Австралия аборигендерінің Дирбал тілі

Кіріспе

Dyirbal '/dʒ/ɜr/b/əl/ (Джирубал) – Австралияның солтүстік-шығысындағы Квинсленд штатындағы Дирбал халқының сөйлейтін тілі. 2016 жылы Австралия Статистика бюросы бұл тілде 8 адам сөйлейтінін хабарлады. Бұл Pama–Nyungan тілдік отбасының кішігірім Дирбалик тармағына жатады. Тіл мамандарына жақсы таныс болған көптеген ерекше қасиеттері бар. 1972 жылы Роберт Диксонның Дирбал тілінің грамматикасы жарық көргеннен бері, жас буын өкілдері оны үйренбегендіктен, Дирбал тілінің жойылу қаупі күшейді.

Табу

Дырбал мәдениетінде өте күрделі табу жүйесі болған. Сөйлеушіге қайын анасымен, қайын баласымен, әкесінің қарындасының баласымен немесе анасының інісінің баласымен сөйлесуге, сондай-ақ осы адамдарға жақындауға немесе тікелей қарауға толыққанды тыйым салынған. Сөйлеушілерге қарама-қарсы жыныстағы туыстарымен сөйлесуге тыйым салынды, себебі бұл туыстар жеке адамның үйленуі тиіс топтан шыққан, бірақ жұбай ретінде таңдауға тым жақын туыстар болғандықтан, бұл кез келген адамның сексуалдық тұрғыдан қол жетімсіз екенін көрсету мақсатында болуы мүмкін. Сонымен қатар, табу туыстарының есту қабілеті шегінде болғанда, адам тілдің ерекше және күрделі түрін қолдануға міндетті болды. Бұл тіл негізінен бірдей дыбыстар мен грамматиканы, бірақ стандартты тілмен ешқандай ортақ сөздері жоқ лексиканы, тек ана мен әке тарапынан келген әже-шешелерді атау үшін қолданылатын төрт лексикалық бірліктерді қоспағанда, қамтыды. Табу қарым-қатынасы өзара болды. Осылайша, адам өз қайын анасымен сөйлесе алмайтын болса, қайын анасының күйеу баласымен сөйлесуі де тыйым салынған. Мысалы, Дьялңгуй тілінде «сұрау» етістігі baŋarrmba l. Гувал тілінде «сұрау» - ŋanba l, «біреуді шақыру» - yumba l, «біреуді бірге жүруге шақыру» - bunma l және «ескерткеннен кейін қайта-қайта сұрау» - gunji y. Гувалдың бұл үш етістігіне Дьялңгуй тілінде сәйкес келетін сөздер жоқ. Дьялңгуй тіліндегі лексикалық элементтер негізінен үш көзден алынған: «жақын диалекттер мен тілдердің күнделікті тілінен сөздерді қарыз алу, тілдің өзінің күнделікті стилінен лексемалардың дыбыстану деформациясы арқылы жаңа [Дьялңгуй] формаларын жасау және көрші тілдің немесе диалекттің [Дьялңгуй] стилінде болған терминдерді қарыз алу». Диалектілер арасындағы қарыз алудың мысалы – күн сөзі Идин және Нгадьян диалектілерінде. Идинде күн сөзі Гувал стилінде [buŋan] болып келеді, ал дәл осы сөз Нгадьян диалектінде күн сөзінің Дьялңгуй стилі болды. Жастар Дырбал тілінің грамматикасы дәстүрлі Дырбал тілінен ерекшеленеді, кейбір жағдайларда ағылшын тіліне көбірек ұқсас, мысалы, дәстүрлі Дырбал тілінде кездесетін ергативтік жалғаудың біртіндеп жоғалуы, ағылшын тіліндегіге ұқсас жалғау стиліне басымдық беруі.

There used to be in place a highly complex taboo system in Dyirbal culture. A speaker was completely forbidden from speaking with his/her mother in law, child in law, father's sister's child or mother's brother's child, and from approaching or looking directly at these people. Speakers were forbidden from speaking with their cross cousins of the opposite sex due to the fact that those relatives were of the section from which an individual must marry, but were too close of kin to choose as a spouse so the avoidance might have been on the grounds of indicating anyone sexually unavailable. In addition, when within hearing range of taboo relatives a person was required to use a specialized and complex form of the language with essentially the same phonemes and grammar, but with a lexicon that shared no words with the standard language except for four lexical items referring to grandparents on the mother and father's side. The taboo relationship was reciprocal. Thus, an individual was not allowed to speak with one's own mother in law and it was equally taboo for the mother in law to speak to her son in law. For example, in Dyalŋuy the verb 'to ask' is baŋarrmba l. In Guwal, 'to ask' is ŋanba l, 'to invite someone over' is yumba l, 'to invite someone to accompany one' is bunma l and 'to keep asking after having already been told' is gunji y. There are no correspondences to the other 3 verbs of Guwal in Dyalŋuy. The lexical items found in Dyalŋuy were mainly derived from three sources: "borrowings from the everyday register of neighbouring dialects or languages, the creation of new [Dyalŋuy] forms by phonological deformation of lexemes from the language's own everyday style, and the borrowing of terms that were already in the [Dyalŋuy] style of a neighboring language or dialect". An example of borrowing between dialects is the word for sun in the Yidin and Ngadyan dialects. In Yidin, the Guwal style word for sun is [buŋan], and this same word was also the Dyalŋuy style of the word for sun in the Ngadyan dialect. Young Dyirbal is grammatically distinct from Traditional Dyirbal, in some cases being more similar to English, such as the gradual loss of ergative inflection, as is found in Traditional Dyirbal, in favour of a style of inflection more similar to the one found in English.