Кіріспе

Токсикалық энцефалопатия – толуол сияқты нейротоксикалық органикалық еріткіштерге, марганец сияқты ауыр металдарға ұшырау, африкалық трипаносомозды емдеу үшін қолданылатын меларсопролдың қосымша әсері, рецепт бойынша берілетін дәрілердің жағымсыз әсерлері немесе моллюскілерде немесе тұщы су цианобактерияларының қабыршақтарында кездесетін цианотоксиндер сияқты кез келген табиғи удың жоғары концентрациясына ұшырау салдарынан туындайтын неврологиялық ауру. Токсикалық энцефалопатия нейротоксикалық заттарға, оның ішінде барлық табиғи уларға жедел немесе созылмалы түрде ұшыраудан пайда болуы мүмкін. Улы заттарға ұшырау психикалық күйдің өзгеруі, есте сақтау қабілетінің жоғалуы және көру қабілетінің бұзылуы сияқты әртүрлі белгілерге әкелуі мүмкін. Токсикалық энцефалопатия әртүрлі химиялық заттардың салдарынан туындауы мүмкін, олардың кейбіреулері күнделікті өмірде кеңінен қолданылады, сондай-ақ судың түбіне шөгіп қалған зиянды балдырлардың гүлденуінен (HAB) жиналған цианотоксиндер де себеп болуы мүмкін. Токсикалық энцефалопатия миға қайтымсыз зақым келтіруі мүмкін, ал қазіргі уақытта емдеу көбінесе симптомдарды басуға бағытталған.

Белгілері мен симптомдары

"Энцефалопатия" – мидың дисфункциясын сипаттайтын жалпы термин, ал "токсикалық" – дисфункцияның миға әсер ететін токсиндерден туындағанын көрсетеді. Токсикалық энцефалопатияның ең айқын белгісі – сананың өзгеруі. Жедел интоксикация – көптеген синтетикалық химиялық нейротоксиндерге ұшырағанда байқалатын қайтымды симптом. Жедел интоксикация симптомдары: бас қызылу, бас айналу, бас ауруы және құлайпаңдық. Ал осы нейротоксиндерге жылдар бойы үнемі ұшырау адамды токсикалық энцефалопатияға шалдығу қаупіне ұшыратады. Нейротоксикалық химиялық заттардың төмен деңгейіне ұзақ уақыт бойы әсер ету көңіл-күй мен эмоционалдық жағдайдың қайтымды түрде өзгеруіне әкелуі мүмкін, бұл әсер тоқтатылғанда жоғалады. Алайда, жедел және созылмалы токсикалық энцефалопатия – бұл неврологиялық функциядағы тұрақты өзгерістер, олар әдетте жоғары концентрацияға және ұзақ уақытқа ұшырағанда пайда болады. Жедел және созылмалы токсикалық энцефалопатия симптомдары әсер тоқтатылғаннан кейін жойылмайды және есте сақтау қабілетінің жоғалтылуы, деменция, жеңіл тұлғалық өзгерістер/тітіркенудің күшеюі, концентрацияның жасырын түрде қиындауы, бас ауруы, бас қызылу, атаксия, қасақана емес қозғалыстар (паркинсонизм), шаршау, ұстамалар, қол күшінің әлсіреуі және депрессияны қамтуы мүмкін. Фельдман және әріптестерінің мақаласында, көп мөлшерде еріткіштерге үнемі ұшыраған 57 жастағы үй бояушысының нейроәрекеттік әсерлері сипатталған. Магниттік-резонанстық томография (МРТ) талдаулары путаменде дофамин синтезінің жоғарылауын, алдыңғы және жалпы корпус каллёзумның көлемінің азаюын, париетальды ақ затта, базальды ганглияларда және таламуста демиелинизацияны, сондай-ақ нейрондық компенсацияға байланысты мидың алдыңғы аймақтарының әдеттен тыс белсенділігін көрсетті. SPECT миын бейнелеуде қызығушылық тудыратын аймақтарға барлық кортикаль аймақтардың көп бөлігі және көміртек моноксидімен улану кезіндегі глобус паллидус жатады. SPECT миын бейнелеу туралы медициналық әдебиетке сүйенсек, токсикалық энцефалопатияның ерекше белгісі – кортекстегі ерекше емес, диффузиялық үлгі, ал әсер ауыр болған жағдайда кейде кортикальды емес аймақтарда да көрінеді. Токсикалық энцефалопатияда толыққанды және стандартты диагностикалық процеске ерекше мән беру қажет, оның ішінде еңбек өтілі, қабылданатын дәрілер және медициналық тарихты мұқият қарастыру, стандартталған бейнелеу және нейропсихологиялық тестілеу кіреді.

Себептер

Сонымен қатар, токсикалық энцефалопатияны тудыруы мүмкін қорғасын сияқты химиялық заттар кейде күнделікті қолданылатын дәрі-дәрмектерде, тазалау өнімдерінде, құрылыс материалдарында, пестицидтерде, ауа тазартқыштарда, тіпті парфюмерияда кездеседі. Бұл зиянды химиялық заттарды ауа тазартқыштарды жұтып алу арқылы немесе парфюмерияны қолдану арқылы организмге сіңіруге болады. Заттар миға тез таралады, себебі олар липофильді және қан-ми кедергісі арқылы оңай өтеді. Бұл мембрананың ерігіштігінің және жергілікті қан ағынының артуымен, сондай-ақ жоғары деңгейдегі дене белсенділігі кезінде орталық жүйке жүйесінің (ОЖЖ) еріткіштерді сіңіруінің одан әрі күшеюімен байланысты. Егер олар дереу залалсыздандырылмаса, токсикалық энцефалопатияның белгілері пайда болады. Барлық терапиялық араласулардың пайдасы да, зияны да бар, және фармакотерапия да олардан ерекшеленбейді. Кәдімгі антипсихотикалық препараттар клиникалық тәжірибеге енгізілгеннен кейін көп ұзамай, антипсихотикалық препараттармен емделген кейбір науқастарда гипертермия, бұлшықет қатаюы, автономдық жүйе тұрақсыздығы және сананың бұзылуы сияқты сирек, бірақ ауыр асқынулар байқалды. Антипсихотикалық препараттарды қолдану нәтижесінде туындаған энцефалопатияның бұл түрі невролептикалық қатерлі синдром (NҚС) деп аталды, және қазіргі уақытта антипсихотикалық препараттарды тағайындайтын барлық дәрігерлер бұл жағымсыз құбылыстың бар екенін біледі. Психотроптық препараттермен емдеуге байланысты энцефалопатияның тағы бір белгілі түрі – серотониндік токсикоз (СТ) немесе серотонин синдромы (СС), ол автономдық және нейромыстық симптомдармен, сондай-ақ сананың өзгеруімен сипатталады. НҚС-тің сирек кездесетін сипатынан айырмашылығы, СТ – серотонинге байланысты психотроптық препараттардың әсерінен туындаған серотонергиялық нейротрансмиссияның артық болуынан туындайтын патофизиологиялық күй. Соңғы екі онжылдықта психикалық аурулармен ауыратын науқастарға психотроптық препараттермен емдеу тәсілдері күрт өзгерді, классикалық прототиптік антипсихотиктер мен антидепрессанттар тиісінше атипиялық антипсихотиктермен және селективті серотониннің кері сіңіруін тежеушілермен (СИОЖ) алмастырылды. Жаңадан әзірленген психотроптық препараттар әдетте ескі препараттарға қарағанда қауіпсіз және жақсы көтеріледі. Алайда, атипиялық антипсихотиктер НҚС даму қаупінен толығымен қорғамайды, ал СИОЖ-дың депрессия ғана емес, сонымен қатар алаңдаушылық, тамақтану бұзылыстары, импульстық бақылаудың жоғалуы және жеке тұлғаның бұзылулары сияқты көптеген психиатриялық диагноздарға тағайындалуы СТ жиілігін арттыруы мүмкін. Сондықтан, бұл екі патологиялық жағдай әлі де психотроптық препараттардың орталық жүйке жүйесінің (ОЖЖ) жұмысын өзгерткен негізгі жағымсыз әсерлері болып табылады, және психоактивті препараттарды тағайындайтын барлық дәрігерлер оған назар аударуы керек. СИОЖ-дың танымалдылығы емдеуді тоқтату синдромы бар науқастардың санының артуына да себеп болды, оның құрамында уайым мен тітіркену сияқты ОЖЖ симптомдары болуы мүмкін. Осы тарауда автор психотроптық фармакотерапиямен байланысты ОЖЖ функциясына әсер ететін жоғарыда аталған жағымсыз әсерлер туралы толық шолу ұсынады. Сонымен қатар, психотроптық препараттермен емделетін психиатриялық науқастарда энцефалопатиялық симптомдарды тудыруы мүмкін басқа да патологиялық жағдайлар, мысалы, гипонатриемия, вальпроаттан туындаған гипераммонемия, corpus callosum-ның өтпелі ишемиялық зақымдануы және т.б. сипатталады. Ұшақтағы түтін оқиғалары уытты энцефалопатия жағдайларымен байланысты, мысалы, JetBlue капитаны Эндрю Майерс жағдайында, оның салдарынан жүру үшін таяққа мұқтаж болды, дірілдеді және сөйлеуде қиындықтар туды. Келесі жылы Федералдық авиация басқармасы Майерстің медициналық сертификатын жойды; жұмысшылардың өтемақы жөніндегі кеңес Майерстің оқиға нәтижесінде миына зақым келгеніне келісті.

Диагностика

Жылдам диагностикалау мидың одан әрі зақымдануын және неврологиялық кемістіктердің пайда болуын болдырмау үшін маңызды. Бұл диагноз – жоғарыда аталғандардың болмауы арқылы қойылатын диагноз, сондықтан басқа мүмкін этиологияларды (бауыр, зәркеріндік, инфекциялық, қатерлі ісік) толыққанды зерттеу жүргізілуі керек. Неврологиялық тексеруге қоса, диагностикалық тексерулерге МРТ, ПЭТ немесе СПЕКТ мидің бейнелеуі, ЭЭГ, КЭЭГ және ең бастысы – нейропсихологиялық тексерулер кіруі мүмкін. Ауыр металдарды, сондай-ақ басқа да уларды тексеру дереу жүргізілуі тиіс, себебі олар ең көп кездесетін себептердің бірі және пациент осыдан кейін қауіпті ортадан шығуға мүмкіндік алады. Сонымен қатар, қанның толық анализі (CBC) және метаболиттердің (CMP) толық зерттеуі жасалуы керек.

Емдеу

Емдеу негізінен токсикалық энцефалопатияның тудырған симптомдарын бағытталған, және жағдайдың ауырлығына қарай әртүрлі болады. Кейбір науқастарға диеталық өзгерістер мен қосымша тағамдық заттар көмектесуі мүмкін. Тітіркенуді азайту немесе тоқтату үшін антиконвульсанттар тағайындалуы мүмкін. Ең ауыр жағдайларда диализ немесе ағза алмастыру операциясы қажет болуы мүмкін. Нейрокогнитивтік функцияның одан әрі нашарлауын болдырмау үшін, бұл жағдайдың себебі және нейротоксин болып табылатын алкогольден өмір бойы бас тарту ұсынылады. Зардап шеккендерді басқаруға токсикалық затқа ұшырауды дереу тоқтату, депрессияның клиникалық белгілері болған жағдайда оны емдеу және осы ауыр жағдаймен күресуге көмектесетін өмірлік стратегиялар бойынша кеңес беру кіреді. Ұзақ мерзімді зерттеулер көрсеткендей, әсер етуі тоқтатылғаннан кейін 10 жылға дейін когнитивтік бұзылыстар (негізінен назар және ақпаратты өңдеудің бұзылуы, нәтижесінде жұмыс жадының дисфункциясы) сақталуы мүмкін.

Зерттеу

NINDS (Ұлттық неврологиялық аурулар және инсульт институты) сияқты ұйымдар энцефалопатияны қандай заттардың тудыратынын, олардың неліктен осыны істейтінін, сондай-ақ миды осы аурудан қалай қорғауға, емдеуге және жазып алуға болатынын зерттеп жатыр.