Кіріспе

Кварц порфирі – ірі порфириттік кварц кристалдары бар вулкандық (магмалық) тау жынысының бір түрі. Бұл тау жыныстары жартылай кристаллды қышқыл тау жыныстары ретінде жіктеледі.

Құрылымы

Кварц кристалдары ұсақ түйіршікті матрицада, көбінесе микрокристаллдық немесе фелситтік құрылымда кездеседі. Үлгілерде кварц кішкентай, дөңгелектелген, мөлдір, сұрғылт, шыны тәрізді көпіршіктер түрінде көрінеді, олар кристалдар, қос алтыбұрышты пирамидалар болып табылады. Олардың қабырғалары мен бұрыштары сіңіру немесе тозу нәтижесінде дөңгелектелген. Микроскоп астында олардың ішінде жиі топырақ массасының дөңгелек қоршаулары немесе сұйық қуыстар кездеседі, олар көбінесе жағымсыз кристалдар болып табылады және олардың анық контурлары мінсіз кварц кристалдарына ұқсайды. Олардың көптегені сұйық көмірқышқыл газын және жоғары үлкейтуде дірілдейтін қозғалыс көрсете алатын газ көпіршігін қамтиды.

Нұсқалар

Кварцтан басқа, әдетте фельдспаттың фенокристалдары кездеседі, көбінесе ортоклаз, бірақ плагиоклаздың мөлшері де әртүрлі болуы мүмкін. Фельдспаттардың ішінде екіншілік каолин мен мусковит пайда болуынан олар көбінесе толық және бұлтты болады. Олардың кристалдары кварцтан ірілеу келеді және кейде екі дюймға дейін жетеді. Үлгілерде біотит қабыршақтары жиі көрінеді, олар алтыбұрышты пластиналар түрінде болады және хлорит пен эпидот қоспасына дейін ыдырай алады.

Жалпы пайдалы қазбалар

Апатит, магнетит және циркон, барлығы кішкентай, бірақ көбінесе мінсіз кристалдар, кварц порфирлерінің дерлік барлық жерде кездесетін минералдары болып табылады. Негізгі массасы ұсақ кристалды және қанаусыз көзге әдетте қарапайым қыш ыдысқа ұқсайтын көрініс береді; ол сұр, жасыл, қызыл немесе ақ түсті болады. Көбінесе салқындау кезінде ағынның әсерінен жолақты немесе жолақты болады, бірақ әдетте бұл тау жыныстары көпіршікті емес. Микроскоп арқылы екі негізгі түрін анықтауға болады: фелситтік және микрокристалликалық. Біріншісінде құраушылар өте ұсақ түйіршікті, сондықтан тіпті ең жұқа кесінділерде де микроскоп арқылы анықтау мүмкін емес. Бұл тау жыныстарының кейбіреулері перлиттік немесе сфералиттік құрылымды көрсетеді, және мұндай тау жыныстары, әдетте, бастапқыда шыны тәрізді (обсидиан немесе пичстоун) болған, бірақ уақыт өте келе және өзгеру процестерінен өтіп, өте ұсақ кристалды күйге айналған. Бұл өзгеріс девитрификация деп аталады; ол шыныларда жиі кездеседі, себебі олар негізінен тұрақсыз. Көптеген ұсақ кварц порфирлері де белгілі бір дәрежеде кварц, халцедон және опалмен сіліцификацияланған немесе сіңген, олар бастапқы фельдшпаттың ыдырауынан (каолинизация) босатылған кремнийден алынған. Бұл қайта жиналған кремний тамырлар мен белгісіз пішіндегі жапсырмаларды құрайды немесе метасоматикалық алмастыру арқылы тау жынысының маңызды бөлігін ауыстыра алады. Опал аморфты, халцедон ұсақ кристалды және көбінесе поляризацияланған жарықта жақсы қара крест беретін сфералы өсулерге ие. Микрокристалликалық негізгі массалар - бұл микроскоп арқылы жұқа кесінділерде құрамдас минералдарына жіктеуге болатын массалар. Олар негізінен кварц пен фельдшпаттардан тұрады, олар көбінесе өте қалыпсыз пішіндес түйіршіктерде (микрогранит) болады. Басқа жағдайларда бұл екі минерал графикалық өзара өсуде болады, көбінесе сфералиттердің радиациялық өсуін құрайды, олардың талшықтары өте жұқа болады; бұл тип гранофирлік деп белгілі. Матрицада кварцтың кішкентай дөңгелек немесе пішінсіз жапсырмалары бар, олардың ішінде көптеген тікбұрышты фельдшпаттар орналасқан; бұл құрылым микропоикилиттік деп аталады, және көбінесе алғашқы, кейде жер массасында жаңа кварцтың жиналуын қамтитын екіншілік өзгерістер арқылы дамиды. Жалпы алғанда, микрокристалликалық негізгі массалары бар кварц порфирлері - бұл интрузивті шығу тегінің тау жыныстары. Эльван - Корнуоллдағы бөгеттер ретінде кездесетін кварц порфирлеріне жергілікті атау. Олардың көпшілігінің матрицасында түссіз московит немесе көк турмалиннің ұсақ инелері бар. Флюорит пен каолин де осы тау жыныстарында кездеседі, және осы минералдардың барлығы порфирдің нығайғаннан кейін, бірақ толығымен салқындамай тұрып, булардың пневматолиттік әрекетінен туындайды. Көптеген ежелгі риолиттік кварц порфирлері ауа райынан зардап шеккен беттерінде көптеген шар тәрізді проекцияларды көрсетеді. Олардың диаметрі бірнеше сантиметрге жетеді және осы өлшемнен сантиметрдің кішкентай бөлігіне дейін төмендейді. Оларды балғамен соққанда, олардың шеттері жарықпен анықталғандай, матрицадан оңай ажырауы мүмкін. Егер оларды ішкі бөліктерінен сындырса, олар көбінесе екіншілік кварц, халцедон немесе агатпен толтырылғандығын көруге болады: олардың кейбіреулерінде орталық қуыс бар, көбінесе кварц кристалдарының жинақталуымен; олар жиі дөңгеленген жарықтар немесе екіншілік өнімдермен толтырылған қара сызықтар тізбегін көрсетеді. Мұндай құрылымды тау жыныстары Солтүстік Уэльсте және Камберлендте жиі кездеседі; олар Джерси, Вогез және Венгрияда да кездеседі. Оларды пиромеридтер деп атау ұсынылды. Бұл сфералардың шығу тегі туралы көп пікірталас болды, бірақ олардың көпшілігі бастапқыда сфералиттер болғандығы және ыдырау мен сіліцификация арқылы үлкен өзгерістерге ұшырағандығы туралы жалпыға бірдей мойындалды. Палеозой және кембрийге дейінгі жыныстарда кездесетін көптеген ежелгі кварц порфирлері жер қозғалысына ұшырады және ұсақталу мен қиюды бастан кешті. Осылайша олар шистоздыққа айналады және олардың фельдшпатынан серициттік ақ миканың ұсақ пластиналары пайда болады, бұл кейбір жағдайларда тау жынысына мика шисталарының көп бөлігін береді. Егер бастапқы жыныста фенокристалдар болмаса, өте мінсіз мика шисталары пайда болуы мүмкін, оларды шөгінді шисталардан ажырату қиын, бірақ химиялық жағынан олар магмалық жыныстардағы сілтілердің көп мөлшеріне байланысты біршама өзгеше. Фенокристалдар болған кезде олар көбінесе сақталады, бірақ матрица айналасында домалап, тартылып қалады. Кварцтағы шыны немесе фелситтік қосымшалар тау жынысының магмалық шығу тегін көрсетеді. Мұндай порфирлік шисталар порфироидтер немесе порфироидтік шисталар деп аталады, ал АҚШ-та оларға апорхиолит деген ат берілген. Олар Альпінің кейбір бөліктерінде, Вестфалияда, Чарнудта (Англия) және Пенсильванияда жақсы белгілі. Швецияның халлефлинталары да ішінара сілтілі магмалық жыныстар, жақсы жолақты шистоздық немесе гранулиттік текстурасы бар. Кварц порфирлері палеозойлық лавалар немесе интрузивті тау жыныстары болғандықтан риолиттерден ерекшеленеді. Барлық третиарлық сілтілі лавалар риолиттерге жатады. Интрузивті кварц порфирлерін гранит порфирлері деп те сипаттауға болады.