Кіріспе

Уильям Гросвенор Конгдон (15 сәуір 1912 – 15 сәуір 1998) – американдық суретші, 1940 жылдары Нью-Йорк қаласындағы суретші ретінде көзге түскен, бірақ өмірінің көп бөлігін Еуропада өткізген.

Ерте өмір / білім

Уильям Гровенор Конгдон 1912 жылғы 15 сәуірде Род-Айленд штатының Провиденс қаласында дүниеге келді. Ол 1910 жылы үйленген Гилберт Морис Конгдон мен Каролина Роза Гровенордың екінші баласы еді. Екі ата-анасы да бай отбасылардан шыққан: Конгдондар темір, болат және металл саудасымен айналысты, ал Гровенорлар Род-Айленд штатында тоқыма өндірісімен айналысатын кәсіпорынға ие болды. Олардың бес ұлы болды. Уильям Конгдон – американдық ақын Изабелла Гарднердің туысы, ол Изабелла Стюарт Гарднердің шөбересі және американдық ақын-сыншы Аллен Тейттің екінші әйелі. Ол Тейт пен Жак Маритеннің жеке хаттарында еске алынады (Джон М. Дунавейдің «Екзильдегілер мен қашқындар: Жак пен Райсса Маритен, Аллен Тейт және Каролина Гордонның хаттары» кітабының 77–79 беттерін қараңыз). Саутборо, Массачусетс штатындағы Сент-Маркс мектебін бітіргеннен кейін, ол Йель университетінде ағылшын әдебиетін оқып, 1934 жылы бітірді. Конгдон үш жыл бойы Генри Хеншеден Провинстаунда сурет салу сабақтарын алды, одан кейін Бостондағы Джордж Деметриоспен үш жыл сурет салу және мүсін жасау сабақтарын оқыды, сосын Глостерге барып оқуын жалғастырды. 1934–1935 жылдары бірнеше ай бойы Филадельфиядағы Пенсильвания Көркемсурет академиясына қатысты.

Екінші дүниежүзілік соғыс

АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқаннан кейін Конгдон (1942 жылдың 20 сәуірінде) американдық далалық қызметте ерікті жедел жәрдем жүргізушісі ретінде бір жылдық келісімшартқа қол қойды (ақырында ол барлығы үш жыл қызмет етті). Ол британдық 9-шы армия құрамында Сирияда, Солтүстік Африкада (Эль-Аламейн), Италияда (Монтекассино шайқасына қатысты) және Германияда қызмет етті: AFS567 (Coy) C взводының мүшесі ретінде ол нацистік Берген-Белсен өлім лагеріне кірген алғашқы американдықтардың бірі болды. АҚШ-қа бірнеше қысқа сапардан басқа, ол осы кезеңдегі барлық демалысын қалаларға, өнер ескерткіштеріне және көрмелерге баруға жұмсады (1945 жылдың наурыз айында ол Фаенца қаласында керамика көрмесін өзі ұйымдастырды). Соғыс жылдары Конгдон кездескен адамдар мен орындардың суреттерін салып, күнделігіне және ата-анасына жазған хаттарында өз тәжірибесін қалдырды. АҚШ-қа оралғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, ол Италияға қайтадан Квакерлік американдық достар қызмет комитетінің еріктісі ретінде, ең қиын жағдайдағы аймақтарды қалпына келтіруге көмектесу үшін, соғыс зардапкерлеріне көмек көрсету және Молизедегі ауылдарды қайта құру үшін аттанды.

Мерзімі: Нью-Йорк

Конгдон 1948 жылдың ақпан айында Нью-Йоркке көшіп, Бауэридегі Стэнтон көшесіндегі бөлмені жалға алды. Осы сәттен бастап қалалар оның суреттерінің тұрақты тақырыбына айналды; қала тарихтың аренасы, әлеуметтік шиеленістер мен драмалардың ошағы ретінде көрінді. Нью-Йорктің құлай бастаған арзан ғимараттарының қасбеттері, қайнаған қалалық лаваға бағытталмаған, шаршаңқы, жүйкелі сызылған терезелер оның соғыс кезеңіндегі суреттеріндегідей моральдық сынды көрсетеді. Марк Ротко, Аршиль Горки, Виллем де Кунинг, Джексон Поллок, Франц Клайн, Уильям Базиотс, Роберт Матервелл, Клайфорд Стилл, Барнетт Ньюман, Ричард Пузетт Дарт сияқты жаңа буын "америкалық" суретшілердің пайда болуының арқасында қалада 1920 жылдардағы Париждей шабыттандыратын өнер мәдениеті қалыптасты. Конгдон кадр жасаушысы Лео Робинсон арқылы Бетти Парсонспен танысты, оның галереясы Пегги Гуггенхаймнің "Бұл ғасыр өнері" галереясы жабылғаннан кейін Нью-Йорк мектебін насихаттаудың маңызды орталықтарының біріне айналды. Конгдон 1949 жылдың мамырында галереямен шамамен жиырма жылдық қарым-қатынасын бастады, сол кезде ол сол кездегі жетекші суретшілердің көпшілігімен танысты, әсіресе Ричард Пузетт Дарт пен Марк Роткомен жақын байланыс орнатты. 1950 жылы Конгдон Клайфорд Стиллмен бірге Бетти Парсонс галереясында, ал 1951 жылы Уитни американдық өнер мұражайында көрмеге қатысты. 1952 жылы ол Николас де Стаэльмен бірге Дункан Филлипс галереясында көрме өткізді, сонымен қатар оның туындылары Уитни және Чикаго өнер институтындағы көрмелерде де көрсетілді.

Мерзімі: Венеция

1950 жылдары Конгдон АҚШ-тың жетекші суретшілерінің бірі ретінде танылды және абстрактілік экспрессионист ретінде халықаралық беделге тез ие болды. 1951 жылы "Тайм" журналында оның жайлы ұзақ мақала жарияланды, ал оның туындылары жақсы сатылып, ірі музейлердің назарын өзіне аударды. Бірақ ол тағы да туған жерінен бас тартып, Италияға, әсіресе Венецияға кетіп, Пегги Гуггенхайммен дос болып, ол оның суреттерін жинаушыға айналды. 1950 жылдары Конгдон көп саяхат етті, бірақ Венецияны осы жылдардың көп бөлігінде өзінің үйі ретінде таңдады. Ол бала кезінде анасы мен бауырымен бірге онда болған. 1960 жылдардың басында ол соғыстың қасіреттерінен кейін оған оралуының және «американ арманынан» бас тартуының «материалдық дүниеден» толық бас тартумен байланысты екенін мойындады. Венецияда Конгдон Витторе Карпаччодан Франческо Гвардиге дейінгі ұлы венециялық дәстүрмен танысты; сонымен қатар ол қазіргі суретшілердің – J. M. W. Тернерден [Клод Моне] дейін – осы ең керемет тақырыпты қалай бейнелегенін көрді. Оның Сан-Марко алаңдары, сарайлары, Венецияның сирек кездесетін көріністерінің сапасы Америкада көп ұзамай мойындалды. Оның Венециямен он жылдық қарым-қатынасы кейде үзіліп отырды. Кенеттен қала суретшіге ашылмайтын болды, ал саяхаттау қажеттілігі қайтадан сезіле бастады.

Дінге айналу

1959 жылы Камбоджаға саяхаттан кейін Конгдон Ассизиге (Италия) оралды, онда ол Pro Civitate Christiana ұйымында Рим католик дініне өтті. Саяхаттары барысында жиі Ассизиге оралған Конгдон францискандық пейзажға ғашы болғанда, оны бейнелеу арқылы өзінің өмірлік мәнін ашқанын, нақты құндылықтарды танығанын және өзін өзінің нағыз бейнесінде көруге сенімділікке ие болғанын көп рет жазды. Оның дінге келуінің бастауы Pro Civitate Christiana ұйымын құрған Джованни Россимен болған кездесулерде, одан кейін Жак Маритен және Томас Мертонмен болған әңгімелерде жатыр. 1961 жылы Конгдонның туындылары Смитсондар институтының "20 ғасыр американдық суретшілігі" атты көшпелі көрмесіне қосылды. 1962 жылы Конгдонның рухани және көркемдік өмірі туралы "In My Disc of Gold" кітабы Италияда және АҚШ-та жарық көрді, сондай-ақ Милан қаласында оның туындыларынан көрме ұйымдастырылды. Екі жыл өткен соң, оның суреттері 1964 жылы Нью-Йоркте өткен Дүниежүзілік көрменің Ватикан павильонында қойылды. 1962 жылдың көктемінде ол Субиако, Лацио және Римге жақын Аниен аңғарына қарайтын монастырларды аралады.

Айқышқа шегеленген бейне

Тіпті пейзаж суретіне оралғаннан кейін де, 1980 жылға дейін Конгдон Крест тақырыбындағы көркемдік ой-толғанысын жалғастырды. Осы екі онжылдық ішінде бұл тақырыпты бейнелеуде өзгерістер мен дамулар болды. Ең қарапайым тілмен айтқанда, мына кезеңдерді бөліп қарастыруға болады. Алғашқы туындыларында осындай суреттерге тән дәстүрлі иконографияның ықпалы анық байқалады: қолдары T немесе Y әрпіндей бейнеленген; тұлға ақшыл түсті; фон көлеңкелі; ал палитрада реализмнің белгілі бір көріністері бар (қызылдың ишараты, шаш үшін қара және охраның қоспасы, кейде алтынның қолданылуы). 1960 жылдардың ортасына таман адам бейнесінің реалистік бейнелеуі жоғала бастады, тек денесі немесе қолдары ғана көзге түседі; Басқа ұлғайту эффектісі ландшафт пішінімен құрылымдық байланыс жасады (Христостың екі қолы біршама көкжиектің орнын белгілейді). 1973 және 1975 жылдары Үндістанға жасаған саяхаттары жаңа өзгеріс әкелді, Конгдон Калькутта көшелерінде тастап кетілген, мүшесі жоқ, адам баласының жетілмеген нысандарынан шабыт алды. «Круцификс 64» суретінде әлі танылатын физиогномияның соңғы іздері 1974 жылға қарай толығымен жоғалып кетті.

Саяхаттың жаңа кезеңі

Саяхат оның көркемдік көрісін кеңейтудің, өнерін дамытудың жолы болды. Эол аралдары, Испания, Грекия сияқты маңызды Еуропалық сапарларын қоспағанда, Конгдонның 1970-жылдардағы саяхаттарының көп бөлігі оны алыс елдерге жеткізді (әуе тасымалы жастық шағындағы лайнерлердің орнын басты). Ол Солтүстік-Батыс Африка, Эфиопия, Жақын және Орта Шығыс (Түркиядан Йеменге дейін) және Оңтүстік Американы аралады. Оның көзқарасы да өзгерді: бұрын ол монументальді ескерткіштерді немесе табиғаттың шегін іздесе, енді ол әлемді қарапайым жазбагердің көзімен қарады, көргендеріне аянып, бензин танкерлерін, Дакар маңындағы Құлдар үйін (Горе), Тунис пойыздарын, Санадағы үйлерді бейнеледі. Әлемнің тарихи жерлеріне деген осы жаңа көзқарасын 1973 және 1975 жылдары Үндістанға жасаған екі сапары толыққанды көрсетіп береді.

Соңғы кезең: Ломбардия

1979 жылдың күзінде Конгдон студиясын Бенедиктин монастырының жанындағы пәтерге көшірді – Каскинаццадағы Пьетро және Паоло қауымы (Қасиетті Петр мен Пауыл қауымы), Миланның Гудо Гамбардо (Италия) ауылдық аймағында ол өмірінің соңына дейін өмір сүрді. Ол бұл мансабындағы соңғы, шешуші қадам екенін түсінді; енді алыс елдерге саяхаттаудың қажеті болмады. Басында ол өзінің "уәде етілген жеріне" қысыммен қарады, бірақ бірнеше жылдан кейін Ломбардияның тыныш жазығы, гүлді шалғындары, шаруа үйлерінің айқын сыртқы түрі, төменгі тұманды аспаны – бәрі оның картиналарында вертикальды көтеріліс тапты; олар оның қиялы үшін жаңа бағдар нүктесіне айналды. Конгдон енді ешқашан өзгермейтіндей сезілетін аспан мен жерге қарсы тұруға тиіс болды, олар өлімнің мәңгілік жаршыларындай көрінді. Ол күнделігінде бұрын оны қолдаған, жұбатқан, мақтаған және шабыттандырған барлық нәрседен айырылып бара жатқанын жазды. Шындығында, жермен және жыл мезгілдерінің ырғағымен тығыз байланыс оның өнеріне айқын және шешуші әсер етті. 1980 жылдардың басынан бастап, оның сурет салу шеберлігі азайып, бояуы жұқарып, түстері айқын түрде бөліне бастады. Табиғи көзқарас негізін толығымен жоққа шығармай, оның өнеріндегі осы жаңа кезеңнің туындылары абстракцияның жоғары деңгейін көрсетеді.

Өлім

Конгдон 1998 жылдың 15 сәуірінде, 86 жасқа толған күні қайтыс болды. Ол өліміне дейін бірнеше күнге дейін сурет салып тұрды. Оның соңғы суретіндегі түстер палитрасы ерекше үйлесімдер мен қарама-қарсылықтарды ашады: мысалы, оның соңғы туындысы "Үш ағаш" картинасындағы аспан керемет жаңашылдық тудырады.

Қауіпті қайта ашу

Конгдон католицизмге келгеннен кейін де Италияда да, АҚШ-та да өз шығармаларын көрмеге қоюға мүмкіндік алды. Оның Бетти Парсонс галереясындағы соңғы жеке көрмесі 1967 жылы өтті. Бұл күнді американдық зиялы қауымдарында оның дінге өтуіне байланысты болған алаңдаушылықпен бірге қарастыру керек; көбінесе, оның туындыларына сыншылардың назары тез тоқтады, ал суретші Ассизиде есілгендей қалды, бұл кәсіби өлімге тең болды. 1962 жылы Миландағы Палаццо Реаледе өткен көрме де, 1969 жылы Галерея Кадариода өткен екі көрме де (Рим мен Миланда) жағдайды өзгерте алмады. Бұл жағдайдың өзгеруі, бірақ толық емес өзгеруі, 1980 жылдардың басында байқалды. 1980 жылы Риминиде (Италия) халықтар достығына арналған алғашқы жиын кезінде оның туындыларының ретроспективті көрмесі ұйымдастырылды. 1981 жылы Феррарадағы Палаццо деи Диамантиде өткен ретроспективті көрме Конгдонның мансабына деген қызығушылықты қайта жандандырды. Оның "қайта көзге түсуіне" 1980 жылдың қазан айында суретшінің шығармашылығын зерттеу және насихаттау мақсатында құрылған қоры да көмектесті.

Майлы бояулар

Өзінің бүкіл мансабында және күші жеткенше Конгдон өзін толығымен жұмысына, иіске, кесулерге, қатты тақтаға ортаны сызып тастауға салды. Оның материалдарды қолдануы және сурет бетіндегі жұмысы оның мүсіншілікке ерте баулынуының ешқашан оны тастамағанын көрсетеді. Ол майлы бояуларды көбінесе қара түсті дайындалған тақтаға, қасқыр құралдарымен, палитралық пышақтармен, тегіс кіргіштермен және шпательдермен, сондай-ақ үлкен щеткалармен өмірінің соңына дейін қолданды. Соңында, кейбір жағдайларда, ол ылғал бояуға алтын немесе күміс ұнтағын септі. Кейінгі жылдары ол кескіндемеге ерекше көзқарас қалыптастырды, ол әрекетті кескіндеменің физикалық және спонтандылығын бейнелеу мен ландшафт формаларына енгізді.

Бейнемен сурет салу: пастельдер

Өмірінің соңғы он бес жылында Конгдон майлы бояумен сурет салудан бөлек, пастельдерді қолдана отырып, қағазға да көбірек жұмыстар жасады. Конгдон 1982 жылдың қыркүйегінде өзі үшін жаңа орташа құралды пайдалануын хабарлау үшін "Бояумен салу" деген тіркесті өзі қолданған (шынында пастель – бояудан жасалған қарындаш сияқты нәрсе).

Уильям Г. Конгдон қоры

1980 жылы құрылған қор, Конгдон 1998 жылы қайтыс болғаннан кейін ғана оның атын алды. Суретшінің өтініші бойынша құрылған қордың міндеті – оның бейнелеу және әдеби туындыларын тізімдеу, сондай-ақ көрмелер мен басқа да шараларды ұйымдастыру арқылы оның шығармаларының маңыздылығын арттыру және жеткізу болып табылады. Құрылғаннан бері қор, Конгдонның суреттері, сызбалары және басқа да көркем жұмыстарын сақтау мен күтуге жауапты мекемеге айналды. Суретшінің жеке коллекциясы, қайырымдылық актілерінің арқасында және соңында оның өсиеті бойынша, Уильям Г. Конгдон қорының мүлкіне айналды, ол өз жарғылық мақсаттары мен міндеттеріне сәйкес басқарады.