Кіріспе
Жастарға менторлық – өмірінде қамқор, жауапты ересек адамға зәрулік сезінетін немесе оны қалайтын жастарды менторлармен байланыстыру процесі. Ересек менторлар әдетте баламен немесе жасөспіріммен туыс болмайды және қоғамдық ұйымдар, мектептер немесе шіркеулер арқылы іске асырылатын әлеуметтік қызмет бағдарламаларында волонтер ретінде жұмыс істейді. Жастарға менторлық бағдарламаларының мақсаты – баланың жақсылығын арттыру, оған оқу, әлеуметтік және жеке өмірінде қолдау көрсете алатын үлгілі тұлға ұсыну. Бұл мақсатқа оқу, байланыс және түрлі іс-шаралар арқылы қол жеткізіледі. Менторлық бағдарламалардың мақсаттары мен шарттары мәдени құндылықтарға байланысты елден елге өзгеше болуы мүмкін. Ресми емес менторлық қарым-қатынастар болғанымен, жергілікті немесе мемлекеттік менторлық ұйымдары арқылы құрылатын ресми, сапалы менторлық байланыстар көбінесе тиімдірек болады. «Білім беру энциклопедиясында» былай делінген:
"Менторлықтың классикалық анықтамасы – жас адамға ұнайтын, тәжірибелі, ересек жетекші, ол қолдау мен қиындықтар арқылы ересек өмірге оңай көшуге көмектеседі. Осы тұрғыдан алғанда, бұл жас адамды ересектер әлеміне енгізетін дамушы қарым-қатынас."
"The classic definition of mentoring is of an older experienced guide who is acceptable to the young person and who can help ease the transition to adulthood by a mix of support and challenge. In this sense it is a developmental relationship in which the young person is inducted into the world of adulthood."
Зерттеу
Жастарға менторлық бойынша көптеген зерттеулер жүргізілді, мақсаты – жастар үшін оң әсерлер бар ма, жоқ па, ал егер бар болса, оң әсерлер қай жағдайда күштірек болатынын анықтау. Алайда, нәтижелер әртүрлі, ал зерттеулер байланыстың жалпы шамасы шағын болғандықтан, ықтимал әсерлерді жоғары бағалауға болмайтыны туралы ескертеді. Кейбір зерттеулерге сәйкес, барлық менторлық бағдарламалары оң нәтиже бермейді. Кейбір жағдайларда, менторларымен қысқа мерзімді немесе сирек байланысқан жастар ешқандай пайда көрмеген, тіпті өзіне сенімсіздік сезімі күшейген. Жастарға оң нәтижелер көрсеткен зерттеулердің өзі менторлықтың пайдасы араласу аяқталғаннан кейін ұзаққа сақталмайтынын көрсетті.
Мета-талдау
Мета-талдауды қолдану – менторлық қарым-қатынастардың тиімділігін анықтаудың бір жолы. Мета-талдау зерттеушіге бірнеше зерттеуді жинақтауға мүмкіндік береді және зерттеулерде алынған нәтижелердегі маңызды айырмашылықтарды тексеру үшін бейтарап, объективті және сандық әдіс екені айтылады. Осы әдісті пайдаланған екі зерттеу төменде ұсынылған. Менторлық бағдарламаларына қатысты 55 зерттеуді мета-талдау барысында менторлықтың жалпы тиімділігі және менторлықтың әсеріне әсер ететін факторлар зерттелді. Тағы бір зерттеулер көрсеткендей, менторға және қарым-қатынасқа үнемі қолдау көрсету және құрылым беру сияқты нақты стратегиялар мен тәжірибелерді қолдану арқылы әсердің күші артуы мүмкін. Дегенмен, бұл зерттеу себеп-салдарлық байланысты көрсете алмайтынын ескеру қажет, және осы қарым-қатынасты зерттеу үшін қосымша зерттеулер ұсынылады. Жалпы нәтижелер қылмыстылық және басқа зерттелген нәтижелер бойынша оң болды. Эффекттер қылмыскер және агрессивті жағдайларда күштірек болды, ал заттарды қолдану және академиялық жетістіктерді өлшеген топта орташа деңгейде қалды. Бұл менторлық бағдарламаларының қылмыстық мінез-құлықпен күресуде ерекше тиімді екенін көрсетеді. Жоғарыда аталған мета-талдауда менторлық бағдарламаларының тиімділігін арттыруға көмектесетін бірнеше ең жақсы тәжірибелер анықталды: Формалды емес менторлық қарым-қатынастарына қатысты зерттеулер формалды зерттеулерге қарағанда аз, бірақ зерттеулер ментор және менте екеуі үшін де пайда бар екенін көрсетеді. Жарияланған әдебиеттерде «қауымдық негіздегі жастарға кеңес беру қарым-қатынастары» қиын немесе тәуекелге ұшыраған ортадағы балалармен сәтті араласуға мүмкіндік беретіні көрсетілген. Жастарға арналған менторлық бағдарламаларының маңызды артықшылықтары бар, мысалы, жоғары мектептен шығып қалу көрсеткіштерінің төмендеуі және оқу орындарына түсу мен бітіру көрсеткіштерінің артуы, сондай-ақ жоғары білім беру мекемелеріне түсу және бітіру көрсеткіштерінің артуы. Бұл олардың белгілі бір пәнді оқуға деген ынтасын арттырады. Жастарға кеңес беру «дамудың клиникалық психологиясының» оң теорияларына сүйенеді. Сәтті менторлық қарым-қатынастар білім беруді жақсарту, өзін-өзі бағалау және әлеуметтік қабылдау арқылы оң денсаулықты нығайтуға көмектеседі. Сонымен қатар, менторлық жоғары тәуекелді зорлық-зомбылық мінез-құлықтарды, алкоголь, темекі және есірткі пайдалануды азайтуға мүмкіндік береді. Жастарға кеңес берудің тиімділігі туралы пікірталастар бар, себебі кейбіреулер баланың дамуына осы қарым-қатынастардан тыс әрекеттесулер де әсер етеді деп санайды. Дегенмен, кеңес беру ғана жеткіліксіз, оң даму үшін жасөсперімдермен жүзеге асырылатын кеңес беруден артық нәрсе қажет. Жастарға кеңес берудің мақсаты кедергілерді мүмкіндіктерге айналдыру болуы мүмкін. Ментор жастармен академиялық ортада кездеседі және олардың оқуына көмектеседі, сонымен қатар қолдау көрсететін үлгі болады. Олар ойын-сауық ойнауға, қолөнермен айналысуға немесе академиялық емес іс-шараларға қатысуға да мүмкіндік береді. Статистика мектептегі менторлық оқушылардың оқу ісіне белсенді қатысуын арттыратынын көрсетеді. Мектептегі тәсілдер сабақтарда да, әлеуметтік жағдайда да жақсартуға мүмкіндік берді. Менторлар оқушымен жұптасып, оқу жылы бойы жеке жұмыс істейді. Оқушының сабақтарына, қызығушылықтарына және басқа да іс-шараларына назар аударады. Ментор ретінде сізден қолдау мен жігер беретін оң үлгі күтіледі. Бұл қарым-қатынас оқушыны мектепте табысқа жетуге ынталандырады, мектептегі тәртіпсіздіктерді және сабақтан қалуды азайтады.
Қоғамдастық
"Қоғамдық негізде" менторлықтың тағы бір тәсілі. Екі тәсіл де жеке немесе топтық жағдайда менторлық алатын жастар мен парапрофессионалдық менторлар арасында іске асырылуы мүмкін. Парапрофессионалдар – кәсіби қызмет көрсетушінің басшылығы мен қадағалауымен белгілі бір міндеттерді орындау үшін жұмысқа алынған немесе ерікті түрде келген, ата-анасы жоқ ересектер. Бүгінгі күнігі көптеген қоғамдық бағдарламалар жобалау және іске асыру жолымен әртүрлі болғанымен, олардың көпшілігі әлеуметтік интеграция, өзін-өзі қамтамасыз ету және академиялық қабілеттерге қатысты дағдыларды дамытуға бағытталған. Қоғамдық қатынастар статистикасы бойынша, менторлық бағдарламадан кейін менторлық алатын жастардың колледжге түсу мүмкіндігі 55%-ға, тұрақты түрде волонтер болып жұмыс істеу мүмкіндігі 78%-ға, ментор болуға қызығушылық танытуы 90%-ға, ал басшылық лауазымдарға ие болу мүмкіндігі 130%-ға артады. 98 менторлық бағдарлама арқылы 1101 менторға сауалнама жүргізілген. Осы сауалнама нәтижесінде, қоғамдық бағдарламалардағы менторлар өздерінің менторлық алатын жастарына "өте жақын" екенін, ал мектептегі менторлар "жақын" екенін айтқан. Бұл зерттеуде қарым-қатынастардың дамуын бағалау үшін тоғыз фактор қолданылды. Бұл факторлар: (1) әлеуметтік іс-шараларға қатысу; (2) академиялық іс-шараларға қатысу; (3) айына бірге өткізілген сағаттар саны; (4) ментор мен менторлық алатын жастың бірлесе шешім қабылдауы; (5) бағдарламаға қатысу алдындағы оқыту; (6) бағдарламадан кейінгі оқыту; (7) менторды іріктеу (қоғамдық бағдарламаларда қарым-қатынасты дамыту үшін маңызды); (8) үйлесімділік; (9) менторлық алатын жастың жасы. Осы зерттеудің қорытындысы бойынша, мектептегі бағдарламалар қоғамдық менторлық бағдарламаларына толықтыру болып табылады, яғни мектептер оқушылардың қажеттіліктеріне сай келетін ең жақсы ресурстарды ұсыну үшін әртүрлі менторлық бағдарламаларын құруға тырысуы керек. Жастарға менторлық жасау, жұмыс күшінің жетіспеушілігі мәселесін де шешеді, себебі ол балаларға қызмет көрсету үшін парапрофессионалдарды пайдаланады, онда қажеттілік жоғары, бірақ ресурстар шектеулі. 2019 жылдан бастап, балаларға қызмет көрсетудегі жетіспеушілікті шешуге көмектесу үшін "Қажетті уақытта оқыту" деген жаңа оқыту формасы ұсынылды. Бұл стратегиялар тіпті "динамикалық психикалық денсаулық сақтау қызметтері аясында" жұмыс істеуге де қабілетті, себебі олар кәсіби мамандарға бағытталған қызметтерді, ресми біліктілігі төмен адамдармен бірдей тиімділікпен орындауға мүмкіндік береді. Дәстүрлі модельде менторлар мен жастар ресми механизм арқылы жұптасады және олардың қарым-қатынастарын дамытуға көмектесу үшін әртүрлі іс-шаралар мен жағдайларда бірге уақыт өткізуге болады. Ең тиімді және табысты менторлық қарым-қатынастар ментор мен оқушы арасындағы сенімнің дамуымен сипатталады. Мұндай қарым-қатынастарды зерттейтін зерттеулер сенімділік екі тарапқа да қанағаттандырарлық болып көрінетінін анықтаудағы ең маңызды фактор екенін көрсетеді. Бір-біріне сенімді болу үшін ментордың көзқарасы маңызды. Қарым-қатынас орнатуға немесе достыққа басымдық беретін менторлар, көбінесе мақсаттарға және оқушыларды өзгертуге назар аударатындарға қарағанда тиімдірек болады. Тиімді менторлардың ерекшелігі – менторлық алатын жастың өмірінде тұрақты болуы, олардың пікірлеріне құрмет көрсетуі, олардың қалаулары мен мақсаттарына көбірек назар бөлуі және жақсы қарым-қатынастарды сақтау үшін жауапкершілік тартуы.
Топ
Шағын топтық жетекшілік, жетекшілердің жетіспейтін жерлерінде немесе жастардың топтасып білім алуға мүмкіндігі болғанда тиімді болуы мүмкін. Бұл мансапқа бағытталған жетекшілікте, болашақтағы жетістікке жеке тұлғаны ынталандыру үшін табысты маманды жетекші ретінде тарту арқылы жұмыс істейді. Бұл тәсіл Еуропа бойынша "Roma Mentor" жобасында сәтті болып табылды; ол өзіне сенімділікті және әлеуметтік дағдыларды арттыруға, сонымен қатар рома мәдениетінің маңыздылығын үйренуге көмектеседі.
Жыныстық сәйкестендіру
Зерттеулер көрсеткендей, жастармен ұстаздық қарым-қатынас "қауіп тобындағы" немесе "мүңкісіз жағдайдағы" студенттерге ең көп әсер етеді. Ұстаздық көмек көрсету осы топтардың мектепте оқуын тастау және оқуда сәтсіздікке ұшырау қаупі жоғары болғандықтан, үлкен академиялық жетістіктерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Ұстаздық қарым-қатынастың ұзақтығы мен ұстаздықтың әсерін зерттеген көптеген зерттеулер болғанымен, ұстаздық қарым-қатынастағы жыныстың роліне арналған зерттеулер аз. Әйелдердің үштен бірінің ұстаздық қарым-қатынасы еркектерге қарағанда ертерек аяқталған. Бұл аяқталу он бір айдың ішінде болды; он екі айға дейін әйелдердің шамамен 46% ұстаздықтан бас тартқан. Ал еркектердің ұстаздыққа қатысу мерзімі орташа есеппен екі жылды құрады. Ұстаздық қарым-қатынаста жыныстық сәйкестік туралы жасалған зерттеулердің нәтижелері көбінесе қайшылыққа толы. Мысалы, диссертациялық зерттеуде зерттеуші ер адамның рөлдік үлгісі "сәтті" афроамерикандық орта мектеп оқушыларына қандай әсер ететінін қарастырды. Зерттеу көрсеткендей, рөлдік үлгінің жынысы ең маңызды фактор емес, ең бастысы – рөлдік үлгінің басшылық қабілеті, жетістіктері, еңбек этикасы және қамқорлық атмосферасын құру сияқты белгілі бір қасиеттері болуы. Екінші жағынан, тағы бір зерттеуде ерлер мен әйелдердің менторларымен қарым-қатынастарындағы айырмашылықтар қарастырылды және ерлер мен әйелдер әртүрлі кеңес беретіні анықталды. Олар әйелдердің психосоциалдық тұрғыдан көбірек қолдау көрсететінін, ал еркектердің мансаптық тұрғыдан көбірек көмек көрсететінін анықтады. Тағы бір зерттеуде еркек ұстаздардың афроамерикандық жастардың болашақ экономикалық әл-ауқатына елеулі әсер ететіні анықталды. Зерттеу көрсеткендей, әкесі жоқ афроамерикандық жастар әйел ұстаздарға немесе ұстазы жоқ жастарға қарағанда еркек ұстаздардан көбірек пайда көреді. Ұстаздық қарым-қатынаста жыныстық сәйкестіктің әсеріне қатысты осы қайшылы нәтижелерге байланысты, бұл тақырып бойынша қосымша зерттеулер жүргізу қажет.
Ел бойынша менторлық бағдарламалар
Жастарға менторлық көмек көрсету әлемнің түкпір-түкпірінде жүзеге асырылады, және әр ел бұл тұжырымға өзінің құндылықтары мен жастарындағы қажеттіліктеріне сәйкес түрлі тәсілдер қолданады. Big Brothers Big Sisters International сияқты бүкіл әлемде филиалдары бар ұйымдармен қатар, Mentor Me India сияқты тек сол елге тән ұйымдар да бар.
Австралия
Австралия бойынша ел жүзінде көптеген менторлық бағдарламалар жұмыс істейді, олар мектептегі менторлық, жеке менторлық, электрондық менторлық сияқты түрлі менторлық тәжірибелерін пайдаланады. Австралияда жастар менторлық секторын ұсынатын, Австралиялық жастар менторлық желісі немесе AYMN деп аталатын бас ұйым да бар. AYMN Австралиядағы жастарға арналған жоғары сапалы менторлық бағдарламаларын дамыту және жетілдіру үшін мүдделі жастар менторлық ұйымдарымен және мамандармен бірлесе жұмыс істейді, ұлттық ынтымақтастық, қолдау, бағыт-бағдар және тәжірибе базасын ұсынады. Ол менторлық тәжірибесін күшейтуде және осы саладағы нәтижелерді жақсартуда маңызды рөл атқарды. Желінің маңызды жетістіктерінің бірі – Ұлттық жастар менторлық стандарттарын жасау, оған менторлық саласының 500-ден астам өкілі консультация процесіне қатысып, соңғы нәтижеге үлес қосты.
Венгрия
2001 жылғы санақ бойынша, Венгрияның жалпы халқының шамамен 1,9% -ы рома халқынан тұрады. Еуропа бойынша 12 миллион рома халқы бар, және олар Еуропаның ең осал халқының бірі болып саналады. Рома халқының ішінде жастар арасында білімнің жетіспеушілігі және жоғары сауатсыздық деңгейі байқалады. Осы тенденцияның нәтижесінде «Рома менторы» жобасы құрылды, ол сәтті өмір сүрген рома ересектерін рома жастарына үлгі-өнеге ретінде ұсынады. Бағдарлама 2006 жылы басталды, ал 2011 жылға қарай төрт басқа Еуропа еліне тарады, оған 1400 қатысушы тартылды. Бағдарлама түрлі салалардағы мамандарды біріктіреді, мысалы, мемлекеттік қызметкерлер, профессорлар, музыканттар және БАҚ өкілдері. Бұл ересектер айына екі рет, 2-3 сағаттан жастар тобымен кездесіп, олардың білім алу және мансаптық даму бойынша болашақ шешімдеріне әсер етеді. Бағдарламаның нәтижесінде білімге деген көзқарас өзгергені және үлгерімнің жақсарғаны байқалды. Тағы бір менторлық бағдарлама АҚШ зерттеушілері мен үндістандық қоғамдық мүшелері тарапынан Үндістанның ауылдық аймақтарында іске асырылуда. Оның мақсаты – қалалық жастарға қолжетімді ресурстардан мұқатияр болмайтын, тұрмысы нашар жастарға көмек көрсету. Бағдарламаны жоспарлау кезінде үнділік мәдени нормалар мен шектеулі ресурстар ескерілді. Бұл менторлық бағдарламаның негізгі мақсаты – жастардың лидерлік қабілеттерін, академиялық жетістіктерін және рухани дамуын қалыптастыру, сондай-ақ қоғамдық қызметке қатысуын ұйымдастыру.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-тағы ең ірі менторлық бағдарлама – Американың «Үлкен аға-інілері, Үлкен апа-сіңлілері» қоғамдық ұйымы, ол 6-дан 18 жасқа дейінгі жастарға арналған. Ұйым қоғамдық және мектептік менторлықты іске асырады, көбінесе жеке менторлық түрінде жүзеге асырылады. Менторлық қозғалысына қатысқаннан кейін, қатысушылардың 98 пайызы мектепте оқуын жалғастырды, қылмыстық топтардың ықпалынан және ерте жүктіліктен сақталды, ал бағдарламаға қатысушы жастардың 85 пайызы есірткі қолданбады. 2005 жылдан бері бағдарлама 125 мыңнан астам афроамерикалық жасқа әсер етті. Менторлық көбінесе жастар арасында жағымды қарым-қатынас құру үшін қоғамда топтық форматта өтеді. Есепте, мектептен кейінгі бағдарламалардың өте азы ғана бағдарламаны ел бойынша толық көлемде қайталау туралы сенімді ұсыныс жасауға қажетті толыққанды тәжірибелік бағалаудан өтті. Дегенмен, есепте «Үлкен аға-інілері, Үлкен апа-сіңлілері» менторлық бағдарламасының үлгісіндегі менторлық бағдарламалары сирек кездесетін ерекшелік ретінде бөлініп, оның кеңінен таралуы ұсынылды.