Кіріспе

Польша үкіметіне қатысты институт, Польша институты.

Ұлттық естелік институты – Польша ұлтына қарсы қылмыстарды қудалау жөніндегі комиссия (Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, қысқартылған IPN) – Польша мемлекеттік ғылыми-зерттеу институты, білім беру және мұрағаттар саласындағы жұмыстарға жауапты. Оның құрамына тергеу, қудалау және тазарту құқықтарын жүзеге асыратын екі мемлекеттік прокуратура бөлімшесі кіреді. IPN 1998 жылғы 18 желтоқсандағы Ұлттық естелік институты туралы заңмен Польша Парламентімен құрылды.

2018 жылы IPN-нің мақсаты, Польша Республикасы мен поляк ұлтының беделін қорғауды қамтитын Ұлттық естелік институты туралы заңға енгізілген даулы түзетулер арқылы өзгертілді. IPN 1917 және 1990 жылдар аралығында жасалған нацистік және коммунистік қылмыстарды тергеп, оларды құжаттап, нәтижелерін жұртшылыққа жеткізеді. Кейбір ғалымдар, әсіресе «Заң және Әділет» үкіметтері кезінде, IPN-ді саясаттануы үшін сынады. IPN 2000 жылдың 1 шілдесінде қызметін бастады. IPN Еуропалық естелік және ар-ұждан платформасының негіз қалаушы мүшесі. 2020 жылдан бері IPN штаб-пәтері Варшавадағы Postępu 18 көшесінде орналасқан. IPN-нің басқа қалаларда он бір филиалы және жеті өкілдік кеңсесі бар.

Директор

IPN-ге директор басшылық етеді, ол Польша мемлекеттік иерархиясынан тәуелсіз, егемендікке ие лауазымда отырады. Директор өзінің қызмет мерзімі ішінде зиян келтіретін әрекет жасаса ғана қызметтен алынуы мүмкін. 2016 жылға дейін директорды сайлау өте күрделі процедура болды, ол IPN Коллегиясының (Польша Парламенті және сот жүйесі тағайындаған мүшелер) кандидаттарды іріктеуімен басталатын. Содан кейін Польша Парламенті (Sejm) кандидаттардың бірін, қажетті көпшілік дауыспен (60%) сайлап алатын. Директордың қызмет мерзімі 5 жылды құрайды. 2016 жылғы заңнамаға сәйкес, бұрынғы көпүрлі Коллегия 9 мүшеден тұратын, PiS жақтастарынан құралған Коллегиямен алмастырылды, ал Sejm Коллегиямен кеңескеннен кейін директорды сайлау процедурасынсыз тағайындайды. 2006 жылы IPN директордың өкілеттіктерін арттырған «Люстрация бюросын» ашты. Бюроның міндетіне мемлекеттік қызметке үміткерлердің өткеніне қатысты тексеру жүргізу кірді. Куртика мұрағаттарға қолжетімділікті кеңейтіп, құрбандарға өтемақы төлеуден зерттеулерге көшті. Ол 2002 жылғы Jedwabne pogrom туралы IPN-нің екі томдық зерттемесінің авторларының бірі Кшиштоф Персакты қызметтен босатты. Келесі айларда IPN Лех Валенсаға қатысты құжаттарды, мектептердегі естелік саясатын, коммунистік көшелердің атауларын өзгерту және заң шығару жұмыстарын қоса алғанда, даулы құжаттарды жариялағандығы үшін медиада кеңінен талқыланды.

Прокурорлар IPN-де

IPN-нің екі құрамы – Польшаның Бас прокуратурасының мамандандырылған бөлімдері, атап айтқанда, поляк ұлтына қарсы қылмыстарды тергеу жөніндегі Бас комиссия және Люстрация бюросы. Осы екі құрамның әрқайсысы Институттың басқа құрамдарынан тәуелсіз қызмет етеді және оны Польша Бас прокурорының орынбасары қызметін атқаратын директор басқарады. IPN директорының рөлі олар үшін тек қосымша болып табылады және жүргізіліп жатқан тергеулерге қатысты ешқандай өкілеттік бермейді, ол тек қолдау аппаратын ұсынумен және директорлық лауазымдар бос болған жағдайда Бас прокурорға кандидаттарды ұсынумен шектеледі. Бас прокурор, олардың жоғары тұрған басшысы ретінде, оларды тағайындау немесе қабылдамау құқығына ие.

Жарияланымдар

2019 жылдан бері Институт «Institute of National Remembrance Review» атты ағылшын тіліндегі жылдық, рецензиядан өткен ғылыми журналын шығарып келеді, оның бас редакторы – Анна Каролина Пиекарска.

Сын

Жорж Минктің айтуынша, IPN-ге қатысты жиі айтылатын сынға ілеспелерге оның Польша зерттеу саласындағы басымдығы кіреді, бұл кез келген ұқсас академиялық мекемеден әлдеқайда артық бюджетпен қамтамасыз етілген; зерттеулерінің "шынайы ғылыми қызығушылықты қамтымайтын микротарихи зерттеулердің тақырыптық біртектілігі"; оның "зейнеткерлерді еске алуға" баса назар аударуы; сондай-ақ әдістемелік және этикалық тұрғыдан әртүрлі сын-пікірлер. "IPN шеңберінде, өкінішке орай, 'ұлттық естелік саясаты'мен байланысты міндеттер тәуелсіз академиялық зерттеулердің миссиясымен біріктірілді. Көпшілік санасында институттың атынан тек бір ғана хабар түсуі мүмкін: естелік пен тарих ғылым ретінде біртұтас. Бірақ мәселе мынада, шындықтан мұндай нәрсе жоқ, және мұндай алдамшылық болуы мүмкін емес. IPN-нің хабарламасы поляк тарихының тым әдіссіздікпен қарапайымдатылу қаупін көрсетеді". Траба былай дейді: "қазіргі пікірталас негізінен зерттеудің дәстүрлі әдістері мен санаттарын қолдайтындар мен жаңа анықталған әдістер мен санаттарды қолдайтындар арасындағы қақтығысқа толы. Зерттеу перспективасын кеңейту тарихшының құрал-жабдығын байытуды білдіреді". Ол IPN зерттеулерін жалпы мағынада бірінші категорияға жатқызады; ол "өз талдауының тұтастығымен және әртүрлі дереккөздер базасымен қорғалатын, сенімді, шеберханаға бағытталған, дәстүрлі және позитивистік тарихнама" екенін айтады, бірақ оның тәсілін "объективті шындықты табуға бағытталған жалған миссияға", сондай-ақ "объективті шындыққа жете алмайтын" құпия дереккөздер ғана осы шындыққа жетелеуі мүмкін деген пікірге қарсы сынайды. Траба тарихшы Виктория Сливовсканың сөздерін келтіреді: "Тарихшы белгілі бір шындықты қайта құрумен ғана емес, сонымен қатар оқиғалардың контекстін, адамдардың іс-әрекеттерінің жағдайларын түсінуге ұмтылуы керек. Өткенді айыптау оңай, бірақ күрделі өткенді түсіну қиын. [Осы орайда, IPN-де] қалың томдар шығарылып жатыр, оларға нақты қарастырылмай, қазір қайтыс болған (өзін қорғауға мүмкіндігі жоқ) және әлі тірі қарттарға қатысты қылмыстық айыптаулардың қосымша дәлелдері лақтырылып жатыр – белгілі де белгісіз". Траба "IPN архивтеріндегі істер, 'люстрация' немесе 'ғана шындықты' орнатуға бағытталған қысқа мерзімді және саяси мақсаттағы пікірталастар төңірегінде емес, шынайы пікірталас қажет" деп мәлімдейді және әртүрлі перспективалар мен әртүрлі әдістемелерді қабылдау мұндай пікірталасқа үлес қосуы мүмкін екенін ұсынады. 2005-2007 жылдар аралығында PiS үкіметі билікте болған кезде IPN көптеген дау-дамаylarдың ортасында болды, әсіресе "Солидарлық" жетекшісі Лех Валенса мен PZPR хатшысы Войцех Ярузельскийдің өткеніне қатысты. 2008 жылы IPN қызметкерлері Славомир Ценкевич пен Пьотр Гонтарчик "SB а Лех Валенса. Причинек до биографии" (Қауіпсіздік қызметі және Лех Валенса: Биографияға үлес) атты кітап жариялады, бұл үлкен дау тудырды. Кітаптағы негізгі идея бойынша, 1970 жылдары "Солидарлық" жетекшісі және кейін Польша президенті Лех Валенса Польша Коммунистік қауіпсіздік қызметінің құпия хабаршысы болған. 2018 жылы IPN жастық шағында өте оңшыл топпен байланысы бар тарихшы Томаш Грениухты жұмысқа алды. 2021 жылдың ақпан айында Вроцлав филиалының өңірлік директоры болып тағайындалған кезде оның өткені БАҚ назарына түсіп, Грениух пен IPN сынға ұшырады. Грениух өзінің бұрынғы әрекеттері үшін өтініш білдіріп, бірнеше аптадан кейін қызметінен кетті.

Ұйымдастырушылық және әдістемелік мәселелер

Валентин Бехр IPN-нің "Польшаның жақындағы өткені туралы ресми түсіндірме жасауға ең көп көңіл бөлетінін" және осы себепті зерттеулерінде жаңашылдық жетіспейтінін, бірақ жағдай соңғы басшылықпен түзетіліп жатқанын айтады. Ол IPN "көбінесе академиялық ортаның шетінде қалған тарихшыларды қабылдады" дейді, олардың академиялық мансапқа қол жеткізе алмауы немесе IPN-нің көзқарасына идеологиялық тартымдылығы себеп болған, сондай-ақ "академиялық ортада "IPN тарихшысы" болу беделге нұқсан келтіруі мүмкін"; Бехр мұны Польша академиясындағы ұрпақтар арасындағы айырмашылықпен түсіндіреді, бұл IPN-ді басқа Польша зерттеу орталықтарымен салыстырғанда байқалады, және былай деп мәлімдейді: "Жас тарихшыларды жалдау IPN-ге академиялық әлемнен тәуелсіздік беру үшін әдейі жасалды, олар коммунистік режимнің қараңғы жақтарын сипаттау үшін тым солшыл деп есептелді". Оның сөзіне göre, IPN көптеген тарих мамандарына басқа мекемеде жұмыс істеудің қажеті болмай, арнайы зерттеулер жүргізуге және жас тарихшыларды оқытуға мүмкіндік берді. "IPN қазір Польша университеттерінен бұрын заманауи тарих саласындағы жас PhD студенттері мен PhD-лерді жұмысқа алуда жетекші орынға ие" деп атап көрсетті. Дау тудырған оқиға – 2004 жылы IPN мұрағатынан (IPN-нің рұқсатысыз) журналист Бронислав Вайлдштейн көшірген және 2005 жылы интернетте жариялаған "Вайлдштейн тізімі". Бұл тізім Польша БАҚ-ы мен саясатында көп назар аударды, сондай-ақ IPN-нің қауіпсіздік шаралары мен мәселені шешу жолы сынға түсті.