Кіріспе
Тынық мұхитындағы тайфун маусымы
1959 жылғы Тынық мұхитындағы тайфун маусымы тарихқа енген ең қиын жылдардың бірі болып есептеледі, нәтижесінде Қытай, Жапония және Оңтүстік Корея үлкен шығынға ұшырады. Бұл тропикалық циклонның жылдық айналымындағы оқиға. Маусымның ресми басталу және аяқталу мерзімі жоқ, бірақ Тынық мұхитының батысындағы тропикалық циклон әдетте мамыр және қазан айлары аралығында пайда болады. Осы мақаланың шегі Тынық мұхитымен, экватордың солтүстігінде және Халықаралық күндізгі сызықтың батысындағы аймаққа дейін ғана қатысты. Күндізгі сызықтың шығысында және экватордың солтүстігінде пайда болатын дауылдар – «ұраған» деп аталады; 1959 жылғы Тынық мұхитындағы ұраған маусымын қараңыз. Барлық тайфунға атау және нөмір берілді. Біріккен тайфун ескерту орталығы (JTWC) батыс Тынық мұхитының барлық аймағында қалыптасқан тропикалық дауылдар мен тропикалық депрессияларға атау мен нөмір берді, бірақ барлау миссиясы тағайындалмаған жағдайда, соңғысы қосылмады. АҚШ-тың ауа райы бюросы (USWB) және Флоттық ауа райы орталығы (FWC) басқаратын жүйелерге нөмір берілген жоқ. 1959 жылғы Тынық мұхитындағы тайфун маусымында 24 тропикалық циклон тіркелді, бірақ JTWC операциялық түрде 59 аймақты зерттеу нысаны ретінде жіктеді; үш жүйе FWC жауапкершілігінде (Перл-Харбор) және USWB жауапкершілігінде (Гонолулу) қарастырылды. Үш жүйе барлау ұшақтарының жетіспеуіне байланысты күмәнді деп танылды. Жалпы, маусымда 65 тропикалық циклон мен зерттеу аймағы тіркелді, соның ішінде Орталық Тынық мұхитындағы Патси ұрағаны, ол Халықаралық күндізгі сызықты кесіп, батыс Тынық мұхитына өткен деп есептелді. Агенттік Солтүстік Тынық мұхитының батысындағы тропикалық циклон туралы алғашқы жылдық есепті жариялады. Тайфундардың барлық саны бойынша 215 барлау миссиясы ұшырылды, оның ішінде 3799 байқау және 391 жалпы түзету жасалды. Маусым бойы дауылдар туралы берілген әрбір хабарламаның орташа қателігі 12 сағаттық болжамдар үшін 63,9 миль (103 км), ал 48 сағаттық болжамдар үшін 301,6 миль (485 км) құрады.
Салли тропикалық дауыл
Руби тарағаннан үш күн өткен соң, маусымның екінші тропикалық циклоны Маршалл аралдарындағы Маджуродан оңтүстік-шығысқа қарай 200 миль (322 км) жерде анықталды. Солтүстік-батысқа қарай итермеленгеннен кейін, 5 наурызда Салли оңтүстік-батысқа қарай жылжи бастады, содан кейін батысқа қарай қозғалды, оның желдері ауытқып, 6 наурызда Салли қайта күшейіп, екінші жоғары деңгейге жетті және 18 сағат бойы қарқындылығын сақтады. 8 наурызда әлсірегеннен кейін, 9 наурызда Салли батыс-солтүстікке қарай қысқаша бұрылып, батысқа бұрылу барысында қайта күшейе бастады, 10 наурызда үшінші жоғары деңгейіне жетті. Салли солтүстік-батысқа қарай бұрылып әлсірегенде жылдамдығы да төмендеді, желдің күші 11 наурызға дейін азайды. 12 наурызда қысқа уақытқа күшейгеннен кейін, Салли батысқа бұрылып, тез арада тропикалық депрессияға дейін әлсіреп кетті. Депрессия қысқа уақытқа батыс-оңтүстік-батысқа бұрылып, 13 наурызда Минданаодан шығысқа қарай 483 шақырым жерде тарады.
Тильда тайфуны
Тильда – маусымның алғашқы тайфуны. 12 сәуірде Интертропикалық конвергенция аймағында (ITCZ) жабық айналымнан пайда болды. Жер бетіндегі ауа райы талдауы орталығының батысқа қарай баяу жылжуын көрсетті, ал жер бетіндегі мәліметтер қарқынды күшейгенін хабарлады. 14 сәуірде барлау ұшағы тропикалық дауылдың күшіне жететін желдерді анықтады және дауылға атау берді. 15 сәуірде солтүстік-батысқа қарай баяу жылжыған Тильда, солтүстік-шығыс бөлігінде тайфун күшіндегі жел соққаннан кейін тайфунға айналды. 16 сәуірде және келесі күні Тильда солтүстік-батысқа қарай жалпы бағытта қозғалды, 18 сәуірде солтүстікке бұрылып, одан кейін қарқынды күшейді. 20 сәуірде тайфун 30 сағатқа дерлік тоқтады, келесі күні минималды тайфун деңгейіне дейін әлсіреп кетті. Әлсіз ауа ағындарымен итермеленген Тильда 22 сәуірде солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай жылдамдығын арттырып, тропикалық дауылға дейін әлсіреді. Тильда 23 сәуірде Иво Джимадан 210 км оңтүстік-батыста жоғары қабаттағы батыс желдерімен бірігіп тарады және жалпы алғанда ашық мұхитта болды, ешқандай құрбандық болған жоқ. Вайолет 27 маусымда Вьетнам жағалауында пайда болды. Бұл төмен қысымды аймақ белгілі бір жылдамдықпен шығысқа қарай жылжыды, келесі күні батысқа қайта бұрылды. Жүйе әлсіз күйінде қалды және 29 маусымда Вайолет құрлық ішінде тарап кетті.
Уилда тропикалық дауыл
4 шілдеде Оңтүстік Қытай теңізінде Лузоннан батысқа қарай 480 миль (772 км) жерде тропикалық депрессия пайда болды. 5 шілдеде қысқа уақытқа солтүстік-шығысқа қарай жылжығаннан кейін, депрессия солтүстікке қарай белгісіз бағытта қозғалды және 6 шілдеде Гонконгтың шығысындағы Қытай материгіне соқты. Келесі күні жүйе ішкі аймаққа қарай солтүстік-шығысқа бұрылып, 8 шілдеде Шығыс Қытай теңізіне экстратропикалық циклон ретінде өтті. "Уилда" келесі күні Корея түбегінің оңтүстігіне тағы соқты. Содан кейін жүйе Корея бұғазына кіріп, солтүстікке қарай сәл иіліп, Ресейдің Шығыс аймағында екі рет жағаға қонды. 10 шілдеде ол тарап кетті. Бастапқыда жүйе "Уилда" деген атпен басқа тропикалық дауыл ретінде жіктелді, бірақ кейінірек жүргізілген талдау көрсетті, тропикалық циклонның күші ешқашан дауылдық деңгейге жетпеген. Бұл жүйені зерттеу үшін ешқандай барлау ұшағы жіберілген жоқ, бұл маусымда бақыланбаған үш құбылыстың бірі болды.
Билли тайфуны
12 шілдеде Яп және Корор арасындағы қозыңқанды ауа райы тропикалық депрессияға ұласты. Әлсіз ойыс дауылды солтүстік-шығысқа қарай жылжытты, ол тропикалық дауылға дейін әлсірегеннен кейін Сары теңізден өтіп, Корей түбегінен өтті. Жапонияда тайфунның шеттері шектен тыс жаңбырға алып келді, нәтижесінде 44 адам қаза тауып, 65 000-нан астам үй қирады. Билли және оның қалдықтарымен бірге келген дауылдар Оңтүстік Кореяға ауыр жаңбыр мен күшті жел әкеліп, Пусан қаласындағы полиция телефон желілерін тоқтатты. Бұл дауылдардың күрт күшеюі шамамен 70 000 адамның стадионнан қашқанын тудырды, соның салдарынан 68 адам тікелей өлімге ұшырады. Жаппай эвакуация кезінде 125 адам жарақат алды, ал 40 адам ауруханаға жатқызылды.
Тайфун Элен
1 тамызда Гуамның солтүстік-батысында жақсы дамыған төмен қысым аймағы және оны сүйіретiн шығыс толқыны анықталды. Жүйеде көзге ұқсас құрылым байқалғаннан кейін, JTWC 2 тамыздағы 06:00 UTC бойынша бұл аймақты «Элен» тропикалық депрессиясы деп атады. Элен Кюсю жағалауында жылдамдығын төмендетіп, бағытын өзгерте бастады. Солтүстіктегі күшті жота Эленнің шамамен 46 сағат бойы одан әрі қозғалмауына тосқауыл қойды. Осы уақыт ішінде барлау ұшағы өте үлкен көзге 161 километр (100 миль) диаметрлі екенін өлшеді. Кейін жота әлсіреп, тайфунның шығыс-солтүстік бағытта жылдамдауына жағдай жасады.
Тропикалық депрессия Фран
11 тамызда алғаш рет байқалған «Фран» тропикалық депрессиясы Гуамның солтүстігіне қарай 60 миль (97 км) жерде орналасқан еді. Депрессия «Джорджия» тайфунының күшті айналымының әсерімен 12 тамызда тарап, солтүстік-батысқа қарай жылжыды. Тайфун содан кейін келесі 24 сағат ішінде қарқынды жылдамдықпен жылдамдады. Жапония жерінен өткеннен кейін, 14 тамызда «Джорджия» тайфуны экстратропикалық циклонға айналды.
Айрис тайфуны
18 тамызда жер беті картасындағы ITCZ аймағында әлсіз айналыммен тропикалық бұзылыс анықталды. Бірақ, 20 тамызда жүйе ортасына барлау ұшағы жіберілді және тайфунға тән жел тіркелді. «Айрис» тайфуны Лусон аймағының солтүстігінен өтіп, күшті жоғары қысымның әсерінен солтүстікке қарай жылжуы шектелді, батыс-солтүстік бағытқа бұрылды. Жоғары қысым біртіндеп әлсіреген соң, «Айрис» солтүстік-батысқа қайта бағытталды. Дауыл Қытайдың Као Чи маңындағы жағалауға жеткенде, тез арада экстратропикалық жүйеге айналып, 23 тамызда тарап кетті.
Джоан тайфуны
23 тамызда Гуамның солтүстік-шығысында беттік айналым анықталды. Жүйе 25 тамыздағы 02:35 UTC бойынша тропикалық дауыл деп жіктеліп, 23 сағаттың ішінде тайфунға дейін күшейді. Сол кездегі барлау ұшақтарының жетілмегендігі және спутниктік суреттердің болмауы себепті мұндай желдерге күмәнді қарауға болады. Дегенмен, Джоан – күшті тайфун болды және шамамен соққан желдермен Тайваньның шығысын қампиды. Тайваньдағы таулы жерлер дауылдың орталығы арал арқылы өтетін кезде оны әлсіретті, содан кейін 30 тамызда Қытай материгінен өтіп, ішкі аймақтарда жылдам күші жойылды. Өмірлік циклында Джоан диаметрі 1609 км-ге дейін, жел радиусы 483 км-ге дейін жететін алып дауыл болды. Тайфун құрлыққа жақындағанда Фучжоу қаласындағы шамамен 50 000 үйден адамдар эвакуацияланды. 60 адам зардап шекті, оның ішінде 3 адам қаза тапты.
Кейт тропикалық дауыл
25 тамызда Филиппиннің шығысында тропикалық депрессия пайда болды, солтүстікке қарай итеріліп, кейін батысқа қарай жылжыды. Жүйе сол күні тропикалық дауылға дейін күшейіп, дауылдық желдерге ие болды. Кейт ең жоғары нүктесінен кейін қарқынды күшін жоғалта отырып, солтүстік-шығысқа бұрылып, 26 тамызда қайтадан тропикалық депрессияға дейін әлсіреді және 27 тамызда толыққандай тарап кетті.
Луиза тайфуны
Тайфун Джоан Тайваньға соққанда, 27 тамызда Труктің жанындағы созылған төмен қысым аймағы ITCZ бойымен қалыптасты. 30 тамызда барлау ұшағы жіберілді және жабық беттік айналымның бар екені анықталды. Сол аймақта бірнеше айналымдар болғанымен, Луизаның айналымы ең күшті болғандықтан Гуамның батыс-солтүстік-батысына қарай жылжыды және атын сақтап қалды.
Нора тропикалық даулы
Нора 5 қыркүйекте ITCZ аймағында пайда болды.
Тропикалық депрессиялық опал
Тропикалық депрессия Опал қысқа ғұмырлы болды, 5 қыркүйекте Понпейдің солтүстік-шығысы мен Уджеланг атолының оңтүстік-батысы арасында пайда болып, келесі күні тарағанға дейін батыс-солтүстік-батыс бағытта қозғалды.
Пэтси тайфуны
6 қыркүйекте ұшақтардан түскен хабарламалар Халықаралық дата сызығының жанында тропикалық дауыл болғанын көрсетті. Алдыңғы сатылары аймақтың шалқақтау орналасуынан және деректердің жетіспеуінен қанағаттандырылмады. Төңкеріс Пэтсиді солтүстік-шығысқа жылжытты. Кейін екінші төңкеріс пайда болды, ол біріншісінен басымдық алып, Пэтсиді солтүстік-шығысқа қайтарды. Содан кейін ол солтүстікке қарай баяу жылжып, біртіндеп әлсіреген. 10 қыркүйекте тарап кетті. Пэтсидің дата сызығына жақын жердегі тұрақсыз жолы ерекше болды, соңғы он жылда ешқандай тропикалық циклон мұндай жолмен жүрген жоқ, бірақ 1958 жылғы маусым айындағы тайфунның жолы шамалы ұқсас болды. Жапон метеорологиялық агенттігінің "нақты жолы" желдің жылдамдығын көрсетпейді, тек Пэтси тайфун болғанын көрсетеді. Біріккен тайфун ескерту орталығының есебі орналасуы бойынша келіспейді, бірақ Пэтсидің ең жоғары жел жылдамдығы дата сызығының шығысында болды;
Тропикалық депрессия Рут
8 қыркүйекте ITCZ бойымен қалыптасқан "Рут" дауілі Гуам мен Филиппин аралығында оңтүстік-батысқа қарай жылжыды. 10 қыркүйекте сағат 12:00 UTC-де "Рут" дауілі тарап кетті. Парабола тәрізді жолмен қозғалған "Сара" дауілі Мияко-джима аралының үстінен өтті, онда желдің күші тіркелді. "Сара" дауілі Корея түбегінің оңтүстік-шығыс бөлігіне соқтығысып, содан кейін жылдамдығы артты және әлсіреп кетті. 16 қыркүйекте "Сара" дауілі тропиктік емес дауылға айналды.
Вера тайфуны
20 қыркүйекте Гуам мен Чуук штатының арасында пайда болған Вера бастапқыда батысқа қарай жылжыды, бірақ кейін солтүстікке бұрылып, келесі күні тропикалық дауыл күшіне жетті. Осы кезде Вера батыс бағытта қозғала бастады және қарқынды күшеюге түсті, 23 қыркүйекте ең жоғары қарқындылығына жетіп, қазіргі заманғы 5-санатты дауылдың күшімен тең жел соқты. Күші көбінесе өзгермеген Вера солтүстікке қарай бұрылып, жылдамдығын арттырды, нәтижесінде 26 қыркүйекте Хонсю аралындағы Шиономисаки маңында құрлыққа шықты. Атмосфералық жел ағындары тайфунды қысқа уақытқа Жапон теңізіне шығарып, содан кейін шығысқа қайта бұрып, Хонсюға екінші рет құрлыққа келдірді. Құрлық үстінен өту Вераның күшін әлсіретті, және сол күні Солтүстік Тынық мұхитына қайта кіргеннен кейін, Вера 27 қыркүйекте экстратропикалық циклонға айналды; осы қалдықтары тағы екі күн бойы сақталды.
Эми тайфуны
3 қазанда Яп аймағында «Эми» тайфуны пайда болды. Күшейіп, кейін әлсірегеннен соң, «Эми» Жапонияға соқты. Одан немесеулеу өткен соң 9 қазанда бұл жүйе экстратропикалық жүйеге айналды.
Тропикалық дауыл Бабс
5 қазанда Оңтүстік Қытай теңізінде «Бабс» тропикалық дауыл пайда болды. Дауыл Лусон аралының батыс жағалауына соқтығысып, содан кейін Тынық мұхитына өтті. 10 қазанда «Бабс» Рюкю аралдарының оңтүстігінде күшін жойды.
Шарлотта тайфуны
9 қазанда Филиппиннің шығысында төмен қысым аймағы тропикалық депрессияға ұласты. Ол солтүстік-батысқа қарай жылжып, 10-ы күні тайфунға дейін күшейді. Шарлотта қарқынды күшейе берді және 13-ы күні ең жоғарғы нүктесіне жеткен соң солтүстік-шығысқа қарай қайта бұрылды. Салқын, құрғақ ауа тайфунды әлсіретті, ал 16-сы күні Окинаваға жақыннан өткеннен кейін Жапонияның оңтүстік жағалауымен қатарласып өтті. Әлсіреген дауыл шығысқа бұрылып, 19-ы күні тарап кетті. Шарлотта Окинаваға мол жаңбыр әкеліп, көшкінге себеп болды, бұл аралдың көп бөлігіне зақым келтірді. Егінге ауыр зиян келді, күріштің 75% жойылды. Кейбір аймақтардағы 1,5 метрлік су тасқыны 618 үйге зақым келтіріп, 275 үйді толығымен қиратты. Барлығы алғанда, Шарлотта 46 адамның қаза болуына және 1068 адамның үйсіз қалуына әкеп соқты.
Дина тайфуны
Супер тайфун "Верадан" кейін бірнеше апта өткен соң, тағы бір супер тайфун солтүстікке қарай Жапонияға бет алды. "Динаның" солтүстік-шығысқа бұрылуы елді құтқарып, ол 21 қазанда аралдардың шығысында экстратропикалық тайфунға айналды.
Эмма тайфуны
Эмма тайфуны 5 қарашадан 15 қарашаға дейін сақталды.
Фреда тайфуны
13 қарашада Филиппиннің шығысында тропикалық конвергенция аймағындағы бұзылыс тропикалық дауылға ұласты. Фреда батыс-солтүстік бағытта жылжып, келесі күні тайфун мәртебесіне ие болды. Лусон аралының солтүстік-шығыс жағалауымен қатар жүргенде, ол қарқынды түрде күшейіп тайфунға айналды және 16-сы күні 120 шақырым/сағаттық жылдамдықпен құрлыққа шықты, құрлыққа тию салдарынан желдің күші әлсіреген. Фреда аралдан өтіп бара жатқанда тез әлсіреп, солтүстікке бұрылды. 18-і күні Тайваньға жақыннан өткеннен кейін солтүстікке қарай жылдамдап, 20-шы күні экстратропикалық дауылға айналды. Фреда Манила қаласына нөсер жаңбыр әкеліп, екі кемені жағаға тіреді. Аралдың оңтүстік бөлігіндегі егінге ауыр зиян келді, ал 7 600 адам су тасқынынан үйсіз қалды. Фреда Филиппин арқылы өтіп бара жатқанда 58 адамның қаза болуына себепкер болды.
Гилда тайфуны
18 желтоқсанда "Гилда" супер тайфуны Филиппиннің шығыс жағалауына соқты. Ол жылдамдықпен аралдарды кесіп өтіп, Оңтүстік Қытай теңізі үстінде күші әлсіреді. 21-і күні "Гилда" тропикалық дауыл ретінде Оңтүстік-Шығыс Вьетнамға соқты және ертесі күні тарап кетті. "Гилда" Филиппинде ауыр жаңбыр салдарынан 23 адамның қаза болуына себеп болды, ал шамамен 60 мың адам үйсіз қалды.
"Хариет" тайфуны
30 желтоқсанда, Гилда тайфунынан кейін бірнеше апта өткен соң, "Харриет" тайфуны Филиппиннің шығысын шапты. Ол аралдар арқылы өте келе әлсіреп, 2 қаңтарда Оңтүстік Қытай теңізінде жойылды. Харриет Лузонға күшті жел мен жаңбыр алып келді, нәтижесінде мүлікке және егінге елеулі зиян келді. Барлығында, тайфун 5 адамның өмірін қиып, 12 000-нан астам адамды үйсіз қалдырды.