Кіріспе

АҚШ-тың Мичиган штатындағы Isle Royale ұлттық паркі

Isle Royale ұлттық паркі – Isle Royale аралынан, одан бөлек 400-ден астам кіші аралдардан және Супериор көлінің айналасындағы сулардан тұратын американдық ұлттық парк. Isle Royale аралының ұзындығы және ені шамамен 71 шақырым, ал ауданы 577 шаршы шақырымды құрайды, бұл оны әлемдегі төртінші ірі көл аралы етеді. Сонымен қатар, ол Супериор көліндегі ең үлкен табиғи арал, Ұлы көлдердегі екінші ең үлкен арал (Манитулин аралынан кейін), құрлықтағы АҚШ-тағы үшінші үлкен арал (Лонг-Айленд пен Падре аралынан кейін) және АҚШ-тағы 33-ші ең үлкен арал. Isle Royale ұлттық паркі 1940 жылдың 3 сәуірінде құрылды, содан кейін 1976 жылы жабайы табиғат аймағы деп белгілену арқылы дамудан қосымша қорғалды, 1980 жылы ЮНЕСКО-ның халықаралық биосфералық қорығы деп жарияланды және 2019 жылы тарихи орындардың ұлттық тізіліміне Минонг дәстүрлі мәдени мүлігі ретінде енгізілді. Парк 577 шаршы шақырым аумақты алып жатыр, оның 534 шаршы шақырымы құрлық, ал 43 шаршы шақырымы су жатады. Парктің солтүстік шекарасы халықаралық шекара бойымен Канаданың Супериор көлінің ұлттық теңіз қорғау аймағымен іргелес орналасқан. 2021 жылы 25 894 келушіні қабылдаған, ол АҚШ-тағы ең аз келінетін ұлттық парктердің жетіншісі болып табылады.

География

1875 жылы Рояль аралы Кивинау округінен бөлініп, жеке округ ретінде Рояль аралы округі құрылды. 1897 жылы округ таратылып, арал Кивинау округіне қайта қосылды. Аралдың ең биік нүктесі – 424,89 метр биіктіктегі Десор тауы, немесе көл деңгейінен шамамен 243,84 метр биіктікте. Рояль аралы – Супериор көліндегі ең үлкен арал, ол ұзындығы және ең кең жерінде ені шамамен ... метрді құрайды. Парк Рояль аралынан және шамамен 400 кішігірім аралдан, сондай-ақ айналасындағы аралдардың ... метрлік шегіндегі су астындағы жерлерден тұрады (16USC408g). Рояль аралы Канаданың Онтарио провинциясының жағалауынан және оған іргелес Миннесота штатынан (Тандер-Бей қаласының жанында) және Мичиган жағалауынан, Кивинау түбегінде, өзі Жоғарғы түбектің бөлігі, шамамен ... қашықтықта орналасқан. Аралда жолдар жоқ, дөңгелекті көлік құралдарына немесе дөңгелекті креслолардан басқа құрылғыларға рұқсат берілмейді. Rock Harbor-да жеке заттарды Rock Harbor маринасынан кабиналар мен қонақ үйлерге тасымалдау үшін дөңгелекті арбалар қолжетімді. Сонымен қатар, Ұлттық парк қызметі Озаагаатенг, Рок-Харбор және Мотт аралдарындағы дамыған аумақтарда заттарды тасымалдау үшін тракторлар мен көліктік құралдарды пайдаланады. Топырақ қабаты жұқа болғандықтан, көлденең тамыр жүйесіне ие бальзам шыршасы, ақ шырша және қара шырша сияқты ағаштар жақсы өседі.

Климат

Көпен климаттық жіктеу жүйесіне сәйкес, Рояль аралы ұлттық паркінде жазғы айларда жұмсақ ылғалды континенттік климат (Dfb) басым. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі мәліметтері бойынша, өсімдіктердің қыстың суына төзімділік аймағы 4b, теңіз деңгейінен биіктігі 1178 фут (359 метр) және орташа жылдық ең төменгі температурасы 24,2 °F ( -31,2 °C) құрайды. Паркте ауа райы станциясы болмағандықтан, Орегон мемлекеттік университетінің PRISM Климат тобы жақын жерлердің климатына сүйене отырып, арал үшін есептелген деректерді ұсынады.

Тарихқа дейінгі дәуір

Бұл аралға жақын орналасқан Миннесота мен Онтариодан келген жергілікті халықтар аң аулауға жиі келген. Аралдың батыс жағына материктен жету үшін он үш мильдік каноэмен саяхат жасау қажет. Үнді қорымдары мен қоныстарынан табылған мыс заттарының көп бөлігі, олардың кейбіреулері б.з.д. 3000 жылға дейін соққан, Isle Royale және жақын орналасқан Keweenaw түбегінде кендік қылған болуы мүмкін. Бұл аралда жергілікті халықтардан 65 футқа (20 метрге) дейін тереңдікте жүздеген шұңқырлар мен траншеялар бар, олардың көпшілігі Маккаргоу шығанағы ауданында орналасқан. Мыс заттарының ұяларында табылған ағаш қалдықтарын көміртегі-14 арқылы зерттеу олардың кем дегенде 6500 жыл бұрын пайда болғанын көрсетті. «Супериор көлінің аймағындағы Тарихқа дейінгі мыс кен қазу» еңбегінде Драйер мен Дю Темпл аймақтан 750 000 тоннадан астам мыс қазылғанын бағалады. Алайда, Дэвид Джонсон мен Сьюзан Мартин олардың бағасы асыра сілтеу мен дұрыс емес болжамдарға негізделгенін айтады. Иезуит миссионері Даблон 1669-70 жылдары «менонг деп аталатын, мысымен атақты арал туралы» есеп жариялады. Менонг немесе Минонг – аралдың жергілікті атауы, және ол Минонг қырқасының негізі болып табылады. 1843 жылы Чиппевалар аралға деген құқықтарынан бас тартқан кезде кен іздеу жұмыстары белсенді басталды, көптеген бастапқы шұңқырлармен бірге. Бұл әрекет 1855 жылы экономикалық пайдалы кен орындары табылмай тоқтады. Минонг кені мен Арал кені 1873-1881 жылдары жаңадан, бірақ қысқа мерзімдік жұмыстардың нәтижесі болды. Isle Royale 1783 жылғы Ұлыбританиямен жасалған келісім бойынша АҚШ-қа берілді (бұрын АҚШ дауласқан Үнді резерватының бөлігі), бірақ британдықтар 1812 жылғы соғыстан кейін бақылауды сақтап қалды, ал Оджибве халықтары аралды өздерінің аумағы деп санады. Оджибвелер 1842 жылғы Ла-Понте келісімінде аралды АҚШ-қа берді, бірақ Гранд Портаж тайпасы олардың да, Isle Royale-дің де британдық аумақта емес екенін білмеді. 1842 жылғы Вебстер-Эшбёртон шартының Ла-Понте келісімінен бұрын қол қойылғандығын Оджибвелерге түсіндіргеннен кейін, Оджибвелер 1842 жылғы Ла-Понте келісімін 1844 жылғы Isle Royale келісімінде қайта бекітті, ал Гранд Портаж тайпасы келісімге 1842 жылғы келісімге қосымша ретінде қол қойды. 1840 жылдардың ортасында Мичиганның алғашқы мемлекеттік геологы Дуглас Хоутонның есебі штатта мыс іздеуді күшейтті, және аралда алғашқы қазіргі заманғы мыс кендері ашылды. Бұрынғы кен қазу жұмыстарының іздері әр жерде көрінді: көптеген тас балғалар, кейбір мыс заттары және мысты тастан жартылай қазып алып, орнында қалдырылған жерлер. Ежелгі шұңқырлар мен траншеялар 19 ғасырда кеннен табылған мыс кен орындарының көп бөлігін табуға көмектесті. 19 ғасырдың соңында кеншілер мен ағаш кесушілердің әрекетінен аралдың көп бөлігі ормансыз қалды. 1940 жылы арал ұлттық паркке айналғаннан кейін ағаш кесу және басқа да пайдалану әрекеттері тоқтатылды, ал орман қайтадан жаңаруға басталды. Бір кезде аралда көлдегі форель мен ақ балық аулау және бірнеше курорттар болған. Балық аулау саласы едәуір төмендеді, бірақ Эдисен балық шаруашылығында жалғасуда. Бүгінде мұнда тұрақты тұрғындары жоқ; 1940 жылдары арал ұлттық паркке айналғаннан кейін Скандинавиялық балықшылардың шағын қауымдастықтары АҚШ Ұлттық парк қызметімен көшірілді. Шамамен 12 отбасы әлі күнге дейін өздерінің коттедждерін өмір бойына жалға алып, Isle Royale-ді өздерінің мұрасы деп санайды, ал бірнеше ұрпақ балықшылар Isle Royale суларында коммерциялық түрде балық аулайды. Isle Royale-ді көптеген кішкентай аралдар қоршап тұрғандықтан, кемелерді бір кезде осы аймақтан Пасаж аралындағы, Рок-Харбордағы, Рок-оф-Эйжс және Менажери аралындағы Isle Royale маяктары арқылы бағыттаған. Аралдың батыс жағында суға түсушілер арасында өте танымал бірнеше кеме апаттары бар, соның ішінде SS America. NPS Су асты ресурстары орталығы паркте орналасқан ең танымал 10 кеме апатын картаға түсірді және «Isle Royale ұлттық паркінің кеме апаттары; Археологиялық зерттеу» еңбегін жариялады, ол аймақтың теңіз тарихына шолу ұсынады. Аймақтың қатал ауа райы, су астындағы көрінісі, аралдың тарихи кеме жолдарындағы орталық орналасуы және суық, таза су парктегі көптеген толық, жақсы сақталған апаттарға әкелді. 2019 жылдың қаңтар айында бүкіл арал тізбегі федералды үкімет тарапынан тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілді. Тізімде ол «Минонгтың дәстүрлі мәдени мүлігі» деп аталады.

Анжелика Мотт

1845 жылы Анжелика есімді оджибве әйелі мен оның саяхатшы күйеуі Чарльз Мотт Сайрус Менденхолл мен Лейк-Супериор мыс компаниясының жұмысшылары ретінде Рояль аралында қалдырылды. Оларды Менденхоллдың «Алгонкин» шхунасы мыс іздеу үшін Рояль аралына жеткізді. Анжелика үлкен мыс кенінің қоймасын тапты, одан кейін ол мен оның күйеуі оны 3 ай ішінде алып кетуге келетін баржа келгенше күзету үшін жалданып алынды. Олар шілде айында тасталды және келесі көктемге дейін сол жерде қалып қойды. Оларға жарты бөшке ұн, алты фунт май және аздаған бұршақ берілді. Бірнеше аптадан кейін жабдықтау кемесі келеді деп уәде берілген, бірақ ол ешқашан жіберілген жоқ. Оқиғаның толық мәліметтері Анжеликаның айтуынша, 1907 жылы Ральф Д. Уильямстың «Құрметті Питер Уайт» кітабының бірінші басылымында баяндалған; Анжеликаның әңгімесі кейінгі басылымдардан алынып тасталды, осылайша ол сақталған жалғыз жазба болып табылады. Адамдар әдетте Рояль аралында жыл бойы тұрақтамайды. Шамамен үш мың жыл бойы жергілікті американдықтар осы жерді мыс пен балық аулау үшін пайдаланған. Бұл американдықтар әдетте аралға жазда ғана келіп тұрады. XIX ғасырда американдықтар да осылай істеді.

Табиғат тарихы

Аралда түрлі тіршілік орталары бар, олардың бастысы – көршілес Онтарио мен Миннесотаға ұқсас сорлы орман. Кейбір қыраттардың жоталық бөліктерінде жалаңаш тасқа және сирек бұталы ағаштарға, жусанға және төзімді шөптерге толы «жалаңаш» алаңдар кездеседі. Көбінесе, бұл сусарлардың қызметінің нәтижесінде пайда болатын батпақтар. Аралда орманды немесе батпақты жағалары бар бірнеше көл де бар. Климат, әсіресе төмендік аймақтарда, Супериор көлінің суық суларының күшті ықпалында болады.

Флора

А. В. Кучлердің АҚШ-тағы әлеуетті табиғи өсімдіктер типтеріне сәйкес, Isle Royale ұлттық паркінде Ұлы көлдер шырша/қарағай (93) әлеуетті өсімдік типі және Солтүстік қылқан жапырақты орман (22) әлеуетті өсімдік формасы бар. Рояль аралының басым гүлдік орталары Лорантия аралас орман аймағында орналасқан. Бұл аймақ – солтүстіктегі нағыз боралдық орман мен оңтүстіктегі Үлкен орман арасындағы қоңыржай жапырақты және аралас орман биомының көшу аймағы, екеуінің де ерекшеліктеріне ие. Онда жапырақты және қылқан жапырақты ормандық алқаптар, сондай-ақ қылқан жапырақты батпақтардан сазды жерлерге дейінгі су қоймалары бар. Қылқан жапырақты ағаштарға қарағай (Pinus banksiana), қара және ақ шырша (Picea mariana және Picea glauca), балсам шыршасы (Abies balsamea) және шығыс қызыл аршасы (Juniperus virginiana) жатады. Жапырақты ағаштарға діңгек (Populus tremuloides), қызыл емен (Quercus rubra), қағаз қайың (Betula papyrifera), американдық тау терек (Sorbus americana), қызыл жапырақ (Acer rubrum), қант жапырағы (Acer saccharum) және тау жапырағы (Acer spicatum) кіреді. Isle Royale ұлттық паркінде 600-дан астам гүлді өсімдік түрі табылған, мысалы жабайы сарсапарилла, батпақты маригольд, орман лилиясы және тікенді жабайы гүл.

Фауна

Isle Royale ұлттық паркі орман қасқыры мен бұғы популяцияларымен танымал, оларды ғалымдар жабық ортада жыртқыш-жеңілсіз қарым-қатынасты зерттейді. Екі жануардың арасында циклдік байланыс бар: бұғылардың саны артуымен қасқырлар да көбейеді. Соңында қасқырлар тым көп бұғыны өлтіріп, аштыққа ұшырап, көбейіп өнім беру деңгейін төмендетеді. Бұл оңай, өйткені Isle Royale аралы материктегі сүтқоректілердің үштен бірі ғана қоныстанған, себебі ол өте шалғай орналасқан. Сонымен қатар, бұл орта ерекше, себебі қасқырлар мен бұғылар аңдардың болуына байланысты бірге өмір сүретін жалғыз белгілі орын. Басқа кең таралған сүтқоректілер – қызыл түлкілер, бобърлар және қызыл білгірлер. Кейбір түлкілер адамдармен қарым-қатынасқа дағдыланған, сондықтан таңертеңгісін кемпингтерде аралап, сақсыз кемпингтіктер қалдырған қалдықтарды іздеп жүргенін көруге болады. Ал қасқыр – адаммен қарым-қатынастан аулақ жүретін, жасырын жануар. Қасқыр мен адамның тікелей байланысы туралы деректер аз. Армелиандар кейде кемежайларда байқалған. Басқа сүтқоректілерге көлдің әртүрлі жағалауларындағы мысықтар мен бобёр тоғандарында (кейде) мускат жатады. Аралда бақалардың бірнеше түрі де бар. Тіршілік ететін жануарлар: шығыс жартеровый жылан, боялған торна мен солтүстік қызыл жылан. Сондай-ақ, аралда бақалардың алты түрі мен саламандраның үш түрі мекендейді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Isle Royale аралында қасқыр да, бұғы да өмір сүрген емес. Ұлттық парк болып құрылғанға дейін Isle Royale-дегі ірі сүтқоректілер – Канадалық сүлгі мен боралдық ормандық карибу болды. Археологиялық деректерге сүйенсек, бұл екі түрдің де Isle Royale-да тікелей адам әрекетімен (аң аулау, тұзақтау, тау-кен өндіру, ағаш кесу, өрттер, экзотикалық түрлерден ресурстар үшін бәсекелестік және инвазивті түрлердің енгізілуіне байланысты аурулар) жойылғанға дейін 3500 жыл бойы болған. Isle Royale-дегі соңғы карибу 1925 жылы табылған. 1930 жылдары сүлгілер жойылғанмен, кейбіреулері көршілес Онтариодан (Канада) мұз көпірінен мезгіл-мезгіл өтіп тұрады, соңғы рет 1980 жылы жеке адам көрінді. Қасқырлар пайда болғанға дейін аралда койоттар да жыртқыш болған. Койоттар 1905 жылы пайда болып, қасқырлар 1950 жылдары келгеннен кейін көп ұзамай жоғалып кетті. 2018 жылы Миннесотадан төрт қасқыр әкелінді, бұл табиғи емес араласу ма, жоқ па деген пікірталас болғаннан кейін. Бұғылардың Isle Royale-ді 1905-1912 жылдар аралығында қоныстандырғаны белгілі. Бастапқыда, бұғылардың кішкентай үйіргі (бұғылар әдетте үйіргімен жүрмейді) аралдарды жақын маңдағы құрлықтағы мұздан өтіп, қоныстандырғаны есептелді; кейін бұл теория жақын маңдағы құрлықтан Супериор көлінің бойымен 20 миль жүзіп жүрген бұғы үйіргіне өзгертілді. Бұл теориялардың мүмкін еместігі соңғы жылдары аз зерттелді. Бүгінде бұғының Isle Royale-ге қалай келгенін анықтау үшін ғылыми зерттеулер жүргізілмегенімен, мәдени және генетикалық дәлелдер олардың 1900 жылдардың басында жеке аңшылық қорық құру үшін адамдар әкелгенін көрсетеді. Миннесотаның солтүстік-батысында бұғы тұтқындалып, Isle Royale-ге жеткізілгенін растайтын мәдени дәлелдер онжылдықтар өткеннен кейін, Isle Royale-дегі бұғылар Онтариомен шекаралас солтүстік-шығыс Миннесотадағы Isle Royale-ге жақын материктік аймаққа қарағанда, алыс солтүстік-батыстағы Миннесота / Манитоба шекарасындағы бұғылармен тығыз байланысты екенін көрсеткен генетикалық дәлелдер болмай көрінді. Сонымен қатар, Вашингтон Харбор клубының, бизнесмендердің тобының, Баудеттен Дулут пен Екі портқа дейінгі темір жолдардан басқа, Isle Royale-де әртүрлі ғимараттарға ие болғаны және солтүстік-батыстағы Миннесотадан Екі портқа дейін бұғыларды тасымалдаудың құралдары болғаны туралы дәлелдер бар. Аралда әдетте 25 қасқыр мен 1000 бұғы бар, бірақ олардың саны жыл сайын өзгеріп отырады. 2006-2007 жылдардағы қысқы кезеңде жүргізілген зерттеуде 3 үйірде 385 бұғы мен 21 қасқыр табылған. 2008 жылдың көктемінде 23 қасқыр мен 650-ге жуық бұғы саналды. Алайда, қысқы мұздың қысқаруы материктен қасқырлардың санын көбейтуді тоқтатты. Генетикалық инбридингтің салдарынан қасқырлар саны 2016 жылы екі адамға дейін азайды, бұл зерттеушілерді аралдың қасқырлар саны ақырында жойылып кетеді деп күтуге мәжбүр етті. Сол уақытта аралдағы бұғылардың саны шамамен 1600-ға дейін көбейді. 2017 жылдың қарашасына қарай қасқырлар саны бір ғана, әйелге дейін азайды. Оралға 20-30 қасқырды көшіру туралы шешім қабылданды және 2018 жылдың қыркүйегінен 2019 жылдың қыркүйегіне дейін 19 қасқыр Миннесота, Мичиган және Онтарионың әртүрлі аймақтарынан Isle Royale-ге көшірілді. 2020 жылдың 14 сәуіріне қарай аралда шамамен 14 қасқыр қалғаны хабарланды.

Геология

Аралдың басым бөлігі оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылған жоталардан тұрады. Басты жота – Гринстоун жотасы, оның биіктігі көп жерде 304,80 метрден аспайды. Көл маңында және ішінде хлорастролит, басқаша айтқанда, жасыл тас деп те аталатын дөңгелек тастардан тұратын жасыл тас белдемдері кездеседі. Аралдағы екі негізгі тау жынысы – Портж көлі жанартаулары және Мыс порты конгломераты, екеуі де кембрийге дейінгі кезеңге жатады. Жанартаулар негізінен офиттік тасқын базальттарынан тұрады, олардың 100-ге жуық жекелеген ағындары бар, жиынтық қалыңдығы кем дегенде 10 000 футқа жетеді. Конгломерат аралдың оңтүстік-батыс бөлігінде кездеседі және қазіргі Миннесотадағы жанартаулық тау жыныстарынан пайда болған шөгінді тау жыныстарынан құралған. Мұздық эрозиясы бұрынғы мұздыққа дейінгі өзендердің эрозиясынан туған жоталар мен аңғарлардың топографиясын күшейтті. Мұздық сызықтары және Дезор көлінің батысындағы рецессиялық мореналар мұздықтардың негізгі бағыты батысқа қарай болғанын көрсетеді. Сискивит көлінің батысында драмлиндер табылды.

Жаяу жүру

Арал күндізгі саяхаттардан бастап екі апталық айналып жүруге дейін, барлық деңгейдегі жаяу жүру жолдарымен қамтамасыз етілген. Кейбір жаяу жүру жолдары қиынға соғып, тік көтерілуге ие. Гринстоун қырқасы – аралдың ортасындағы биік қырқа, және ол парктегі ең ұзын жол – Гринстоун қырқасы жолымен аралдың бір шетінен екінші шетіне дейін созылады. Аралдың оңтүстік-батыс жағында (Миннесотадан келетін паромдардың тоқтау орны), дүкен, душ, кемпингтер, қарапайым кемпингтік үйлер және қайық тұрақтары бар. Солтүстік-шығыс жағының оңтүстігіндегі Рок-Харбор (Мичиганнан келетін паромдардың тоқтау орны), дүкен, душ, мейрамхана, қонақ үй, кемпингтер және қайық тұрақтары бар. Паркте кемпингтік емес жатқызу орындары Рок-Харбордағы қонақ үймен және Озаагаатенгтегі кемпингтік үйлермен шектеледі.

Кемпингке шығу

Паркте 36 белгіленген жабайы кемпинг орны бар. Ішкі аймақтағы кейбір кемпингтерге жолмен немесе арал көлдерінде каноэ/каякпен ғана жетуге болады. Басқа кемпингтерге жеке қайықпен ғана жету мүмкіндігі бар. Кемпингтердің сыйымдылығы әртүрлі, бірақ әдетте үш жақты ағаштан жасалған павильондар (төртінші қабырғасы тормен жабылған), едені мен шатыры бар, сондай-ақ шағын шатыр тігуге арналған бірнеше жеке орын бар. 10 адамға дейінгі топтарға арналған шатырлар да бар, олар барлық жеке орындар толған жағдайда қосымша орын ретінде пайдаланылады. Кемпингтердегі жалғыз жабдықтар – шұңқыр дәретханалар, пикникке арналған үстелдер және белгілі бір аймақтарда от жағуға арналған ошақтар. Көптеген кемпингтерде от жағуға тыйым салынған, сондықтан газ немесе спирт пештерін пайдалану ұсынылады. Ішуге және тамақ дайындауға арналған суды жергілікті су көздерінен (Супериор көлі және ішкі көлдерден) алу керек, оны паразиттерден сақтану үшін сүзгілеу, тазарту немесе қайнату қажет. Аң аулауға рұқсат жоқ, бірақ балық аулауға рұқсат бар, сондай-ақ жол бойында жеуге жарамды жидектерді (көкжидек, шұбатыр жидек) жинауға болады.

Қол жеткізу

Паркке жазда паромдар, гидросамолеттер және жолаушылар кемелерімен Мичиган штатындағы Хоутон мен Коппер-Харбордан және Миннесота штатындағы Гранд-Портеджден баруға болады. Мичиган, Миннесота және Онтарио жағалауларынан жеке қайықтармен аралға саяхаттауға болады. Isle Royale жеке қайықпен бір күндік сапар жасаушылардың арасында ерекше танымал, сондай-ақ Copper Harbor және Grand Portage-ден паркке және кері бағытта күндізгі паром қызметі ұсынылады. Isle Royale – қыс айларында, 1 қарашадан 15 сәуірге дейін, қауіреп тұратын ауа райы мен келушілердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін толығымен жабылатын АҚШ-тың жалғыз ұлттық паркі. Isle Royale – құрлықтағы АҚШ-тың ең аз келуші ұлттық паркі.