Кіріспе
Мамуциум, сондай-ақ Манкуниум деп те аталатын, Солтүстік-Батыс Англиядағы Манчестер қаласының Каслфилд аймағындағы бұрынғы римдік бекінісі. Шамамен 79 жылы Рим Британиясы провинциясында құрылған каструм, аймақтан өтетін екі маңызды римдік жолдың жанында римдік қосымша әскерлерінің когортасымен гарнизондық қызмет атқарды. Бекіністің сыртында әскерлердің отбасылары, саудагерлер және өнеркәсіптерден құралған бірнеше ірі азаматтық елді мекендер (немесе викустар) пайда болды. Бұл аймақ қорғалатын ежелгі ескерткіш болып табылады. Манчестер 18 ғасырдың соңындағы Өнеркәсіптік революция кезінде қарқынды дамығанға дейін қираған орындары өзгеріссіз қалды. Форттың көп бөлігі Рочдейл каналы мен Ұлы Солтүстік темір жолы сияқты жаңа құрылыстарға орын беру үшін тегістелді. Қазіргі уақытта бұл жер Каслфилд қалалық мұра паркінің құрамына кіреді, оған қайта жаңартылған қоймалар кіреді. Форттың қабырғасының бір бөлігі, қақпа үйі, астық қоймалары және викустан шыққан басқа да қосалқы ғимараттар қайта құрылып, қауымға ашық.
Mamucium, also known as Mancunium, is a former Roman fort in the Castlefield area of Manchester in North West England. The castrum, which was founded c. AD 79 within the Roman province of Roman Britain, was garrisoned by a cohort of Roman auxiliaries near two major Roman roads running through the area. Several sizeable civilian settlements (or vicus) containing soldiers' families, merchants and industry developed outside the fort. The area is a protected Scheduled Ancient Monument. The ruins were left undisturbed until Manchester expanded rapidly during the Industrial Revolution in the late 18th century. Most of the fort was levelled to make way for new developments such as the construction of the Rochdale Canal and the Great Northern Railway. The site is now part of the Castlefield Urban Heritage Park that includes renovated warehouses. A section of the fort's wall along with its gatehouse, granaries, and other ancillary buildings from the vicus have been reconstructed and are open to the public.
Этимология
Mamucium жалпы алғанда, түпнұсқа бритондық атаудың латыншалануын білдіреді деп есептеледі, я тоқсан ("көкдей", "көкдей сияқты төбеге" қатысты) немесе mamma ("ана", жергілікті өзен құдайына қатысты). Екі мағына да қазіргі кельт тілдерінде сақталған, валлий тілінде "mam" сөзі "ана" деген мағынаны білдіреді. Латын тіліндегі жер атауларында, әсіресе ортақ бриттониялық ion-ды білдіретіндерде ("~ жері немесе қаласы" дегенді білдіретін генетивтік жұрнақ) нейтральды ium жұрнағы қолданылады. Манчестердің валлий тіліндегі атауы Manceinion. Уильям Бакстер бұл атауды өзінің "Glossarium Antiquitatum Britannicarum" (1719) еңбегінде "Mancunium" негізінде кері жасалған атау деп санайды. "Historia Brittonum" (828-29) Cair Maunguid (торф ағаштарының бекінісі) деп тізімдейді және бұл Манчестердің түпнұсқа валлий атауы болуы мүмкін деген болжам бар. Қазіргі валлий тілінде бұл *Caerfawnwydd болар еді. Ежелгі атауы белгісіз екенін атап өткен жөн. Алайда, егер 9-ғасырдағы атауды Манчестермен теңестіру дұрыс болса, протокельт атауы *Māniwidion болар еді. Римдік билік Mancunium және Mamucium екі түрін де атайды, бірақ олардың екеуінің де дұрыс екені анық емес. Мүмкін, екеуі де емес және олар *Maniuidium үшін жазу қателері болуы мүмкін.
Орналасқан жері
Римдіктер қамалды Медлок өзенінен өтетін жақын маңдағы арнаны бақылайтын, табиғи түрде қорғанышқа ие құмтас тіктелігіне салған. Бұл аймақ елдің осы бөлігі арқылы өтетін кем дегенде екі маңызды әскери жолдың тоғысқан жеріне айналды. Бір тас жол Дева Виктрикс (Честер) және Эборакум (Йорк) легионерлік бекіністері арасында шығыстан батысқа дейін, ал екіншісі солтүстікке қарай Бреметеннакумға (Рибчестер) дейін созылды. Сонымен қатар, Мамуциум солтүстік-батысқа қарай Кокциумға (Виган) баратын кішірек жолды да бақылап тұрған болуы мүмкін. Бұл қамалда Эборакум мен Дева Виктрикс жолы бойындағы бекіністер тізбегінің бір бөлігі болды, Кастелшоу римдік қамалы шығысқа қарай 16 миль (26 км), ал Кондате (Нортвич) батысқа қарай 18 миль (29 км) қашықтықта жатқан. Тегулалардағы мөрлер Мамуциумның Кастлшоумен ғана емес, сонымен қатар Ардоталиямен, ең жақын қамалда (12 миль), Слак пен Эбчестермен де әкімшілік байланыста болғанын көрсетеді; барлық қамалдағы тегулалар, мүмкін, Хаддерсфилдке жақын Гримскер Вудтағы бір ортақ жерден алынған.
Тарихқа дейінгі
Римдіктер келгенге дейін бұл жерде тарихи алдындағы қоныс болғанына ешқандай дәлел жоқ. Дегенмен, аймақта Тас дәуіріне қатысты іздер анықталған. Екі мезолиттік кремний тас және кремний қабықшасы, сондай-ақ неолиттік қабырғыш табылды. Сонымен қатар, сол жерде Кейінгі қола дәуіріне жататын қыш ыдыстың сынығы да табылған. Аймақ бриганттар тайпасының территориясында болғанымен, римдіктер ежелгі британдықтардан билікке келген кезде, бұл жер сетантилер тайпасының – бриганттардың кіші тайпасының бақылауында болуы мүмкін.
Римдік
Мамуциумның құрылысы шамамен 79 жылы генерал Юлий Агриколаның бриганттарға қарсы жорықтары барысында, келісім шарттары бұзылғаннан кейін басталды. Қазба жұмыстары қамалдың үш негізгі құрылыс кезеңі болғанын көрсетті: біріншісі – 79 жылы, екіншісі – 160 жылы шамасында, үшіншісі – 200 жылы. Қамалдың алғашқы кезеңі шөп пен ағаштан салынған. 1-ші ғасырдың соңы мен 2-ші ғасырдың басында қамалдың маңында азаматтық елді мекен (викус деп аталатын) өркендеді. 90 жылы шамасында қамалдың қоршау қабырғалары нығайтылды. Мамуциум шамамен 140 жылы бұзылды. Ол 120 мен 160 жылдар аралығында, қамалдың бұзылуымен бірге тасталып, қамал қайта салынғанда қайта қоныстандырылды. Екінші кезең 160 жылы салынды. Бұл кезең де шөп пен ағаштан салынғанмен, бұрынғы қамалдан ірілеу болды, қосымша астық сақтау қоймаларын (хорреа) орналастыруға арналды. 200 жылы шамасында қамалдың қақпалары тастан қайта салынды және қамалдың төңірегіндегі қабырғалар таспен жабылды. Бұл Манчестердегі алғашқы тас құрылыс болды. Мамуциум Рим империясының 3-ші ғасырлық жол тізімі – Антониндік маршрутына енгізілді. Осы және ғимараттардағы жазулар мен жөндеулер Мамуциумның 3-ші ғасырдың бірінші жартысында да қолданыста болғанын көрсетеді. Викус 3-ші ғасырдың ортасына қарай тасталып кеткен болуы мүмкін; мұны кейбір ғимараттардың қиратылған қалдықтары және басқа жерлерде пайдалану үшін тоналған материалдар растайды. Аймақтық археолог былай деді:
Бұл Манчестерде 150 жылдан бері табылған алғашқы римдік тас жазуы және Манчестерден табылған екінші римдік жазуды көрсетеді. Тастың сақталуы таңғажайсып. Тастың үстінде шарап, қан құю немесе құрбандық шалу үшін, немесе құтырған отын жағу үшін пайдаланылған беткей ойық бар. Норман Редхедтің сөзіне сүйенсек, пұтқа табынумен қатар, ерте христиандық құлшынысқа да дәлелдер бар. 1970 жылдары 2-ші ғасырға жататын «сөз шаршысының» фрагменті табылды, ол PATER NOSTER анаграммасын қамтиды. Академиктер амфораға ойылған «сөз шаршысының» шынымен христиандық артефакт емеспе, оның табиғатын талқылады. Егер олай болса, бұл Ұлыбританиядағы христиандықтың ең ерте мысалдарының бірі болар еді.
It's the first Roman stone inscription to be found in Manchester for 150 years and records only the second known Roman from Manchester The preservation of the stone is remarkable. On top of the stone is a shallow bowl which was used for offerings of wine or blood or perhaps to burn incense.|Norman Redhead
As well as Pagan worship, there is also evidence of early Christian worship. In the 1970s, a fragment of 2nd century "word square" was discovered with an anagram of PATER NOSTER. There has been discussion by academics whether the "word square", which is carved on a piece of amphora, is actually a Christian artefact, if so, it is one of the earliest examples of Christianity in Britain.
Орта ғасырлар
Римдіктер шамамен 410 жылы Британиядан шыққаннан кейін Мамуциум аумағы егіс шаруашылығына пайдаланылды. Неннийге жатқызылатын «Британдықтар тарихы» бойынша, бұл аймақ Британияның 28 қаласының тізімінде көрсетілген.
Өнеркәсіптік революция
Мамуциум Манчестер өнеркәсіптік революция кезінде кеңейген кезде тегістелді. 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың басында форттың оңтүстік-батыс бұрышы арқылы Рочдейл каналын салу және 19 ғасырдың аяғында осы жерде Ұлы Солтүстік темір жолы үшін виадукттер салу, қалдықтарға зақым келтірді және тіпті форттың оңтүстік жартысының бір бөлігін жойды. 20 ғасырдың ортасында тарихшы А. Дж. П. Тейлор Рим қабырғасының сақталған бөлігін "Британиядағы ең аз қызықты Рим қалдықтары" деп атады. Викустың алғашқы қазба жұмыстары 1970 жылдары профессор Барри Джонс басшылығымен жүргізілді, ал форт қабырғаларының ішінара қалпына келтірілуі, қамалдар мен қақпаларды қоса, 1984 жылы ашылды. Қабырғалардың қалыңдығы аралығында болды. Мамуциуммен байланысты викус батыста, солтүстікте және шығыста орналасқан, көп бөлігі солтүстік жағында жатыр. Викус шамамен жапқан, ал форт Мамуциуммен салыстырылатын аумақты жапқан.