Кіріспе

Танами шөлі аймағындағы Австралияның абориген халқы

Уорлпири, кейде Япа деп те аталады, – бұл өздерінің Уорлпири тілімен анықталатын Австралия аборигендерінің тобы, бірақ олардың барлығы қазір де сол тілде сөйлемейді. Уорлпиридің 5000–6000 өкілі бар, олар негізінен Солтүстік территориядағы, Алис Спрингстің солтүстігі мен батысында шашыраңқы орналасқан бірнеше қалалар мен елді мекендерде тұрады. Шамамен 3000 адам әлі де Уорлпири тілінде сөйлейді. "Уорлпири" сөзі Вальпири, Вальбири, Эльпира, Ильпара және Ваилбри деп латын әрпіне көшірілген.

Тіл

Ворлпири тілі – Нгумпин Япа тілдері тобының құрамына кіретін тіл. Япа атауы "адам" деген сөзден шыққан, және Ворлпири халқы осы атауды өзін жергілікті халық ретінде тану үшін қолданады, "кардия" (жергілікті емес) емес. Ворлпири тіліне ең жақын тіл – Уорлманпа. Оның төрт негізгі диалектісі бар: оңтүстік-батыстағы Юэндуму Ворлпири, орталық аймақтағы Уиллоура Ворлпири, Ландер өзені маңындағы солтүстік диалектісі Ладжаману Ворлпири және шығыстағы Хансон өзені бойында сөйлейтін Вакирти Ворлпири. Ворлпири тілінде сөйлейтін көптеген адамдар екі тілді немесе көп тілді, ағылшын тілі олар үшін екінші, үшінші, төртінші немесе бесінші тіл болуы мүмкін. Ладжаманудың жас буыны Ворлпири, ағылшын және Криол тілдерінен сөздер мен синтаксистің қосындысынан құралған жаңа тіл – "жарық Ворлпири" тілін жасады. Көптеген адамдар Арренте, Джару, Батыс шөл тілі, Варумунгу сияқты басқа тілдерде де сөйлейді. Жергілікті қол тілі Ворлпири коммуникациясының маңызды бөлігі болып табылады, себебі 600-дан астам ерекше белгілер қолданылады. Мысалы, "ga (қазіргі уақыт) na (1) jani (барамын) (2) jadidjara (3) (солтүстікке) gura (4) (бингаға (алыс жерге) қарай) (5) dju (6) (күшейткіш)" сияқты сөйлемді қолдармен де дәл осы синтаксиспен жеткізуге болады: "(1) көкірекке тиісу/(2) оң жақ бармақпен қозғалыс жасау/(3) солтүстікке көрсету/(4) еріндермен/(5) саусақтарды щылдырату (6) солтүстікке қарай". Американдық тіл білімі маманы Кеннет Хейл Ворлпири тілін меңгеріп, тайпаға қабылданды, олар оны Джабанунга деп білді. АҚШ-қа оралғаннан кейін, ол егіз ұлдары Калеб пен Эзраны Ворлпири тілінде тәрбиеледі, ал Эзра Хейлдің қоштасу рәсімінде сөз сөйледі.

Елдің атауы

Уорлпири елі Танами шөлінде, Солтүстік территорияның Батыс Австралия шекарасының шығысында, Стюарт тас жолы мен Теннант-Крик қаласының батысында, Солтүстік территорияда және Алис-Спрингс қаласының солтүстік-батысында орналасқан. Көптеген уорлпири халқы Алис-Спрингс, Теннант-Крик, Кэтерин және Орталық Австралияның кішігірім қалаларында тұрады. Олардың ең ірі елді мекендері Ладжаману, Ньиррипи, Юендуму, Алекаренге және Вирляярраи/Виллоура. Уорлпиридің дәстүрлі аумағы еуропалықтар үшін ресурстарға кедей болды және еуропалықтар салған негізгі телеграф желілерінен және тас жолдарынан қашық жатқан. Осының салдарынан, олар бұл жаңалықтарға көп әсер етпеді, мәдениеттері салыстырмалы түрде сақталды және дамыды, Anmatyerre, Kaytetye, Warumungu, Warlmanpa, Mudbura және Jingili халықтарынан өзгеше. Осының бір салдары ретінде 1980 жылдары уорлпири халқы өз аумағын кеңейтіп, Анматиерре халқының саны азайған жерлеріне қоныс аударды.

Бірлескен жер талабы

1980 жылғы 21 тамызда 90 талапкер Уорлпири, Кукатжа және Нгарти халықтары атынан, 1976 жылғы «Аборигендердің жер құқығы (Солтүстік территория)» заңына сәйкес, жерді дәстүрлі иелері ретінде иелену туралы талап арыз берді. Бұл Орталық жер кеңесінің аборигендердің дәстүрлі иелері атынан ұсынған 11-ші дәстүрлі жер талабы болды. Аймақ Нгарти, Уорлпири және Кукатжа тілдерінің басымдыққа ие аймақтарымен шектеседі. Әртүрлі тілдік топтардың өкілдері Батыс Австралиядағы Балго және Солтүстік территориядағы Ладжамануда тұрған кезде бір-біріне әсер етті. Талап арыз Балго миссиясында ұсынылды. 1985 жылғы 23 тамызда судья сэр Уильям Керни берген және 1986 жылғы 19 тамызда ұсынылған ұсыныс бойынша «дәстүр бойынша оны пайдалануға немесе мекендеуге құқылы аборигендердің мүддесі үшін жер қорына талап етілген аймақтың барлық бөлігі берілуі керек, дәстүрлі құқық орын, уақыт, жағдай, мақсат немесе рұқсат бойынша шектелген болса да болмаса да» делінген.

Байланыс және зерттеу тарихы

Мервин Меггитті оның мұғалімі А. П. Элкин Варлпири тайпасын зерттеу үшін жіберді және ол 1953 жылдан 1958 жылға дейін олармен 18 айдан астам уақыт бірге тұрды. Оның олардың әлеуметтік жүйесіне арналған зерттеуі, "Шөл халықтары: Австралияның валбири аборигендерін зерттеу" (1962) деген атпен жарияланды. 1970 жылдардың ортасында Диана Белл Уорлпири әйелдерінің өмірі туралы терең зерттеу жүргізді, ол өзінің "Арманның қыздары" (1982) кітабында жинақталды. Лиам Кэмпбелл өзінің "Дарби: Өзгеріп жатқан мәдениетте жүз жыл өмір" (2006) еңбегінде 20-ғасыр бойы өз халқына әсер еткен терең өзгерістерді, соның ішінде Конистон қырғынында отбасы мүшелерінің қазасын көрген жүз жастағы Дарби Джампиджинпа Росс деген Варлпири адамының өмірбаянын жазды. 2000 жылы француз антропологы Франсуаза Дюссарт үлкен құпияларды екі жыныстың иелері – ямпуррулардың арқылы рәсімдік сақтау және берудегі жыныстық рөлдердің өзара әрекеттесуі туралы маңызды зерттеу жариялады, бұл зерттеу Варлпири арманы (Жукуррпа) туралы әңгімелер мен рәсімдерге қатысты.

Өнер

Уорлпирилер өздерінің дәстүрлі билерімен танымал және маңызды шараларда өнер көрсетеді. Ән салу мен билеу Уорлпири мәдениетінде ұлдарды еркекке айналдыру, ауруларды емдеу, бала тудыру, жауларға шабуыл жасау және өнімділікті қамтамасыз ету үшін де қолданылады. Уорлпирилерде ән айту мен билеуге байланысты көптеген түрлі діни рәсімдер мен іс-шаралар бар. Көптеген жергілікті суретшілер, әсіресе Папуня Тула ұйымы, Уорлпири тегінен шыққан. Солтүстік территориядағы Ладжаманудағы Варнаяка өнері суретшілерге тиесілі, олар дәстүрлі және заманауи өнер салаларында туындылар жасайды. Кішкентай галереяда өнер жұмыстары қойылған, ал кейбір суретшілер Ұлттық аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының өнер сыйлығының финалистері болды. Бұрын Уорлпири өнері ағаш пен құмға салынатын. Кейіннен бұл өнер Уорлпири халқының денесінде бейнеленді. Бүгінде бұл өнер галереяларда қолданылып, Уорлпири халқының келесі буынына дәстүр мен заңдарды жеткізуге қызмет етеді.

Жұмыспен қамту

Австралияның басқа да түпкі халықтары сияқты, варлпири халқы да салық төлеуде қиындықтарға тап болды. Австралия үкіметі 2000-шы жылдардың басында экономикаға көмектесу және әлеуметтік жәрдемге тәуелді түпкі халықтарды азайту мақсатымен оқу бағдарламаларын құрды; алайда, бұл оларды өз мәдениетінен бөліп тастауға әкеп соқты. Варлпири халқы өзіне сенімділігімен және жақын қарым-қатынастағы қоғам ретінде белгілі. Олардың өз радио бағдарламалары бар, ол тек шашырап кеткен халқын ғана емес, оларды сыртқы әлеммен байланыстырады, сонымен қатар жастар мен әйелдерге өз пікірін білдіруге мүмкіндік береді. Варлпири халқы қазір АҚШ-та орналасқан Newmont Mining Corporation компаниясымен де жұмыс істейді. Newmont және варлпири халқы Гранит Курраның он жылдық жоспары деп аталатын жоспар жасады. Варлпири халқы Newmont корпорациясына өз жерлерін пайдалануға рұқсат бергендіктен, бұл оларға жұмыс орындарын көбейтуге мүмкіндік береді. Бұл жоспар сонымен қатар варлпири халқының білім беруіне және басқару құрылымдарын күшейтуге көмектеседі.