Кіріспе

Адам емес жануарлар жасаған өнер – адамдар көркем деп танитын, оның ішінде бейнелеу өнері, музыка, фотосурет және бейнежазу сияқты жануарлар жасаған туындылардан тұрады. Олардың кейбіреулері жануарлардың табиғи қызметінің нәтижесінде, көбінесе жұптасу кезіндегі мінез-құлқы ретінде пайда болады, ал қалғандары адамның араласуымен жасалады. Мұндай туындылардың авторлық құқығына қатысты талқылаулар болған, АҚШ Авторлық құқық кеңсесі 2014 жылы жануарлар жасаған туындылар авторлық құқықпен қорғалмайды деп мәлімдеген.

Есек

Лоло есегінің ішінара салған суреті ("Адриатика теңізінде күн батуы") 1910 жылы Салон де Индепенданста геноялық "эксессивист" суретші Жоахим Рафаэль Бороналиге жатқызылды, бұл суреттің көп бөлігін салған жазушы және сыншы Роланд Доргелес жасаған ойдан туған кейіпкер еді. Ол 400 франкқа сатылып, Доргелес оны Өнер жетімдер үйіне сыйлады. Сурет l'Espace culturel Paul Bédu (Milly la Forêt) тұрақты коллекциясында сақталуда.

Бастапқылар

1950 жылдардың аяғында биологтар адамдардағы өнердің табиғатын зерттеуге кірісті. Адам емес приматтардың суреттерін бақылау негізінде теориялар ұсынылды. Десмонд Моррис жүздеген мұндай суреттерді тізімдеді. Моррис пен оның әріптесі Тайлер Харрис бұл кенептегі суреттерді визуалды кеңістік пен түстерді зерттеу арқылы білінетін абстрактілі шығармашылыққа деген ішкі құлшыныс ретінде түсіндірді. Осы суретшілердің көптегені уақыт өте келе бояу жағу аумағын кеңейту немесе тарылту, көлденең немесе тік сызықтардың арақатынасын, тіпті мазмұнның дамуы арқылы өркендеді. Мұндай суреттер 1950 жылдардың аяғы мен 1960 жылдардың басында көптеген заманауи өнер музейлерінде көрмеге қойылды. Осы суреттерге деген мәдени және ғылыми қызығушылық бірте-бірте төмендеді және қазіргі күні көбінесе ескерілмейді. Ең сәтті суретші – Конго (1954–1964 жж.). Моррис оған екі жасында қарындаш пен қағаз берді, ал төрт жасқа келгенде Конго 400 сурет және картина жасады. Оның стилі «лирикалық абстрактілі импрессионизм» деп сипатталды. Конгоның сурет салу қабілетіне БАҚ-тың реакциясы әртүрлі болды, бірақ көбінесе оң және қызығушылықпен қабылданды. Пабло Пикассо оның суреттерінің «жанкүйері» болған және оны сыйлық ретінде алғаннан кейін студиясында іліп қойған. 2005 жылы Конгоның суреттері Ренуар мен Уорхолдың туындыларымен бірге Бонхэмс аукционында сатылды. Олар күтілгеннен асып түсетін бағаға сатылды, ал Ренуар мен Уорхолдың суреттері сатылмады. Америкалық коллекционер Говард Хонг Конгоның үш туындысын 25 000 АҚШ долларынан астам бағаға сатып алды. Жақындағы мысал – 2011 жылдан бері сурет салатын «Story Book Farm» приматтар бағынан келген капучин маймылы Покетс Уорхол.

Филдер

Тұтқындағы пилдер жануарлар дүниесін қоршаған ортаны және мінез-құлқын байыту мақсатында сурет салуға үйретілген. Мұның бір мысалы Мельбурн зообағында көрініс береді. Дегенмен, 2014 жылы жарияланған зерттеулер пилдердің сурет салу қызметінен көп пайда көретінін көрсетпеді, тек зообақ қызметкерлерінің осы іс-әрекетке жасаған жағымды ынталандыруы ғана оларға әсер етеді. Ғалымдар "осы қызметтің пайдасы көбінесе суреттерді тамашалаушыларға эстетикалық ләззат сыйлаумен шектеледі" деген қорытындыға келді. Пилдер әрқашан бірдей суретті салады және оны жол-жол, нақты көшіріп салуға үйренген. Кейбір туристік жерлерде пилдерді сурет салуға үйретуде қатыгездікке жол жеңілгені туралы мәлімдемелер бар.

Дельфиндер

Кейбір дельфин шоуларында білімді дельфиндер мен белуга киттері қылқаламмен сурет салады. Теңіз сүтқоректілерін зерттеу институты өз дельфиндерінің бірнешеуін сурет салуға үйреткен.

Қоян

Бинь-Банни (2012 жылы туған) – аузында қылқалам ұстап, кішкентай кенептерге абстракт сурет салатын голландиялық құлақты қоян. Оның суреттері YouTube арнасында көрсетіледі.

Шошқа

Pigcasso (2016–2024) – әлемде мыңдаған долларға сатылған абстрактілік экспрессионисттік суреттерімен халықаралық деңгейде танымал болған Оңтүстік Африка шошқасы. Пигкассо оның иесі Джоан Лефсон индустриалды шошқа фермасынан шошқа бала ретінде құтқарылып, оңтайлы нығайту әдістерін қолдана отырып сурет салуға үйретілді. Лефсон Пигкассоның суреттерін сатудан түскен түсімді Оңтүстік Африканың Франсхук қаласындағы өнер ордасына қаражат жинау үшін пайдаланды. Пигкассоның әр туындысына суретші өзінің мұрын ұшын қызылша сиясына батырып, оны холстқа тигізіп қол қоятын. Пигкассо мен Лефсон 2018 жылы Кейптаундағы Виктория және Альфред су айдынында бірлесіп өткізген алғашқы адам емес/адамдық серіктестік болып табылады. Пигкассоның ең қымбат туындысы 2021 жылдың желтоқсанында 27 000 АҚШ долларына сатылды, сол кезде сатылған ең қымбат жануарлар жасаған өнер туындысы осы болды.

Басқа жануарлар

2008 жылы АҚШ Зоопарктар мен аквариумдар қауымдастығының өкілі АҚШ-тағы зоопарктарда кенгурулар, оцелоттар, қызыл пандалар, мүйізбұрыш және Комодо басынан аяққа дейін суреттелгенін мәлімдеді.

Қалқалы макакалар

2014 жылдың ортасында табиғат фотографы Дэвид Слэйтерге тиесілі жабдықты Индонезиядағы Танкоко табиғи қорығында Селебес қанатты макакасы өзінің суреттерін түсіру үшін пайдаланды. Бұл "маймыл селфисі" деп белгілі авторлық құқыққа қатысты дауға әкелді.

Филдер

2014 жылдың мамыр айында Батыс Мидленд сафари паркіндегі бір піл, келуші Скот Бриерлидің тастап кеткен ұялы телефонымен «селфи» түсіргені хабарланды. 2015 жылы Таиландтың Ко Фанган аралындағы бір піл, саяхатшы Кристиан Ле Бланктан жүгіріп бара жатқан GoPro камерасын алып, бейне түсірді.

Жұптасу дисплейлері

Кейбір жануарлар жұптасу мінез-құлқының бір бөлігі ретінде көзге әсерлі, көркемдік деп сипатталатын көріністер жасайды. Мұндайларға қазықтарды құрастыратын қазық құстар мен ақ дақты шаян балықтар жасаған геометриялық шеңберлер жатады.

Филдер

Ежелгі заманнан бері пілдердің музыкаға бейімділігі байқалып келген. Ringling Bros циркі "Пілдердің мыс оркестрін" ұсынды, олар "сол кездегі танымал әндерді дұрыс әуенмен және уақытында орындай алады" деп мәлімдеді. 1950 жылдары неміс эволюциялық биологы Бернард Ренш пілдердің музыкалық гамманың 12 тонын ажырата алатынын және қарапайым мелодияларды жасай алатынын анықтады, тіпті олар әртүрлі аспаптарда, әртүрлі биіктікте, тембрде және өлшемде ойналғанда да есте сақтайды. Тай филдерінің оркестрі - алтыдан он төртке дейін тай пілдерінен тұратын музыкалық ансамбль, олар ауыр музыкалық аспаптарда ойнайды. Олардың музыкасының үш альбомы жарық көрді.

Мысық

Нора – пианинода ойнайтын жолбарыс мысық. Ол 2007 жылы YouTube-та кең таралған видеода пианино тартып көзге түскен. 2009 жылы Нораның түсірілген видеосы литвалық композитор Миндаугас Пиечайтистің CATcerto атты шығармасына қосылды.

Авторлық құқық мәселелері

Өнер туындысының авторлық құқығы әдетте оның авторына тиесілі. Егер көркем шығарманы жануар жасаған болса, интеллектуалдық меншік сарапшылары Мэри М. Лурия мен Чарльз Суон жұмыс жасау үшін қолданылатын құралды ұсынған адамның да, жануарға иелік ететін адамның да (қолданылған жағдайда) жануардың жасаған жұмысының авторлық құқығын иелене алмайтынын дәлелдеді. Мұндай жағдайларда жануардың жұмысы адамның интеллектуалдық туындысы емес, ал авторлық құқықтарды тек заңды тұлғалар ғана иелене алады, жануарлар оларға жатпайды. Жануарлар түсірген фотосуреттерге авторлық құқықтың тиесілігі мәселесі 2014 жылдың ортасында "маймылдың селфисі" ісі кезінде тексерілді, содан кейін табиғат фотографы Дэвид Слэйтерге тиесілі құрал Индонезиядағы Танкоко табиғи қорығындағы Селебес қыртысты макагының өзін-өзі суретке түсіруі үшін қолданылды. Слэйтер бұл суреттің авторлық құқығына талап етумен, жағдайды өзі дайындағанын айтты. Дегенмен, басқа адамдар мен ұйымдар фотосуреттердің адам емес жануардың жұмысы болғандықтан (демек, заңды тұлғаның жұмысы емес) қоғамдық доменде болуы керек деп мәлімдеді. 2014 жылдың тамызында АҚШ Авторлық құқық басқармасы өзінің ережелерін нақтылап, адам емес жаратылыс жасаған заттар авторлық құқыққа қорғалмайтынын айтты және мысалдарының бірі ретінде "маймыл түсірген фотосуретті" келтірді, бұл осы жағдайға сілтеме жасайтын сияқты.