Кіріспе

Австралияның жергілікті тілдері Австралияның жергілікті тілдерінің саны жүздеген, нақты саны белгісіз, бірақ шамамен 250-ден (өзара түсініспейтін түрлер ретінде "тіл" деген техникалық анықтаманы қолдана отырып) 363-ке дейін естіледі. Австралияның жергілікті тілдері көптеген тілдік отбасылар мен оқшауланған тілдерді қамтиды, шамамен 13-ке дейін, олар Австралия материгінің және жақын маңдағы аралдардың жергілікті халқының тілдері болып табылады. Тілдік отбасылардың арасындағы байланыс әзірге нақты емес, бірақ кейбіреулерін үлкен топтарға біріктіру ұсынылған. Осы белгісіздікке қарамастан, Австралияның жергілікті тілдері жиынтығы "Австралия тілдері" немесе "Австралия отбасы" деген техникалық терминмен белгіленеді. Бұл термин Тасмания тілдерін де, Батыс Торрес бұғазы тілін де қамтуы мүмкін, бірақ бұрынғысының материктік Австралия тілдерімен генетикалық байланысы белгісіз, ал соңғысы – Pama–Nyungan тілі, бірақ ол көршілес Папуа тілдерімен, атап айтқанда Торрес бұғазы аралдарының Мериам Мир тілімен, сондай-ақ Папуа-Австронезия тілдерімен ортақ ерекшеліктерге ие. Австралия тілдерінің көпшілігі кең таралған Pama–Nyungan отбасына жатады, ал қалғаны "Pama–Nyungan емес" деп жіктеледі, бұл генеалогиялық байланысты білдірмейтін ыңғайлы термин. 18 ғасырдың соңында 250-ден астам түрлі алғашқы халықтардың әлеуметтік топтары және осыған ұқсас тілдер немесе диалектілер болған. Бүгінде абориген тілдерінің жағдайы мен білімі әртүрлі. Көптеген тілдер отарлаумен бірге жойылды, өйткені отарлаушы қоғамның ықпалы жергілікті мәдениеттерді бұзды. Осы тілдердің кейбіреулері үшін сөздік пен грамматика туралы ақпарат аз. 21 ғасырдың басында 150-ден аз абориген тілі күнделікті қолданыста қалды, ал көпшілігі жойылу қаупі төңкерілген. 2020 жылы әлі де қолданылып жүрген 100-ден астам тілдің 90 пайызы құрып кету қаупі төңкерілген деп саналады. 13 тіл әлі де балаларға берілуде. Сақталған тілдер ең оқшауланған аймақтарда орналасқан. Батыс Австралияның ең аз құрып кету қаупі төңкерілген бес абориген тілінің төртеуі Орталық және Ұлы Виктория шөлдерінің Батыс шөлдік тобына жатады. Солтүстік-шығыс Арнем жеріндегі Yolŋu тілдері де қазіргі уақытта балалармен оқытылуда. Кейбір қауымдастықтарда екі тілді білім беру табысты қолданылуда. Ең көп таралған Австралия тілдерінің жетісі, мысалы, Warlpiri, Murrinh patha және Tiwi, 1000 мен 3000 арасында сөйлейтін адамдарға ие. Кейбір жергілікті қауымдастықтар мен тіл білімі мамандары тілді жаңғырту немесе тек "тілді сақтау" бағдарламаларын қолдайды (жергілікті қауымдастықтарға жоғалған тілге байланысты кейбір сөздер мен ұғымдарды үйренуге мүмкіндік беру).

Тірі абориген тілдері

Ұлттық жергілікті тілдер зерттеуі – 2005, 2014 және 2019 жылдары жүргізілген Австралияның тұрақты зерттеуі, ол аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тілдерінің жағдайына арналған. Алайда, Диксонның теориясын басқа лингвистердің көбісі қабылдамайды. Мысалы, Кеннет Л. Хейл Диксонның күмәндануын дұрыс емес филогенетикалық бағалау деп сипаттап, оны «Австралиядағы салыстырмалы-тарихи лингвистиканың өте табысты мамандарына жасалған үлкен құрметсіздік, оған нақты жауап беру қажет» дейді. Хейл австралиялық солтүстік-шығыс жағалауындағы Кейп-Йорк түбегіндегі прото-Солтүстік және Орта Памик (pNMP) тілдері мен Австралияның батыс жағалауындағы прото-Нгаярта тілі арасындағы сөздердің жайылмасын (суплециямен) және 50-ден астам негізгі сөздердің (ретті дыбыс сәйкестіктерін көрсететін) туыстығын келтіреді. Бұл Pama–Nyungan тобын қолдау үшін жасалған, ал оның жасын прото-индоевропа тілінің жасына теңейді. Жоханна Николс солтүстік тілдердің теңізді Оңтүстік-Шығыс Азиядан салыстырмалы түрде жақында келген болуы мүмкін екенін ұсынады, кейіннен ол аймақта австронезиялық тілдердің таралуымен ығыстырылған. Бұл Pama–Nyungan және Pama–Nyungan емес тілдер арасындағы типтік айырмашылықты түсіндіруі мүмкін, бірақ бір тіл отбасының қалай осы деңгейде кең таралғанын түсіндірмейді. Николас Эванс Pama–Nyungan тілдерінің қазіргі кезде басым аборигендер мәдениетімен бірге тарағанын айтады, оның ішінде Австралия аборигендерінің туыстық жүйесі де бар. 2017 жылдың соңында Марк Харви мен Роберт Майлхаммер «Diachronica» журналында зерттеу жариялады, онда Pama–Nyungan және Pama–Nyungan емес азшылық тілдеріндегі есімдер класының префикстерін талдап, барлық белгілі Австралия тілдерінің шыққан прото-австралиялық тілін қайта құруға болатынын болжады. Олардың қорытындысы бойынша, бұл прото-австралиялық тіл шамамен 12 000 жыл бұрын солтүстік Австралияда қолданылған.

Сыртқы

Австралия және Папуа тілдері арасындағы байланысты анықтау үшін ұзақ жылдар бойы сәтсіз әрекеттер жасалды, соңғысы Жаңа Гвинеяның Торес бұғазы мен Арафура теңізіне қараған жағалау аймақтарында сөйленетін тілдермен бейнеленген. 1986 жылы Уильям А. Фоули Роберт М. В. Диксонның 1980 жылы жасаған прото-австралия тілінің реконструкциясы мен Шығыс Жаңа Гвинея таулы аймақтарының тілдері арасындағы лексикалық ұқсастықтарды байқады. Ол, Жаңа Гвинея мен Австралия адамзат тарихының көп бөлігінде бір құрлық (Сахул материгі деп аталады) болған және 8000 жыл бұрын ғана Торес бұғазымен бөлінген екенін ескере отырып, бір Папуа немесе Австралия тілдерінің отбасын табуға үміттену наив екенін айтты, ал терең реконструкция екі жақтың тілдерін де қамтуы мүмкін. Алайда, Диксон кейіннен прото-австралиялық ұсынысынан бас тартты.

Тірі қалу

Тілдердің болжамды саны мен байланысқа дейінгі халық деңгейінің бағалауынан, әрқайсысында орта есеппен 3000-нан 4000-қа дейін сөйлейтін адам болған 250 тілдің болуы мүмкін деген қорытынды жасалды. Осы тілдердің көптегені отарлаудың алғашқы онжылдықтарында бірден жойылды, Тасмания аборигендерінің жағдайы тілдік этноцидтің айқын мысалы болып табылады. Тасмания төртінші мұздық кезеңнің соңында материктен бөлінді, ал Тасманияның жергілікті халқы шамамен 12000 жыл бойы сыртқы әлемнен оқшауланды. Клэр Боуэрнның жақындағы зерттеуі Тасманияда он екі тіл болғанын және олардың Австралия материгіндегі тілдермен байланысты емес екенін (яғни, байланысы дәлелденбегенін) көрсетті. 1990 жылы шамамен 250 тілде сөйленген тілдердің 90-ы әлі де сақталған деп есептелді, бірақ қарттардың қазасымен олардың саны азайып барады. 2001 жылы 90 тілдің 70%-ы «өте қауіпті» деп бағаланды, ал барлық жас топтары сөйлейтін тілдердің саны 17-ге ғана жетті, бұл «күшті» тілдің анықтамасы. Осыған байланысты, тілді сақтау жұмыстарына қарамастан, қалған көптеген тілдер келесі буын ішінде жойылатыны күтілуде. Бақылауларға сүйенсек, жақын арада барлық жергілікті тілдер жойылып, 2050 жылға қарай олармен бірге олар жеткізетін мәдени білім де жойылуы мүмкін. «Ұрланған буын» кезеңінде абориген балалары отбасыларынан алынып, өздерінің ана тілінде сөйлегендері үшін жазаланатын мекемелерге орналастырылды. Өзара түсініксіз тілдер тобына жататын балалар жиі араластырылып, Австралия аборигендерінің ағылшын тілі немесе Австралия криол тілі жалғыз лингва франка ретінде қолданылды. Бұл тілдердің буыннан-буынға берілуіне кедеріс келтіріп, олардың болашақта қолданылуына елеулі әсер етті. Бүгінде, ата-аналар мен әже-шешелердің балаларына тілді үйретуі тілдік өзгерістерді кері қайтарудың маңызды механизмі болып табылады. Балалардың өз мәдени мұрасының тілін меңгеруі олардың ұлттық жекелігінің қалыптасуына оң әсер етеді және бұл Түпкілікті балалардың эмоционалдық денсаулығына ерекше пайдалы деп есептеледі. Түпкілікті тілге ауысудың кері процесі Түпкілікті жастар арасында өзіне зиян келтіру және суицид деңгейінің төмендеуіне әкелуі мүмкін деген дәлелдер бар. Австралия парламентінде Австралия абориген тілдерін алғаш рет қолданған абориген – Аден Риджвей, 1999 жылдың 25 тамызында Сенатта сөйлеген сөзінде: «Бұл ерекше жағдайда, мен өзімді абориген ретінде таныстырамын және осы палатаға, бәлкім, алғаш рет айтамын: Nyandi baaliga Jaingatti. Нянди мимига Гумбайнггир. Нья жаугар яам Гумбайнггир» деді. (Аудармасы: Менің әкем Дунхутти. Менің анам Гумбайнггир. Сондықтан мен – Гумбайнггир.) 2016 жылдың 31 тамызында Өкілдер палатасында Линда Берни өзінің алғашқы сөзінде вираджури тілінде елге ризашылық білдірді, ал оны Линетт Райли вираджури тілінде әнмен күйледі.

Сақтау шаралары

2019 жыл Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы жариялаған Халықаралық Түпкілікті Тілдер жылы (IYIL2019) болды. Осы мерекелік шара Австралиядағы абориген тілдерін сақтау туралы хабардарлықты арттыру және қолдау көрсету үшін пайдаланылды, соның ішінде әрбір тілдің түпкілікті халықтардың өзіндік ерекшелігі мен білімі үшін маңыздылығы туралы білім тарату мақсатында қолданылды. Уаргамай/Гиррамай руынан шыққан Трой Уайлс Уилан 2008 жылы Солтүстік Квинсленд аймақтық абориген корпорациясының Тіл орталығына (NQRACLC) қосылды және ауызша тарихтар мен өзінің зерттеулерінің нәтижелерін олардың дерекқорына енгізді. Вираджури тілінің мәртебесін көтеру үшін 2014 жылы Вираджури тілінің грамматикасы, ал 2010 жылы жаңа Вираджури сөздігі жарық көрді. Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының 2017 жылғы Абориген тілдері заңы 2017 жылдың 24 қазанында күшіне енді. Бұл Австралиядағы алғашқы тілдердің маңыздылығын мойындаған алғашқы заң болды. 2019 жылы Австралия Корольдік Монетасы Халықаралық Түпкілікті Тілдер жылын мерекелеу үшін 50 центтік монета шығарды, онда Австралияның түпкілікті тілдерінен "ақша" деген 14 түрлі сөз бейнеленген. Монетаны Александра Стокич түпкілікті тілдерді сақтаушы топтарымен кеңесе отырып жасады. Бұл жоба, әсіресе Батыс Австралия тілдерін, сондай-ақ Солтүстік территория мен Оңтүстік Австралияның кейбір тілдерін зерттеушілер үшін құнды ресурс болып табылады. Жобаны Ник Тибергер үйлестіреді, ол Австралия Ұлттық кітапханасымен бірлесіп "Бэйтс құжаттарының XII бөліміндегі барлық микрофильмделген суреттерді цифрландыру" жұмысын жүзеге асыруда. Осы жобаны Nyingarn жобасы жалғастырады, ол қолжазбаларды цифрландырып, DigiVol арқылы транскрипцияларды көпшіліктен жинауды жүзеге асырады.

Тілдерді жаңғырту

Соңғы онжылдықтарда туған тілдерді жаңғыртуға талпыныстар жасалып келеді. Дегенмен, Австралиядағы үстем ағылшын тілі мәдениетінде тілдерді қайта жаңғыртуда елеулі қиындықтар бар. Аделаида жазығындағы Каурна халқы қолданған Каурна тілі 1980 жылдан бері Аделаида университетінің құрамындағы Каурна Вара Пинтианти тобы үйлестіруімен жаңғырту қозғалысының назарында болып келеді. Тіл, Оңтүстік Австралияға қоныстанудан және жергілікті халықтардың тарауынан кейін тез жоғалып кетті. Тілді соңғы рет білген Иваритжи 1931 жылы қайтыс болды. Алайда, тілге қатысты маңызды бастапқы деректер сақталған, олар тілді қайта құруға мүмкіндік берді. Бұл генетикалық байланысқа немесе жай ғана аралас байланыс сияқты басқа факторларға байланысты болсын, Австралия тілдері типтік тұрғыдан тілдік аймақ немесе Sprachbund құрайды, континенттің барлық айманында лексикасының көп бөлігін және ерекше фонетикалық ерекшеліктерін ортақтасады. Австралия тілдерінің көптегендегі ортақ белгісі – жақын туыстардың қатысуында ғана қолданылатын ерекше сөйлеу тілдері, яғни «жасырын сөйлеу». Бұл тілдер стандартты тілдің фонетикасы мен грамматикасын бөліседі, бірақ сөздік қоры әртүрлі және көбінесе өте шектеулі. Сонымен қатар, ұзақ аза тұту немесе баулу кезеңдерінде сөйлеуге тыйым салу жиі кездеседі, бұл көптеген аборигендердің қол тілдерінің пайда болуына әкелді. Морфосинтаксикалық құрылымы жағынан көптеген Австралия тілдерінде ергативтік-абсолютивтік жағдайлар жүйесі қолданылады. Бұл жүйелер көбінесе бөлінген болады; кең таралған үлгі – есімдіктерде (немесе бірінші және екінші жақта) номинативтік-аккузативтік жағдайлардың болуы, ал үшінші жақта ергативтік-абсолютивтік жағдайлардың қолданылуы, бірақ жанды және жансыз арасында да бөлінулер кездеседі. Кейбір тілдерде айыптау және ергативтік жіктемелер арасындағы жақтар (мысалы, екінші жақ немесе үшінші жақ адам) үш жақты болуы мүмкін: яғни, өтеулі сөйлемдерде ергативтік немесе айыптау ретінде нақты белгіленуі мүмкін, бірақ өтеусіз сөйлемдерде белгіленбейді. Сонымен қатар, тек номинативтік-аккузативтік жағдайларды қолданатын бірнеше тіл де бар.

Сегменттік қор

Типичный австралийский фонологический инвентарь включает всего три гласных, обычно , которые могут встречаться как в долгих, так и в кратких вариантах. В некоторых случаях был деокругляен, что приводит к . Практически никогда не наблюдается противопоставление звонкости; то есть, согласный может звучать как в начале слова, но как между гласными, и любая буква может быть (и часто является) выбрана для его обозначения. Австралия также выделяется почти полным отсутствием фрикативных согласных, даже . В тех редких случаях, когда фрикативные согласные все же встречаются, они развились недавно в результате лениции (ослабления) взрывных согласных и, следовательно, являются не сибилянтами, такими как , а не сибилянтами, как которые распространены в других частях мира. Некоторые языки также имеют три ротика, обычно дрожащий, трель и аппроксимант (то есть, как комбинированные ротики английского и испанского языков), и многие имеют четыре латераля. Помимо отсутствия фрикативных согласных, наиболее заметной особенностью австралийских звуков речи является большое количество мест артикуляции. Примерно 10–15% австралийских языков имеют четыре места артикуляции, с двумя корональными местами артикуляции, 40–50% имеют пять мест, а 40–45% имеют шесть мест артикуляции, включая четыре корональных. Четырехстороннее различие в корональной области обычно достигается с помощью двух переменных: положения языка (передний, альвеолярный или зубной, или ретрофлексный) и его формы (апикальный или ламинальный). Также присутствуют билабиальные, велярные и часто палатализованные согласные, но полное отсутствие увулярных согласных и только в нескольких языках имеется глоттальный смычка. Взрывные согласные и носовые согласные встречаются во всех шести местах, а во многих языках латерали встречаются во всех четырех корональных местах. Эндрю Батчер предполагает, что необычные сегментные инвентари австралийских языков могут быть связаны с очень высокой распространенностью среднего отита и, как следствие, потерей слуха в их популяциях. Люди с потерей слуха часто испытывают трудности с различением разных гласных и слышанием фрикативных согласных и противопоставлений звонкости. Австралийские аборигенские языки, таким образом, кажутся похожими на речь людей с потерей слуха и избегают тех звуков и различий, которые трудно воспринимать людям с ранней потерей слуха. В то же время австралийские языки в полной мере используют те различия, а именно различия в местах артикуляции, которые люди с потерей слуха, вызванной средним отитом, могут воспринимать легче. Эта гипотеза была оспорена на исторических, сравнительных, статистических и медицинских основаниях. Язык, демонстрирующий полный спектр взрывных согласных, носовых согласных и латералей, — это Калкатунгу, который имеет лабиальные p, m; "зубные" th, nh, lh; "альвеолярные" t, n, l; "ретрофлексные" rt, rn, rl; "палатализованные" ty, ny, ly; и велярные k, ng. Вангангуру имеет все это, а также три ротика. Яньюва имеет еще больше противопоставлений, с дополнительной истинной дорсо-палатализованной серией, а также преназализованными согласными во всех семи местах артикуляции, в дополнение ко всем четырем латералям. Заметным исключением из вышеуказанных обобщений является Калау Лагау Я, на котором говорят на островах Торресова пролива, который имеет инвентарь, более похожий на инвентарь его папуасских соседей, чем на языки материковой Австралии, включая полное противопоставление звонкости: , зубные , альвеолярные , сибилянты (которые имеют аллофоническую вариацию с и соответственно) и велярные , а также только один ротик, один латераль и три носовых согласных (лабиальный, зубной и велярный) в отличие от 5 мест артикуляции взрывных согласных/сибилянтов. Что касается гласных, то в нем 8 гласных с некоторыми морфосинтаксическими, а также фонемическими различиями по длительности (, , , , , , ,), и скольжениями, которые различают те, которые по происхождению являются гласными, и те, которые по происхождению являются согласными. Куньжен и другие соседние языки также развили противопоставленные аспирированные согласные (, , , ,) которые не встречаются дальше на юг.

Тақсыбыс дауыстылар

Короналық буындардың сипаттамалары әрқашан дұрыс келмейді. Альвеолалық t, n, l (немесе d, n, l) тізбегі түсінікті: континент бойынша бұл дыбыстар альвеолалық (яғни, тілді жоғарғы тістердің тіс етінен кейінгі қырға тигізу арқылы айтылады) және апикальдық (яғни, тіл ұшымен сол қырға тигізу). Бұл ағылшын тіліндегі t, d, n, l дыбыстарына өте ұқсас, бірақ австралиялық t дыбысы тіпті Калау Лагау Я тілінде де, басқа тоқтаулары суырылып айтылса да, суырылмаған. Екінші апикальдық тізбек – ретрофлекс, rt, rn, rl (немесе rd, rn, rl). Мұнда артикуляция ауыздың артқы жағында, поствеолярлық немесе препалаттық аймақта орналасқан. Артикуляция көбінесе суб-апикальдық болып келеді; яғни, тілдің ұшы төмен қарай иіліп, астыңғы жағымен жанасады. Демек, бұл нағыз ретрофлекстік дыбыстар. Суб-апикальдық айтылу сақтықпен сөйлеуге тән, ал осы дыбыстар жылдам сөйлеуде апикальдық болып келеді. Калау Лагау Я және Солтүстік Квинслендтегі көптеген басқа тілдер Австралияның көптеген тілдерінен ретрофлекстік тізбегінің болмауымен ерекшеленеді. Т, н, л тіс дыбыстары әрқашан ламиналды (яғни, тіл ұшынан жоғары тілдің бетімен жанасу арқылы айтылады, бұл тілдің жиегі деп аталады), бірақ тілге, сөйлеушіге және сөйлеушінің дыбысты қаншалықты мұқият айтуына байланысты үш түрлі жолдың бірімен жасалуы мүмкін. Олар – тістер аралық, тіл ұшы тістер арасында көрінеді, ағылшын тіліндегі th сияқты; тіс, тіл ұшы төменгі тістердің артында болады, сондықтан тілдің жиегі тістер арасында көрінеді; және денто-альвеолярлық, яғни, ұшы мен жиегі жоғарғы тістердің артқы бөлігімен және альвеолярлық қырқамен жанасады, француз тіліндегі t, d, n, l сияқты. Біріншісі мұқият айтылу үшін қолданылады, ал соңғысы жылдам сөйлеуде, ал тіл төменгі артикуляциясы сирек кездеседі. Соңында, тіс тіркесімдері: ty, ny, ly. (Тоқтау көбінесе dj, tj немесе j деп жазылады.) Мұнда да артикуляция ламиналды, бірақ алвеолярлықтан поствеолярлыққа немесе поствеолярлықтан препалаттық аймаққа дейін созылады. Тілдің ұшы көбінесе төменгі тістердің артында болады. Бұл шаркес тілінің "жабық" фрикативтерінің артикуляциясына ұқсас (постальвеолярлық дыбысты қараңыз). Тілдің денесі тісқапқа қарай көтеріледі. Бұл ағылшын тіліндегі "дөңгелектелген" postalveolar fricative sh дыбысына ұқсас. Тіл ауыздың артқы жағынан алдыңғы жағына қарай "құтырылып" жатқандықтан, осы тоқтаулар кезінде қысым пайда болады, бұл ty дыбысына ағылшын тіліндегі ch немесе поляк тіліндегі ć дыбыстарына ұқсас әсер береді. Яғни, бұл дауыссыздар IPA мағынасында тіс дыбыстары емес, және олар Яньюа тіліндегі нағыз тіс дыбыстарынан өзгеше. Калау Лагау Я тілінде тіс дыбыстары альвеолярлық сыбырлаулардың субфонемалары болып табылады. Бұл сипаттамалар барлық австралиялық тілдерге тура келмейді, бұл туралы Калау Лагау Я тіліне қатысты ескертулерде көрсетілген. Дегенмен, олар көпшілігін сипаттайды және тілдерді салыстыру үшін қолданылатын қалыпты үлгі болып табылады.