Кіріспе

Б.з.д. 506 жылы У және Чу патшалықтары арасындағы соғыстың шешуші шайқасы – Божу шайқасы. Бұл шайқас ежелгі Қытайдың Көктем және Күз кезеңіндегі екі ірі патшалық – У және Чу арасында өтті. У әскерін патша Хелу, оның інісі Фугай және Чуден жер аударылған У Цзиксу басқарды. Сима Цянның "Шиджи" еңбегінде айтылғандай, "Соғыс өнері" авторы Сунь Цзы У әскерінің маңызды қолбасшысы болған, бірақ ол "Цзо Чжуань" және басқа ертерек тарихи мәтіндерде есімдері жоқ. Чу әскерін Линьин (бас министр) Нанг Ва (Зичанг деп те аталады) және Сима (бас әскери қолбасшы) Шэнь Ин Шу басқарды. У патшалығы жеңіске жетіп, Чу астанасы Инг қаласын жаулап, қиратты.

Өмірбаян

У бастапқыда Чжу мемлекетінің шығысында орналасқан кіші мемлекет болды. Чжу Көктем мен Күз дәуірінің күшті мемлекеті болғандықтан, солтүстіктегі Цзинь мемлекетімен жиі соғысқа түсті. Чжудың кеңеюін тоқтату мақсатымен Цзинь, Умен одақтасып, олардың әскерін жаттықтырып, соғыс арбаларын пайдалануды үйретті. У біртіндеп күшейіп, б.з.д. 584 жылы Чжуды алғаш рет жеңіп, Чжудың Жолай қаласын жаулап алды. Келесі 70 жыл ішінде Чжу мен У он рет соғысты, және көбінесе У жеңіске жетті. Чжу патшасы Пинг тұсында, жемқор шенеунік Фэй Уцзи патшаны тәжді ханзада Цзяньнің келініне үйлендіруге итермеледі. Ханзада таққа отырып, кек ала қоюынан сескенген Фэй, Пинг патшасын ханзада Цзяньді жер аударуға және оның кеңесшісі У Шэ мен ұлы У Шанды өлтіруге көндірді. У Шэнің екінші ұлы У Цзисю У мемлекетіне қашып, кек алуға ант берді. Кейін Фэй Уцзи Нанг Ва мен Шэнь Иньшудың қолынан қаза тапты. У мемлекетінде У Цзисю Гуан ханзадасының сенімді кеңесшісі болды және оның туысы, У патшасы Ляоды өлтіруге көмектесті. Гуан ханзадасы таққа отырып, У патшасы Хэлу деп танылды.

Ву-Чу соғысының басталуы

Зюо Чжуань – б.з.д. IV ғасырында жазылған ең ертедегі қытай тарихнамасының бірі. 506 жылы, Чу патшасы Чжао билік еткен кезде, Хэлу патшасы Чуға шабуыл жасауға шешім қабылдады. Патша өзінің кіші інісі Фугай және У Цзысюмен бірге әскерге жетекшілік етті. У мемлекетіне кішігірім Цай және Тан мемлекеттері қосылды, олардың билеушілері Чу премьер-министрі Нанг Ва қолға түскен еді. У әскері Хуай өзенімен жоғары қарай жүзіп, содан кейін кемелерін тастап, Хан өзенінің шығыс жағалауына жетті. Жауап ретінде Нанг Ва және бас әскери қолбасшы Шэнь Иньшу Чу әскерін Хан өзенінің батыс жағалауына, жаудан өзен арғы бетке орналастырды. Шэнь Иньшу Нанг Ваның Хан өзені бойындағы негізгі күштермен қорғанысқа орналасуын, ал өзінің Чудың солтүстік шебіндегі Фанчэнге қарай жорықтап, сол жердегі әскерлерді Хуай өзенінде қалған У кемелерін жоюға және У әскерінің кері қайту жолындағы үш өткелді жабуға жетекшілік етуді ұсынды. Содан кейін Нанг Ва Хан өзенін кесіп өтіп, екі күш бірдей У әскеріне қарсы майданнан да, артынан да шабуыл жасауы керек еді. Нанг жоспарға келісті, ал Шэнь Фанчэнге аттанды. Шэнь кеткен соң, тарихшы Ши Хуан Нанг Ваға Чу халқы Нангты жек көретінін және Шэнь Иньшуды жақсы көретінін айтты. Егер ол Шэньнің жоспарымен әрекет етсе, Шэнь жеңіске жеткені үшін барлық мақтауды алса, ал Нанг құрылысқа барады. Нанг пікірін өзгертті және бірден өзеннен өтіп, шабуыл жасауға шешім қабылдады. Екі әскер Сяоби (қазіргі Ханьчуаньның оңтүстік-шығысында) мен Даби таулары арасында үш шайқас өткізді, және У күштері жеңіске жетті. Нанг Ва жеңіске жете алмайтынына көз жеткізіп, қашуға тырысты, бірақ Ши Хуан оны тоқтатып қалды. 11-ші айдың 19-шы күні (қытай күнтізбесі бойынша) екі әскер Божуда жиналды. Фугай Хэлу патшасынан Нанг Ваның қатыгез екенін және оның әскерлерінің соғысуға ниеті жоқ екенін, егер ол Чу әскеріне шабуыл жасаса, олардың қашуға сенімді екенін айтып, шабуыл жасауға рұқсат сұрады. Хэлу патшасы оның өтінішін қабылдамады, бірақ Фугай патшаға бағынбай, өзінің 5 мыңдық әскерімен шабуыл жасауға шешім қабылдады. Оның болжағандай, Чу әскері қашып, жеңіліске ұшырады. Ши Хуан шайқаста қаза тауып, Нанг Ва Чжэн мемлекетіне қашып кетті. Фугай Чу әскерін Цинфа өзеніне дейін қуды, олардың жартысы өзеннен өтіп кеткенше күтті, содан кейін оларға тағы шабуыл жасап, жеңіске жетті. Кейін У әскері Чу әскерін тамақ ішіп жатқанда қоршап алды. Чу әскері қашып кетті, ал У әскерлері олардың тамағын жеп, қуғын-сүргінді жалғастырды және Йонгши өзенінде (雍澨, қазіргі Цзиншань округіндегі Сима өзені) қайтадан жеңді. Бес шайқаста жеңіске жеткен У әскері Чу астанасы Ингке жетті. Чу патшасы Чжао Юньға, содан кейін Суй мемлекетіне қашып кетті, ал У әскері Ингті басып алды. Шэнь Иньшу осы уақытқа дейін қайтып келіп, Юньшиде У күштерін жеңген еді, бірақ үш шайқаста үш рет жарақат алды. Тірідей қолға түсуге ниеті болмағандықтан, ол офицер У Губиге оны өлтіріп, басын үйге әкелуді бұйырды.

Салдары

Инг қаласы құлағаннан кейін, Чу мемлекетінің шенеунігі және Ву Цзиксудың бұрынғы досы Шен Баосу Цинь мемлекетіне көмек сұрап келді. Бастапқыда Цинь билеушісі, Герцог Ай көмектесуден бас тартты, бірақ Шен сарай ауласында жеті күн бойы жылағаннан кейін, Герцог Ай оның берілгендігіне риза болып, Чуға көмек үшін әскер жіберуге келісті. Б.з.д. 505 жылы Цинь және Чу әскерлері бірнеше шайқаста Вуды бірлесіп жеңді. Қыркүйек айында Фугай Вуга оралып, өзін патша деп жариялады. Сондықтан Хелю патшасы кері қайтып, Фугайды жеңді, ол қашып, Чу мемлекетінен пана сұрады. Чу патшасы Чжао содан кейін астанасы Ингке оралды.

Мұра

Тарихшы Фан Вэньлан Боджу шайқасы мен Ву-Чу соғысын Шығыс Чжоу әулетінің алғашқы ірі соғысы деп есептейді. Көктем және күз кезеңіндегі ең қуатты мемлекеттердің бірі болған Чу бұрынғы күшіне енді қайта оралмайды, ал Ву өзінің күшінің биігіне көтерілді. Дегенмен, Ву өзінің басып алған территорияларын ұстай алмады және оның күші ұзаққа созылмады. Б.з.д. 473 жылы, Чу патшалығын жаулап алғанынан кейін үш онжылдық өткен соң, Ву патшалығы өзінің оңтүстігіндегі Юэ мемлекетінің күшеюіне байланысты жаулап алынды. Бұл шайқасқа көбінесе әйгілі қытай генералы Сунь Цзы жауапты деп есептеледі. «Соғыс өнері» еңбегінде Сунь Цзы осы шайқаста Ву әскерін басқарды делінген. Алайда, оның шайқасқа қатысқанына ешқандай дәлел жоқ. Шайқас туралы негізгі дереккөз – «Цзочжуань» трактатында Сунь Цзы туралы есімнің өзі де кездеспейді.