Кіріспе
Француз физигі, өнертапқышы және профессоры Эдуард Эжен Дезире Бранли (23 қазан 1844 – 24 наурыз 1940) – француз өнертапқышы, физигі және Париж католик институтының профессоры. Ол негізінен сымсыз телеграфия саласындағы алғашқы жұмыстарымен және 1890 жыл шамасында Бранли когерерін ойлап тапқанымен танымал.
Édouard Eugène Désiré Branly (23 October 1844 – 24 March 1940) was a French inventor, physicist and professor at the Institut Catholique de Paris. He is primarily known for his early involvement in wireless telegraphy and his invention of the Branly coherer around 1890.
Өмірбаян
Ол 1844 жылғы 23 қазанда дүниеге келіп, 1940 жылғы 24 наурызда қайтыс болды. Оның қорылу рәсімі Париждегі Нотр-Дам соборында өтті және оған Франция президенті Альберт Лебрун қатысты. Ол кейіннен «радиожетекші» деп атаған құрылғыны көрсетті, ал 1893 жылы Лодж оны радио толқындарын анықтауға арналған алғашқы сезімтал құрылғы – когерер деп атады. Герцтің тәжірибелерінен кейін көп ұзамай доктор Бранли бос металл ұнтақтарының, қалыпты жағдайда жоғары электр кедергісіне ие, электр осцилляцияларының әсерінен кедергісін жоғалтып, электр өткізгішіне айналатынын тапты. Бранли металл ұнтақтарын шыны ыдысқа немесе түтікшеге салып, оларды қарапайым электр тізбегінің бөлігі ретінде көрсетті. Әдеттегі түсіндіруге сәйкес, осы тізбектің жанында электр толқындары пайда болғанда, оларда электр қозғаушы күштері пайда болады, бұл ұнтақтарды жақындатады, яғни біріктіреді, соның салдарынан олардың электр кедергісі төмендейді. Сондықтан осы құралды сэр Оливер Лодж когерер деп атады. Осылайша, қабылдағыш құрал, мысалы, телеграф релесі, әдетте кішкентай батареядан ток белгісін көрсетпейді, бірақ электр осцилляциялары пайда болғанда жұмыс істей алады. Профессор Бранли бір рет біріккен ұнтақтар төмен кедергісін сақтайтынын, мысалы, түтікшеге соққанда ғана бұзылатынын анықтады. «Әртүрлі электрлік жағдайлардағы денелердің кедергісінің өзгеруі туралы» еңбегінде ол электр тізбегінің тіктөртбұрышты пластинаның қысқа жақтарына параллель екі тар мыс жолақтары арқылы жасалғанын және олардың бұрандалар арқылы оған жақсы бекітілгенін сипаттады. Екі мыс жолақ көтерілгенде пластина тізбектен шығарылды. Сондай-ақ, ол өткізгіш ретінде ұсақ металл ұнтақтарын қолданды, кейде оларды оқшаулағыш сұйықтықтармен араластырды. Ұнтақтар шыны немесе эбонит түтікшеге салынды және екі металл пластинаның арасында ұсталды. Дэниель элементі, жоғары кедергілі гальванометр және металл өткізгіштен – эбонит пластинасынан және мыс пластинасынан немесе ұнтақтарды қамтитын түтікшеден тұратын электр тізбегі толықталғанда, өте аз ток ағып жатты, бірақ гальванометр инесінің үлкен ауытқуымен дәлелденген кедергі кенеттен төмендеді. Осы төгілулерді тудыру үшін конденсатормен немесе конденсаторсыз кішкентай Вимшёрст машинасы немесе Румкорфф катушкасы қолданылуы мүмкін. Электр разрядының әсері қашықтық артқан сайын азайды, бірақ ол оны ерекше сақтық шараларын қолданбай, бірнеше метр қашықтықта оңай байқады. Уитстон көпірін пайдалана отырып, ол бұл әрекетті 20 метр қашықтықта байқады, бірақ отшашуды тудыратын машина гальванометр мен көпірден үш үлкен бөлмемен бөлінген бөлмеде жұмыс істеді, ал отшашудың шуы естілмеді. Сипатталған өткізгіштердегі кедергі өзгерістері айтарлықтай болды. Мысалы, олар бірнеше миллион омнан 2000 омға дейін, тіпті 100 омға дейін, 150 000-нан 500 омға дейін, 50-ден 35 омға дейін және т.б. өзгереді. Кедергінің төмендеуі сәтке ғана емес, кейде ол жиырма төрт сағатқа дейін сақталады. Сынақты жүргізудің тағы бір тәсілі – капиллярлық электрометрдің электродтарын кадмий сульфаты ерітіндісі бар Дэниель элементінің екі полюсіне қосу. Элемент қысқа тұйықталғанда болатын сынаптың ығысуы, эбонит пластинасы, жоғары кедергілі мыспен қапталған, элементтің полюстерінің бірі мен электрометрдің сәйкес электродының арасына енгізілгенде ғана өте баяу жүреді, бірақ машинадан ұшқырлар пайда болғанда, сынап кедергінің кенеттен төмендеуіне байланысты капиллярлық түтікшеге тез құйылады. Бранли құбылысты тудыру үшін қажетті жағдайларды зерттегенде, екі индуцирленген ток ұнтақтардың кедергісін өзгертетінін тапты. Тұрақты токпен жұмыс істегенде, күшті ток дененің әлсіз токқа қарсы кедергісін төмендетеді. Қорытындылай келе, ол барлық осы сынақтарда мыспен немесе мыс пен қалайы қоспаларымен қапталған эбонит пластиналарын пайдалану, ұнтақтарды қолдануға қарағанда қанағаттанарлықсыз екенін айтты, өйткені пластиналармен ол оттың немесе токтың әсерінен кейін дененің бастапқы кедергісін анықтай алмады, ал түтіктер мен ұнтақтармен кедергі түтікшенің тірегіне бірнеше соққы бергеннен кейін қалыпты мәніне қайтаруға болады. Бранлидің алғашқы радиобайланысы кезінде, Англия арнасынан Марконидің хабары: «Маркони мырза Бранли мырзаға сымсыз телеграф арқылы арнадан сәлем жолдайды, бұл үлкен жетістік ішінара Бранли мырзаның керемет жұмысының нәтижесі болып табылады». Бранлидің радиожелгізуді ашуы 2010 жылы Электр техникасы және есептеу техникасы саласындағы IEEE Milestone деп танылды.
Мұра
Бранли набережнаясы – Париждегі Сена өзені бойымен созылатын жол – Бранлидің есімімен аталған. Бранли мұражайының атын оның өзі емес, осы набережнаяның аты берді. Бранли Поиту-Шарентес аймағындағы Виен департаментіне қарасты Шателлеро қаласындағы техникалық лицейде де еске алынады.
Сыртқы сілтемелер мен ресурстар
Евгений Кац, "Эдуард Эжен Дезире Бранли". Электрохимия, электр және электроника тарихы; Биосенсорлар және Биоэлектроника. "Эдуард Бранли". Роберт Апплтон компаниясы, Католик энциклопедиясы, ІІ том, 1907 жыл. "Эдуард Эжен Дезире Бранли". "Кибердыбыстағы саяхаттар".