Пост-апартеидтік Оңтүстік Африкадағы ақ сепаратистердің террористік шабуылдары

Кіріспе

2002 жылғы Советодағы бомбалаулар – Апартеідтен кейінгі Оңтүстік Африкадағы ақ нәсілшілдердің террористік шабуылдарының сериясы. 2002 жылдың 30 қазанында Оңтүстік Африканың Гаутенг провинциясындағы Советода бірнеше террористік шабуылдар болды. Сегіз жарылыс болды, нәтижесінде бір әйел қаза тауып, оның күйеуі ауыр жарақат алды. Жарылыстардың бірі мешітке ауыр зақым келтірсе, қалғандары аймақтағы теміржолдар мен жанармай құю станцияларын нысанаға алды. Оңтүстік Африка полиция қызметі (САПС) бір жарылыстың алдын алды. Кейіннен тағы бір бомба Преторияның шығысындағы Бронкхорстспруит қаласындағы Нан Хуа будда ғибадатханасының сыртында жарылды. «Бура ұлтының жауынгерлері» деген ақ нәсілшілдер тобы африкаанс тіліндегі газетке жіберген хабарламасында осы жарылыстарға жауапкершілікті мойындады. 2002 жылдың 28 қарашасында болған екі кезекті жарылыс аймақтағы көпірге зақым келтірді, ал тағы біреуі шағын әуежайда полиция тікұшағына зақым келтірді. Барлығында кем дегенде он, мүмкін он екі жеке бомбалау 2002 жылғы Совето бомбалауларының құрамына кірді.

Өмірбаян

1994 жылы апартеид жүйесі жойылғаннан кейін, кейбір оңтүстік африкалықтар, әсіресе африканерлер, қара нәсілділердің билігі мен Африка Ұлттық Конгресінің (АҰК) үкіметінен шеттетілген сезімде болды. Олар Зимбабведе ақ нәсілділерге қарсы зорлық-зомбылықтың Оңтүстік Африкаға таралуы мүмкін деп қорқып, алаңдады. Елдегі қылмыс деңгейінің өсуі де үлкен мазалады. Бомбалаудан бір ай бұрын "Бөремаг" (экстремистік оңшыл ұйым) ұйымының он алты мүшесі үкіметті құлатуға қастандық жасады деген айыппен сотқа тартылды. Бұл ұйым, және оған ұқсас басқалары, 1990 жылдардың басында АҰК-тың наразылықтарына және одан туындаған зорлық-зомбылыққа жауап ретінде құрылды. Сол кездегі биліктегі Ұлттық партия үкіметі бұл зорлық-зомбылықты терроризм деп бағалады. Оңтүстік Африканың мұндай оқиғаларға толы тарихы бар. AWB 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында бірнеше кісі өлтіру және шабуыл жасады, содан кейін олардың басшысы Юджин Терре'Бланш түрмеге қамалғаннан кейін тоқтатылды. 1996 жылы Батыс Кап аймағындағы сауда орталығына бомба шабуыл жасалып, төрт түрлі терілі сатып алушы қаза тауып, алпыс адам жарақаттанды.

Бомбалар

2002 жылдың 30 қазанында болған жарылыстардың екеуі Соуэто мен Йоханнесбургті байланыстыратын Ленизиядағы теміржол желілерін нысанаға алып, қоғамдық көлік желілерінде хаос тудырды. Тағы бір бомба мешіттің қабырғаларын жарып тастады, ал тағы бір жарылыс (тұрғын ауданда) Клаудия Моконе есімді әйелді өлтірді, күйеуі ауыр жарақат алды. Шабуылдардың бірінде жанармай құю станциясы нысанаға алынды. Басқа да жарылыстарда тағы екі адам жарақаттанды. Нан Хуа буддалық ғибадатханасының жертөлесіне орнатылған құрылғы, жарылмай тұрып, оқиға орнындағы біреудің тепкісімен адам өліміне жол бермеді, бірақ бәлігі екі адамды жарақаттады. (Ол кезде бұл бомбаның шабуылдармен байланысы бар-жоғы белгісіз еді. Кейін полиция оның солай болғанын мәлімдеді.) Полиция аймақтағы тағы бір жанармай стансасында жарылыстың алдын алды, екі ақ нәсілді ер адамның күдікті қылық жасап, "бірдеңені иіскеп жүргені" туралы ақпарат алғаннан кейін. Бұл террористик шабуылдар қоғамды үлкен қорқыныш пен қайғыға ұрындырды, себебі оның тарихында мұндай зорлық-зомбылық болған емес. Осыдан кейін Соуэтода электр қуаты үзіліп, қорқыныш артты, бірақ бұл терроризммен байланысты болған жоқ.

Кейінгі бомбалаулар

Бір айға жуық соң, 2002 жылдың 28 қарашасында Квазулу-Наталдағы Порт-Эдвард жанындағы көпірде тағы бір бомба жарылды. Ешкім жарақат алмады. Алдыңғы апта соңында полиция қолданатын әуежайда одан да күшті бомба жарылып, тікұшаққа зақым келтірді, бірақ билік екі жарылыстың бұрынғы шабуылдармен байланысты екенін растай алмады.

Тергеу және сот

Апартеид режимі кезінде әскери барлау қызметінің жоғары лауазымды қызметкері Томас Ворстер шабуылдар болғаннан кейін көп ұзамай оларға қатысы бар деген күдікпен тұтқындалды. Боермаг ұйымының жиырма ақ ер адам, оның ішінде Ворстер де, мыналар бойынша айыпталды: бомбалауға қатысқандары үшін мемлекетке опасыздық жасау; Клаудия Маконеді өлтіру; Нельсон Манделаны көлік арқылы өлтіруге жасалған қастандық; және үкіметті құлатуға сөз байласу. The Namibian басылымы хабарлағандай, полиция Кейп провинциясының ауылдық аймағында шабуылдарға жауапты террористерді іздеу кезінде 26 құбырлы бомба тапты. Сот процесі өтетін жерде полиция күшті күшейтілді, қосымша шабуылдар мен қашу әрекеттерін болдырмау үшін. Оңтүстік Африка полициясы мен әскерінің бірнеше офицерлерінің шабуылдармен байланысы болған деген болжамдар тарады. Сот процесі екі жылдан астам уақытқа созылуы күтілді және осы мәтін жазылған кезде (2005 жыл) әлі де жалғасуда. Сот процесі заңдық мәселелерге байланысты бірнеше рет кейінге жылдырылды. Бұл іс тез арада саяси сипат алды, өйткені қорғаушы адвокат Пол Крюгер Оңтүстік Африка үкіметінің заңсыз және конституцияға қайшы екенін, ал елдегі алғашқы көпұлтты сайлаудың жарамсыз болғанын, себебі ақ нәсілді сайлаушылармен кеңес жүргізілмегенін мәлімдеді. Қорғау тарапы бастапқыда Оңтүстік Африканың бұрынғы президенті Ф.В. Де Клеркті куә ретінде шақырып, өз позицияларын дәлелдеуді жоспарлаған. Бірақ сот оны куәлік беруге мәжбүрлеуге болмайды деп шешті. Сотта айыпталушылар өздерін ұстап тұрған түрмеде азапталғанын мәлімдеді. Олар Претория түрмесінде қатты дыбыспен рэп және квайто музыкасын тыңдауға мәжбүр болған. Іс жүргізуші судья Эберхард Бертельсман түрме басшылығына Metro FM радиостанциясын таратуға тыйым салды. Алайда, сотталушылар музыка тыңдағысы келген тұтқындарға радиоприемниктер мен батареяларды өздері сатып алуға тиіс болды.

Thomas Vorster, a senior military intelligence officer under the apartheid regime, was arrested for his alleged involvement into the attacks shortly after they occurred. Twenty white men in the Boeremag organisation, including Vorster, were subsequently charged with: treason for their part in the bombings; the murder of Claudia Makone; attempted murder for a plot to kill Nelson Mandela with a car bomb; and conspiracy to overthrow the government. According to The Namibian, 26 pipe bombs were found in a rural area of Cape Province by police searching for the terrorists responsible for the attacks. There was a heavy police presence in the area where the trial of the men took place, to prevent further attacks and escape attempts. There was speculation that several officers in the South African police and military had had links to the attacks. The trial was expected to last more than two years, and is still ongoing at the time of this writing (2005). The trial was adjourned several times due to legal arguments. It soon became politicised as Paul Kruger, the defence lawyer, argued that the South African government was illegitimate and unconstitutional, and that the first multi racial elections in the country had not been valid, as white voters had never been consulted. The defence originally planned to call the former President of South Africa, FW De Klerk, as a witness to prove their case. The court later ruled that he could not be forced to stand. At trial, the alleged terrorists claimed that they had been subject to torture in the jail in which they were being held. They had, in fact, been forced at times to listen to very loud rap music and kwaito in the Pretoria prison in which they were being held. The judge presiding over the case, Eberhardt Bertelsmann, forbade the prison authorities from broadcasting Metro FM, the offending radio station. However, the defendants had to buy portable radios and batteries for the inmates who wanted to continue listening to the music.

Мотивация

Террористердің Оңтүстік Африкадағы жағдайға наразылық, көңілсіздік сезімі және "Христиандық сәйкестік" сияқты діни сенімдерге итерілгені айтылды, олар "ұлтты басқаруға Құдай берген құқыққа" ие екендерін мәлімдеді. Олар кейіннен қосымша қауіп-қатерлер жіберіп, "әлі тағы да жаңалықтар болады" деп уәде берді. Топтың мақсаттарының бірі Нельсон Манделаны өлтіру және мүмкін Оңтүстік Африкада апартеидті қайта орнату болды, бірақ басқалары олардың мақсаты нәсілдік соғыс бастау және "қараларды елден қуу" болғанын айтты, ал тағы басқалары тәуелсіз ақ африканер мемлекетін құруға тырысқанын мәлімдеді. Ұйым полицияға жіберген хатында шабуылдардың діни себептерін көрсетіп, оларға қарсы шыққандарды "Қанды өзен Құдайының" жаулары деп айыптады, өздерін "Құдайдың әскерлері" деп атады және бомбалаулардың Африка Ұлттық Конгресінің (АНК) "соңының басталуы" екенін білдірді. Хатта былай делінген:

"Біз бұйыр ұлтының басылуының аяқталғанын жариялаймыз және осы үшін біз тек Құдайды ғана құрметтейміз. Сондықтан АНК тек буер ұлтымен ғана емес, сонымен қатар буер ұлтының Құдайының кек алуымен күресіп жатыр екенін білуі керек. Осы жерде, оңтүстікте, біз тек Оған ғана құрмет ететін Құдайға арналған ұлтты құрамыз. Оңтүстік Африканың барлау қызметтері мешітке және будда ғибадатханасына жасалған шабуылдарға сілтеме жасайтынын түсіндірген хатта, "оңтүстік аймақта ешқандай мүшрік ғибадатханалар мен дұға орындарына рұқсат берілмейді" делінген. Сондай-ақ, Оңтүстік Африка қылмыскерлері жасаған шаруа қожалықтарындағы кісі өлтірулер мен зорлаулар үшін кек алуға уәде берілді.

Салдары

Бұл шабуылдар, салыстырмалы түрде шағын болғанымен, Оңтүстік Африка ақ халықтың мәртебесі туралы медиада да, үкіметте де пікірталас тудырды, әсіресе апартеид аяқталғанға дейін саясатта басымдық құрған африканерлердің жағдайына қатысты. Көптеген африканерлер өздерін террористік ұйымдармен байланысты расистер деп әділетсіз бағаланғаны үшін қорланған сезімде болды, тіпті көпшілігі мұндай әрекеттерді жобамаса да. Мартин Шонтейф пен Анри Бошофф зерттеушілер "Халық, сенім және Отан" кітабында: "Зимбабведегі зорлық қылмыстарының жоғары деңгейі, ақ халықтың жұмыссыздығының өсуі және ақ фермерлерге қарсы науқанды ескере отырып, мұндай аргументтер [яғни террористер қолданған аргументтер] консервативті африканерлер арасында кеңінен қолдау табуы мүмкін" деп мәлімдеді. Ақ халықпен әдетте байланысты болатын барлық басты саяси партиялар – Демократиялық Альянс, Жаңа Ұлттық Партия және Бостандық Фронты – жарылыстарды айыптап, қорғаныс министрі Мосиуа Лекота көптеген оңтүстік африкалық ақ халықтың адал азаматтар екенін атап өтті.