауыссыз әріптері... Сөз ішінде кез келген дауыссыз әріп, сондай-ақ үш дауыссыз әріпке дейінгі топтамалар болуы мүмкін, бірақ олар сөздің басында немесе соңында кездеспейді.
All words, with the exception of a couple of interjections, begin with one consonant. The consonant can be a stop, nasal, or semivowel (that is, do not occur initially). Words can end in either a vowel or a consonant. The allowed word final consonants are
Within words, any consonant can occur, as well as clusters of up to three consonants, which cannot occur initially or finally.
Грамматика
Австралия тілдеріндегідей, Гугу Йимитирр тіліндегі есімдіктерде аккузативті морфология, ал зат есімдерде ергативті морфология бар. Яғни, егер түйін есімдік болса, онда өткішті етістіктің жаратылысы, өткішсіз етістіктің жаратылысымен бірдей, ал түйін зат есім болса, өткішті етістіктің толықтығымен бірдей. Зат есімдер немесе есімдіктер қолданылған кезде, сөйлемнің әдеттегі тәртібі – түйін-толықтық-етістік, бірақ басқа сөз тәртібі де мүмкін. Бұл тіл өзіне тән ерекшелігі – эгоцентрлік бағыттардың (сол, оң, алға, артқа) орнына таза географиялық бағыттарды (солтүстік, оңтүстік, шығыс, батыс) қолдануы, бірақ мұндай "тазалыққа" қатысты пікір талас тудырады. Дегенмен, бұл тілдің сөйлеушілеріне керемет бағдар беру қабілетін сыйлаған.
Like many Australian languages, Guugu Yimithirr pronouns have accusative morphology while nouns have ergative morphology. That is, the subject of an intransitive verb has the same form as the subject of a transitive verb if the subject is a pronoun, but the same form as the object of a transitive verb otherwise. Regardless of whether nouns or pronouns are used, the usual sentence order is subject–object–verb, although other word orders are possible. The language is notable for its use of pure geographic directions (north, south, east, west) rather than egocentric directions (left, right, forward, backward), though such "purity" is disputed. Still, it has given its speakers a remarkable sense of direction.