Кіріспе

Эмиль Золаның «Еңбек» романы – Эмиль Золаның «Ругон-Маккар» сериясындағы он төртінші романы. Ол алғаш рет 1885 жылдың желтоқсанында «Гил Блас» журналында бөлім-бөлім жарияланып, 1886 жылы Шарпентье баспасында роман түрінде жарық көрген. «The Work» (өнер туындысы) деп тікелей аударылатын атау ағылшын тілінде көбінесе «The Masterpiece» немесе «His Masterpiece» деп аударылады. Бұл – басты кейіпкер Клод Лантьедің өз таланты мен генийін көрсететін ұлы туынды жасау үшін күресін бейнелейді. «Еңбек» – Золаның Поль Сезанмен достығы туралы ойдан шығарылған әңгіме және XIX ғасырдың ортасындағы париждік өнер әлемін өте дәл көрсетеді. Зола мен Сезанн Золаның Плассандарының прототипі болған Экс-ан-Прованста бірге өскен, Клод Лантье осы жерде дүниеге келіп, білім алған. Сезанн сияқты, Клод Лантье де революциялық суретші, оның туындылары дәстүрлі тақырыптарға, техникалар мен бейнелеулерге толы өнерді ұнататын жұртшылыққа түсініксіз болып көрінеді. Клод Лантьеге тән көптеген қасиеттер Клод Моне, Эдуард Мане және, әрине, Поль Сезанн сияқты бірнеше импрессионист суретшілердің өмірінен алынған жиынтық есімдер. Золаның өзінің портретін романшы Пьер Сандоз кейіпінде көруге болады. Осы кітап Сезан мен Золаның достығын қиратқаны үшін көбінесе кінәланады. Өзінің әлеуетін толыққанды іске асыра алмаған жаңашыл суретшінің тағдыры Сезанға жекелей сезім тудырған болуы керек; Сезан романды жібергені үшін Золаға алғыс айтқан хатынан кейін екеуінің арасында хат алмасу тоқтатылған. Роман шамамен 15 жылды қамтиды және 1870 жылы аяқталады. «Еңбек» XIX ғасырдың париждік богемиялық өнер әлемін бейнелеуден бөлек, реализм, натурализм және импрессионизмнің сурет өнеріндегі дамуын зерттейді. Зола заманауи мүсіншілік, әдебиет, сәулет, музыка және журналистика, сондай-ақ өнерді коммерцияландыру мәселелерін де қарастырады. Париж өнер әлемін бейнелеуде Зола нақты өнер қайырмакерлерінен – суретшілерден, жазушылардан, өнер сатушылардан және оның таныстарынан жасалған кейіпкерлерді қосады. «Еңбек» 1886 жылы Эрнест А. Визетелли тарапынан ағылшын тіліне аударылды (2006 жылы Barnes & Noble баспасында қайта басылды); содан бері тағы да бірнеше аудармалар пайда болды. Томас Уолтонның (1957) аудармасы, 1993 жылы «Оксфорд әлемінің классикасы» үшін қайта жөнделгені, ең қолжетімділерінің бірі болып саналады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Суретші Клод Лантье нақты нысандарды нақты орындарда, әсіресе ашық ауада салуды жақтады. Бұл, суретшілердің студияда жұмыс істеп, мифологиялық, тарихи және діни тақырыптарға ден қойған көркемөнер ортасына қарама-қарсы еді. Оның өнер жасау процесі революциялық, және өнер әлемін дүр сілкіндіріп, қалыпты жағдайға қарсы тұруға ниетті, осы көзқарастағы достарының кішкентай тобы бар. Оның ең жақын достары – балалық шақтағы серіктестері Пьер Сандоз, романист және Луи Дюбуш, сәулетші. Зола сияқты, Сандоз ғылымға негізделген отбасы туралы романдық цикл ойластырады, сондай-ақ заманауи адамдар мен күнделікті өмірді де қамтиды. Дюбуш Клодтай батыл емес, ол орта таптың өміріне және буржуазиялық некеге қауіпсіздікпен қарап, дәстүрлі жолды таңдайды. Сандоз да некеге тұрады – махаббат үшін емес, тұрақтылық үшін және өзі жазған нәрсені жақсырақ түсіну үшін. Академияның жылдық көрмесінде жаңа суретшілерді танымал, белгілі, дәстүрлі суретшілердің пайдасына ығыстыруға байланысты көркемдік қауымдастықтағы наразылық, қабылданбаған суретшілер үшін «Қолданбағандар көрмесін» құруға әкеледі. Клодтың суретінен артық қызығушылық тудыратын немесе сынға ұшыраған сурет болған жоқ. «Ашық ауа» (Plein Air) деп аталатын ол сурет алдыңғы жағында жалаңаш әйелдің бейнесін, ал фондық бөлігінде екі жалаңаш әйел бейнесін, ал алдыңғы жолда көрерменге арқасымен бұрылған толық киінген еркекті бейнелейді. (Зола 1863 жылғы нақты «Қолданбағандар көрмесінде» қызу пікір-таластар тудырған Эдуард Манедің «Шөбіндегі түскі ас» туындысын әдейі еске алады.) Клод бала кезінен сүйіп келген «Ашық ауа» атмосферасын көбірек сезіну үшін және жаңа шедеврлер жасау үшін елге көшіп кетеді. Оған Кристин Халлегрейн ілесіп келеді, ол Клодтың жалаңаш суреті үшін модель болған еді, және олардың ұлы дүниеге келеді. Клод көп сурет сала алмайды және көңілі күйзеліске толады. Оның денсаулығы үшін Кристин оны Парижге қайтуға көндіреді. Клод үш жылдың ішінде үш суреті Салоннан қабылданбады, содан кейін ол Сите аралының керемет көрінісін көреді. Ол осы көрініске құмарланып, шедеврін салу үшін үлкен холст құрайды. Ол өз идеяларын сәтті жүзеге асыра алмайды немесе оларды мағыналы тұтас құрамаға біріктіре алмайды. Ол үйлесімсіз элементтерді (мысалы, жалаңаш әйелдің бейнесін) қоса бастайды, барлық жұмыс сәтсіздікке ұшырағанша қайта өңдеп, қайта бояйды, содан кейін қайтадан бастайды. Оның шедеврін жасай алмауы оның күйзелісін күшейтеді. Достар тобының ыдырауы оның психикалық күйінің нашарлауына әсер етеді, сондай-ақ оның бір әріптесінің табысы да, ол «Ашық ауа» мектебін қабылдап алып, оны сын мен қаржылық табысқа жеткізеді. Соңында үйленген Кристин суреттің, әсіресе жалаңаш суреттің, оның жанын жойғанын көреді. Ұлы қайтыс болған кезде Клод өлген адамның суретін салуға шабыт алады, ол Салонмен (көптеген саяси маневрлерден кейін) қабылданады. Сурет тақырыбы мен орындалуы үшін сындарға ұшырайды, ал Клод қайтадан үлкен пейзажын салуға кіріседі. Кристин оның маңдай-тесігіне еніп, ақымақтыққа бой алдырғанын бақылайды. Соңғы әрекеті ретінде оны өнерден және армандаған шедеврінен босатуға жасалған тырысқандық әсер етеді, бірақ соңында Клод өзінің құрылыс қабырғасынан ілініп өледі. Оның жерлеу рәсіміне ескі достарынан тек Сандоз және Бонгранд қатысады, ол Клодтың генийін танып, оны дамытуға көмектескен көркемдік қауымдастықтың қартөресі еді.

Рюгон-Макварттың басқа романдарымен байланысы

Клод Лантье (1842 жылы туған, Гервеза Маккарт пен Огюст Лантье ұлы) алғаш рет бала кезінде «Ругон әулеті» романында қысқаша таныстырылады. «Ассаммуар» романында ол ата-анасымен бірге Парижге келеді, бірақ өнерлік дарынын мойындаған жергілікті демеушінің көмегімен Плассанға қайта оралады. «Паристің ішкі жағы» романында Клод Парижге оралып, Les Halles базар алаңында шынайы сурет салу тақырыптарын іздеп жүргенін көруге болады. Золаның «Ругон-Маккар» романдарына арналған жоспары – Екінші француз империясы кезеңінде тұқым қуалаушылық пен ортаның бір отбасыға қалай әсер ететінін көрсету болды. Клод – алкоголиктердің ұлы (және немересі) және олардың өзін-өзі жоюға бейімділігін мұраға алады. Клодтың арғы әжесі Аделаида Фуке (Диде әпкесі) ұрпақтарының барлығы қазіргі кезде мінез-құлқының бұзылуы деп аталатын мәжбүрліктің белгілерін көрсетеді. Клодта бұл өнерге деген тоқталмайтын ұмтылысында көрінеді. Клодтың ағалары – Жак Лантье («Адамдық жануар» романынан), қылмыскерге айналған локомотив жүргізушісі және Этьен Лантье («Жер асты» романынан), революционер және кәсіби одақ агитаторы болған шахтер. Олардың жарты қарындасы – әйел сатушы Анна (Нана) Купео («Нана» романынан). Клодтың ұлы Жак та «Шығарма» романында фигуралайды, оның өлімі ата-анасының немқұрайдылығынан туындаған. Онда Зола энергия мен табиғи шығармашылықты басудың салдары қандай болатынын көрсетеді.

Тарихи негіз

Кітапта бірнеше автобиографиялық деректер бар. Жас журналист болған кезде Зола өнер туралы көптеген мақалалар жазды және сурет салудың жаңа тәсілдеріне қатты қызығушылық танытты. Ол Эдуард Мане шығармаларының ерте жақтастарының бірі болды. Қазіргі заманды бейнелейтін отбасылық әңгіме жазуға ниеттенген жас жазушы Сандоз кейіпкері автордың өзінің портретіне ең жақын. Басқа кейіпкерлердің, соның ішінде Клод Лантиенің негізі бұрыңғырақ. Клод көбінесе Сезаннға негізделген деп есептелсе де, импрессионист суретшілер Эдуард Мане мен Клод Моне де басқа мүмкін көздер ретінде жиі айтылады. (Шындығында, Клод Лантиенің кітаптағы алғашқы суреті Маненің «Le déjeuner sur l'herbe» картинасына негізделген.) Роман 1886 жылы жарық көргеннен кейін жазылған хатында Клод Моне (Сезанн мен Манемен таныс болған) өзінің де, әріптес суретшілерінің де кейіптерін танымағанын мәлімдеді. Автордың өмірі мен роман арасындағы басқа да параллельдер: Лантиенің қайтыс болған баланың суреті Моненің қайтыс болған Камильдің (оның бірінші әйелі) портретіне ұқсас, Лантиенің Монеге ұқсас мобильді студиялар туралы идеясы және Фаджероль мен Мане арасындағы шала байланыстар. Кітапта «Ашық ауа» мектебі Лантиенің алғашқы аталған суретінің атынан алған. Шын мәнінде, импрессионистер өздерінің атын Моненің 1874 жылғы «Күннің шығысы» картинасынан алған. «Ашық ауа» (Plein air) және импрессионизм сыншылар мен қысым көрсетушілер берген қарапайым атаулар болды.