Кіріспе
Калифорния және Невада шекарасындағы Тімбиша ("тасқа бояу", Тімбиша тілі: Nümü Tümpisattsi) – федералды түрде Калифорния штатының Өлім аңғарындағы Тімбиша Шошоне тайпасы ретінде танылған Түпкілікті американдық тайпа. Олар Тімбиша Шошоне тайпасы деп белгілі. 2010 жылғы халық санауы бойынша ауылдың халқы 124 адамды құрады. Ересек буын өкілдері әлі де ата-бабаларының тілінде сөйлейді, ол Тімбиша деп те аталады.
The Timbisha ("rock paint", Timbisha language: Nümü Tümpisattsi) are a Native American tribe federally recognized as the Death Valley Timbisha Shoshone Band of California. They are known as the Timbisha Shoshone Tribe As of the 2010 Census the population of the Village was 124. The older members still speak the ancestral language, also called Timbisha.
Тарих
Тімбиша тайпасы Солтүстік Американың Өлім аңғары аймағында мың жылдан астам уақыттан бері өмір сүріп келеді. Бастапқыда олар өздерін, сондай-ақ олардың Уто-Ацтек тілі сияқты, Панаминт деп атаған. Бұл тайпаның саны дәстүрлі түрде өте шағын болды, тіл мамандары Панаминт-Шошон тілінде 200-ден аз адам сөйлегенін есептейді. Калифорниядағы көптеген жергілікті тайпалардың тарихи халық санының бағалаулары айтарлықтай өзгеше. (Калифорнияның жергілікті халқының саны туралы қараңыз). Альфред Л. Кройбер 1770 жылы Тімбиша (Косо) және Чемехуеви тайпаларының жалпы саны 1500 адамға жететінін көрсеткен. 1910 жылы Тімбиша мен Чемехуевидің саны 500 адамды құрады деп есептелген. Археологиялық дәлелдер Косо тайпасы мен басқа да үнді тайпалары арасындағы сауда қатынастарының болғанын растайды. Мысалы, олар қазіргі Вентура, Санта-Барбара және Сан-Луис-Обиспо округтерінде қоныстанған Чумаш тайпасымен сауда жасаған. Бұл археологиялық қазбалармен табылған обсидианның түрі арқылы расталды, ол Косо мәдениетіне және аумағына тән химиялық іздерге ие, бірақ Калифорния штатының Сан-Луис-Обиспо округіндегі ежелгі жағалау қоныстарында табылған.
Байланыстан кейінгі
Еуроамерикандықтар Тимбиша Шошонымен алғаш рет 1849 жылғы Калифорния алтын асығы кезінде байланыс жасады, бірақ ақтар тез арада алтын кендеріне көшіп кетіп, Шошондардың отанын Өлім аңғары деп атады. 1860-шы жылдардан 1880-шы жылдарға дейін тұрақты байланыс орнады, осы кезде малшылар, кеншілер және фермерлер Өлім аңғарына көшіп келіп, аңғардағы сирек кездесетін бұлақтар мен құнарлы жерлерге патент алды. Ақ қоныс аударушылар заң білімі арқасында аңғардың аз су ресурстарын және басқа да иеліктеріне алды, ал жергілікті Шошондарды маргіналды жерлерге ығыстырды. Шошондарға бұлақтарды пайдалануға тыйым салынды, ал қоныс аударушылардың малдары тайпаның күнкөрісіне қажетті өсімдіктерді жойды. Тайпадан тартылып алынған жерлерге қазір Фурнас-Крик қонақ үйі және оны қоршаған гольф алаңы кіреді. Федералды үкімет Тимбиша Шошонын тайпа ретінде мойындамады, және Калифорниядағы көптеген шағын ранчо тайпалары сияқты, Шошондардың түпкі халық ретіндегі құқықтарын қорғамады. Кейінірек, Үнді істері бюросы 1908 жылы Аштық Биллге Өлім аңғарының шекарасындағы шатқалда 160 акр жерге патент алуға көмектесті. Агенттік сондай-ақ Роберт Томпсонға Өлім аңғарындағы Уорм-Спрингсте жер телімін берді. 1928 жылы федералды үнді агенттері Тімбиша Шошоны Панаминт Билл мен оның туыстары үшін Өлім аңғарының шығысында "Индиан ранчо" деген кішкентай ранчо құрды. Тайпа мүшелерінің тайпалық немесе түпкі мәртебесі федералды деңгейде мойындалмаса да, ХХ ғасырдың басында бірнеше Тімбиша Шошоны федералды Шерман және Карсон Үнді балалар үйлеріне оқуға жіберілді.
Өлім аңғарының ұлттық ескерткішін құру
1933 жылы президент Герберт Гувер Өлім алқабы ұлттық ескерткішін құрды, бұл әрекет тайпаның отанының шегін парк аумағына енгізді. Тімбиша халқының бұл аймақта ұзақ жылдар бойы тұрғанына қарамастан, жарияланымда оларға отандық жер берілген жоқ. Тайпаны жақын жердегі резервацияларға көшіруге жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталғаннан кейін, 1938 жылы Ұлттық парк қызметінің өкілдері тайпа басшыларымен келісімге келіп, Азаматтық консервация корпусының күштерімен парк штаб-пәтерінің жанындағы Фурнас-Крикте тайпа мүшелері үшін үнді ауылын салуға рұқсат берді. Осыдан кейін тайпа мүшелері ескерткіш аумағында өмір сүрді, бірақ олардың мәртебесі ескерткіш басшылығы тарапынан жиі күмәндалған. Олар сондай-ақ қазіргі Оңтүстік-Шығыс Калифорниядағы Ұлы бассейннің тұзды аңғарында және Солтүстік Мохаве шөлінің Панаминт аңғарындағы аймақтарда да тұрды. Калифорниядағы Фурнас-Криктің оңтүстігіндегі Өлім алқабы және Калифорниядағы Баллараттың оңтүстігіндегі Панаминт алқабы негізінен "Шөл Кавайису" тайпасының иелігінде болды, ал солтүстікке қарайғы аудандар шамамен тең мөлшерде Тімбиша (Панаминт) шошоны және "Шөл Кавайису" тайпаларынан (Джулиан Стюард, 1938) тұрды. Маңыздысы, шекаралық аймақтарды мекендегенде, елді мекендерде туысқан, бірақ әртүрлі тілдерде сөйлейтін адамдардың болуы жиі кездесетін. 1950 жылдар федералдық "Тоқтату дәуірінің" шыңы болды, сол кезде Конгресс жергілікті тайпалармен қарым-қатынасын тоқтатуға тырысты, олардың үкіметтерін таратып, сенімді қорғаумен қамтылған тайпалық жерлерін қайтарып алды. Осы кезеңде Ұлттық парк қызметінің өкілдері шошондарды Үнді ауылынан шығаруға тырысты. Бұрын қызмет шошондарға ескерткіш аумағында отын, өсімдіктер жинау және аң аулау сияқты дәстүрлі тіршілік көздерін жалғастыруға тыйым салған болатын. Сондай-ақ, оларға парктегі қасиетті орындарды дәстүрлі қасиетті рәсімдерді өткізу үшін пайдалануға рұқсат берілмеді. 1930 жылдары Азаматтық консервация корпусы салған Үнді ауылындағы саман үйлер бастапқыда лайықты болғанмен, ғасырдың ортасына қарай олар тозығы жеткен. Ауылдан 300 метр қашықтықта электр желісі өтті, бірақ Парк қызметі осы желіні жергілікті тұрғындардың үйлеріне дейін ұзартуға қаражат бөлген жоқ. Үйлерде электр жарығы, кондиционер, ішкі су құбыры және әжетхана болған жоқ. Осы жағдайларды негізге ала отырып, 1957 жылы Парк қызметі Үнді ауылында әлі де тұратын Тімбиша шошондарын де-факто көшіру саясатын бастады. Олар үй жалдамалы ақысын жинап, ақы төлемегендерді үйден шығара бастады. Сондай-ақ, үйді тек қазіргі тұрғындар мен олардың туыстары ғана қоныстандыруға рұқсат берілді. Осы саясаттың нәтижесінде Парк қызметі ауылдың бірте-бірте жойылып кетуіне үміттенді. Көптеген шошон еркектері жұмыс табу үшін жақын маңдағы Бити, Невада қаласына немесе Калифорния қалаларына көшіп кетуге мәжбүр болды. Қолда бар хат-хабарлардан ақсүйектердің шошондардың осындай жағдайда қалуды неге таңдайтынын түсінбегені көрінеді. Олардың жерге деген терең рухани және тарихи байланысын ұқпады. 1958 жылы Конгресс ғасырдың басында Панаминт Билл үшін құрылған және кейбір Тімбиша шошондары тұратын "Индиан ранчосын" тоқтатты. Сол кезде, тайпа мүшесі Паулин Эстевес Өлім алқабы ұлттық ескерткішіндегі Үнді ауылындағы үйлерді құрту жоспарына қарсы күресті бастады. Ауыл тұрғындары негізінен Боланд, Кеннеди, Уоттерсон, Шошон және Эстевес отбасыларының қарт шошон әйелдерінен тұрды. Ол жерде шамамен жиырмадан жиырма бес адам тұрды. Кейбіреулері Парк қызметіне немесе жергілікті қонақүйлерде жұмыс істеді, бірақ көпшілігі жұмыссыз болды. 1960 жылдардың аяғында Парк қызметі тұрғындар жалға ақы төлеуден бас тартқан немесе ұзақ уақыт бойы қашып кеткен кезде Үнді ауылындағы үйлерді қиратуды бастады; олар бұл үшін саман үйлерді жуу үшін жоғары қуатты шлангтарды пайдаланды. Мұны көрген Эстевес өз халқын Монумент әрекеттеріне қарсы күресуге ұйымдастыра бастады. Ол Калифорниялық Үндістандықтардың заң қызметіне, ондаған жылдар бойы пайда болған жергілікті құқық ұйымдарының біріне хабарласты. 1975 жылы Американың түпкілікті халықтарының құқықтары қоры (NARF) Тімбиша шошондарының ісін сотқа берді. NARF адвокаттары Эстевес халқын 1934 жылғы Үндістанды қайта ұйымдастыру туралы заңға сәйкес кем дегенде жартылай үнді қанды үндістер тобы ретінде ұйымдастыра алды. 1977 жылы тайпа мүшесі Элис Эбен ұсынған өтінішті Үндістан істері бюросы мақұлдады. Ресми тану тайпаға Парк қызметімен күресуде белгілі бір құқықтар мен өкілеттіктер берді. Келесі жылы Паулин Эстевес Үндістан денсаулық сақтау қызметімен және Ұлттық парк қызметімен ауылға су жеткізу келісіміне келді. Тайпа ауылдағы тозығы жеткен саман үйлерді ауыстыру үшін бірнеше тіркемелерді алу үшін Үндістан істері бюросынан несие алды. Осы уақытта Парк қызметі тайпа мүшелерінің осы жерде тұрақты үйлер салуға жасаған әрекеттеріне қарсылық көрсетті. Тайпа әлі де тұрып жатқан жердің иесі болған жоқ, ал Парк қызметінің басшылары, егер олар жергілікті талапкерлерге кез келген жерді беріп қойса, үрдіс қалыптасады деп қорқып еді. 1979 жылы NARF көмегімен Тімбиша шошондары Үндістан істері бюросына толық федералдық тайпалық мойындылық туралы петицияны жазып, ұсынды.
Өркениетті тану
Калифорниялық үнділік заң қызметінің көмегімен Паулин Эстевес және Барбара Дурхам бастаған Тимбиша Шошоны мүшелері 1960 жылдары ресми резервация құру үшін күресті бастады. Тимбиша Шошоне тайпасы 1982 жылы АҚШ үкіметі тарапынан мойындалды. Осы мақсатта олар Үндістер істері бюросының Федералдық мойындау процесі арқылы тайпалық мәртебе алған алғашқы тайпалардың бірі болды. Осы кезде тайпаның резервациясы – Өлім аңғарының үнді қауымы құрылды. Бастапқыда резервацияның құрамына үнді ауылы үшін бөлінген 40 акрлық жер кірді. Бұл жер Өлім аңғары ұлттық саябағында, Фурнас-Крик, Өлім аңғары, Инё округі, Калифорния штатында орналасқан. Федералдық тайпалық мойындауға және 1982 жылғы шағын резервацияға қарамастан, Тимбиша тайпасы парктегі ата-бабаларының жерлерін қайтару мәселесінде Өлім аңғары ұлттық саябағының ұлттық паркі қызметімен қиындықтарға және қақтығыстарға тап болды. Тайпаның көптеген күш-жігері, федералдық саясат және өзара келісімге келгеннен кейін, 2000 жылғы Тимбиша Шошоне Отаны заңы Тимбиша Шошоне тайпасына ата-бабаларының жерлерін қайтарып берді. Көптеген мүшелері жазды батыстағы Оуэнс аңғарындағы Лон Пайн қаласында өткізеді.
Өркениет атауы мен топтары
Тімбиша шошондары (Tümpisa Shoshoni) Калифорния шошондары, Өлім сарқысы шошондары, Панаминт шошондары немесе жай ғана Панаминт деп аталды. Косо, Косо және Косо Шошоне (вероятно, Кососоциден туындаған – «Косо ыстық бұлақтар аймағынан келген адамдар», Кіші көл тобының бір жергілікті тобының есімі), бұрын жиі қолданылған, бірақ Тімбиша есіміне алмастырылды; Косо халқы Солтүстік Пайют тайпасының бір бөлігі саналды. Өлім сарқысының Тімбишалары өздерін Нümü Tümpisattsi («Өлім сарқысының халқы»; сөзбе-сөз: «қызыл окра (бет) бояуының орнынан келген адамдар») деп атады, бұл Өлім сарқысының жергілікті атауынан кейін пайда болды, ол Калифорниядағы Фурнас-Крикке оңтүстікке қарай орналасқан Алтын аңғарда табылған саз балшығынан жасалатын бояу үшін маңызды қызыл окра көзіне байланысты болды. Кейде олар тіпті Tsakwatan Tükkatün («Чаквалла жеушілер») деген атты өздеріне қолданды (іс жүзінде, Моно халқынан Тімбиша шошондары үшін алынған қарыз аудармасы, бірақ бұл жергілікті тайпалар арасында бұл атының мағынасы жағымсыз). Дегенмен, олар өздерін жай ғана Nümü («Адам» немесе «Адамдар») деп атады. Кавайису (және Тімбиша аумағынан оңтүстікке қарай орналасқан басқа да үнді тайпалары) Мукуннуми («Құбыршық құстар халқы») деп аталды, олардың солтүстік көршілері, Шығыс Моно (Оуэнс сарқысының пайюттары) Квинаветүн («солтүстік жердің халқы») деп аталды, Сиерра-Невада жотасынан солтүстік-батысқа қарай Батыс Моно Панаве («батыс халқы») деп аталды, ал олардың тікелей батыс көршілері Тюбатулабал Ваапи(тси) («жау») деп аталды. Йокуттар (және Сьерраның батыс жағындағы басқа да үнді тайпалары) Тояпиттам маангква нуми («Сьерраның екінші (батыс) жағындағы адамдар») деп аталды. Олардың батыс және солтүстік шошон туыстары Сосониямму Квинавен (Куинавен) Нангкватун Нуми («Шошони солтүстікке қарай сөйлейтін адамдар») деп аталды. Америка Құрама Штаттарының Үндістан істері бюросынан қызмет алуға танылған және жарамды Үндістандық субъектілердің тізімі Федералды тіркелімде мерзімді түрде жарияланады, онда олардың есімі «Тимби Ша» деп көрсетіледі, бірақ бұл типографиялық қате және Тімбиша тілінде грамматикалық емес. Тайпа өз атын ешқашан дефиспен жазбайды. Калифорнияның шөлдерін қорғау туралы заң мен Тімбиша шошондарының Отаны туралы заң олардың есімдерін дұрыс жазады. Тайпаның 1863 жылғы келісімнен бастап фотосуреттер, тарих және тарихи құжаттар бар веб-сайты бар. Тайпалық үкімет кеңсесі Калифорния штатының Бишоп қаласында орналасқан. Тайпа мүшелері жасаған себеттердің үлкен жинағы Калифорния штатының Индипенденс қаласындағы Шығыс Калифорния мұражайында сақталады.
Петроглифтер
Үлкен және Кіші Петроглиф каньондарында жартасқа салынған көркем суреттер, петроглифтер мол кездеседі. Осындай туындылар Косо тас өнері ауданында және Косо аймағының барлық бөлігінде табылған, олардың жасы тарихқа дейінгі кезеңге дейін жетеді. 1964 жылы Үлкен және Кіші Петроглиф каньондары Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. 2001 жылы олар үлкенірек Ұлттық тарихи ескерткіш ауданының құрамына енді, ол Косо тас өнері ауданы деп аталды. 2014 жылы петроглифтерді құрметтеу үшін жыл сайынғы мереке ұйымдастырылды. Риджкрест петроглиф фестивалі Калифорния штатының Риджкрест қаласында өтеді және Groupon оны "Елдегі 10 ең ерекше күзгі фестиваль" деп атады. Фестиваль барысында тайпалардың біріккен тойы, көше жәрмеңкесі және Үлкен және Кіші Петроглиф каньондарына саяхаттар ұйымдастырылады. Калифорниядағы Косо тас өнері ауданы Ұлттық тарихи ескерткіш ауданы мәртебесіне ие болды.
Петроглифтер бойынша экскурсия
Тек АҚШ азаматтарына ғана экскурсияларға қатысуға рұқсат етіледі, және алдын ала жазба қажет. Қатысты мұражайлар: Матуранго мұражайы, 100 E. Las Flores Ave., Ridgecrest, CA 93555; (760) 375 6900. Әскери-теңіз күштері қару-жарақ станциясы, (760) 939 1683.
Maturango Museum, 100 E. Las Flores Ave., Ridgecrest, CA 93555; (760) 375 6900. Naval Air Weapons Station, (760) 939 1683.