Кіріспе

Бахрейннің қауіпсіздік заңы

1971 жылы Бахрейннің британдық тәуелсіздіктен шығуынан кейін, Бахрейн үкіметі 1973 жылы елдің алғашқы ресми Конституциясы қабылдалысынан кейін көп ұзамай, 1974 жылғы Мемлекеттік қауіпсіздік заңы арқылы ұзақ саяси қысым саясатын бастады. Мемлекеттік билікке қарсы күшті наразылықтар Әмір Иса бин Салман Әл Халифаның Ұлттық Ассамблеяны таратуына және 2001 жылға дейін Конституцияның күшін тоқтатуына әкелді. 1974 жылғы Мемлекеттік қауіпсіздік заңы – Бахрейн үкіметінің 1974 жылдан 2001 жылға дейін саяси толқуларды басу үшін пайдаланған заңы. Осы кезеңде адам құқықтарының ең ауыр бұзушылықтары мен азаптаулар орын алған деп есептеледі. Мемлекеттік қауіпсіздік заңы мемлекеттік қауіпсіздікке қатысты қылмыстар үшін адамдарды сотсыз үш жылға дейін қамауға алу және түрмеге жабуға мүмкіндік беретін шараларды қамтыды. 1974 жылғы Заңға жасалған кейінгі Жарлық Мемлекеттік қауіпсіздік соттарын құруға шақырып, еріксіз тұтқындау мен азаптау практикасына жағдай жасады. Бахрейндегі адам құқықтары жағдайының нашарлауы 1990 жылдардың ортасында (қараңыз: Бахрейндегі 1990 жылдардағы көтеріліс) ең жоғары деңгейге жеткені хабарланды, онда мыңдаған ерлер, әйелдер және балалар заңсыз түрде қамауға алынды, тұтқындарға азаптау және қатыгездікпен қарау туралы хабарлар тіркелді, ал сот процестері халықаралық стандарттарға жетпеді. Human Rights Watch және Amnesty International сияқты халықаралық құқық қорғау ұйымдарының мәліметтері бойынша, Мемлекеттік қауіпсіздік заңының күшімен жүзеге асырылған 25 жылға жуық уақыт бойы саяси тұтқындарды жүйелі түрде азаптауға және адам құқықтарын кеңінен бұзуға мүмкіндік берді. 2001 жылы Бахрейннің қазіргі мемлекет басшысы, король Хамад бин Иса Әл Халифа заңды жойды және ұлттық референдумнан кейін Бахрейнді конституциялық монархия деп жариялады.

1-бап

Егер адамның елдің ішкі немесе сыртқы қауіпсіздігіне, мемлекеттің діни және ұлттық мүдделеріне, оның әлеуметтік немесе экономикалық жүйесіне қайшы келетін, немесе халық пен үкімет арасындағы, мемлекеттің түрлі мекемелері арасындағы, халықтың топтары арасындағы, немесе бүлікшіл үгіт-насихат тарататын немесе атеистік қағидаларды таратумен айналысатын ұйымдарда жұмыс істейтіндер арасындағы қарым-қатынастарға әсер ететін немесе әсер етуі мүмкін болып саналатын бүлікшілдік әрекеттер жасағандығы, мәлімдемелер жасағандығы, қызмет атқарғандығы немесе ел ішінде немесе сыртында байланыстарға қатысқандығы туралы нақты дәлелдер болса, Ішкі істер министрі сол адамды қамауға алуға, Бахрейннің түрмелерінің біріне қамауға жіберуге, оны, оның тұрғын үйін және жұмыс орнын тінтіп қарауға, сондай-ақ дәлелдер жинау және тергеуді аяқтау үшін қажет деп санайтын кез келген шараны қолдануға құқылы. Қамауда ұстау мерзімі үш жылдан аспауы тиіс. Тінтіп қарау және бірінші абзацта қарастырылған шаралар тек сот шешімі бойынша ғана жүзеге асырылуы мүмкін. Бірінші абзацтың ережелеріне сәйкес қамауға алынған адам қамауға алу туралы шешім орындалған күнінен бастап үш ай өткен соң, Жоғарғы саяси сотқа шағымдануға құқылы. Шағымды қабылдамау туралы шешім шығарылған күннен бастап әр алты ай сайын шағымды қайта қарауға болады.

2-бап

Сот отырыстары әрқашан жабық есіктердің артында өтеді және оларға тек айыптау тарапы, шағымданушы және оның өкілі ғана қатыса алады. Отырыстар Жоғарғы апелляциялық соттың бас кеңсесінде өткізіледі. Егер Сот ел қауіпсіздігін қамтамасыз ету немесе қоғамдық мүдделерді ескеру үшін қажет деп шешсе, олар Манама қаласының ішінде немесе одан тыс жерде де өткізілуі мүмкін.

4-бап

Егер ұсталған адам бірінші бапта белгіленген тәртіппен шағымданудан бас тартса, прокуратура шағымдану мерзімі ішінде құжаттарды тиісті сотқа жіберіп, қамау шарасын сақтау туралы өтініш береді.

5-бап

Ішкі істер министрі осы заңның қағидаларын қолдану нәтижесінде бұрын қамауға алуға бұйрық берілген адамды кез келген уақытта босатуға бұйыра алады. Қамауға алынған адам, кез келген жағдайда, бірінші бапта көрсетілген үш жылдың соңғы күнінде босатылуға тиіс.

6-бап

No 1 қоғамдық қауіпсіздік бұйрығына сәйкес қамауға алу туралы бұйрық бойынша белгіленген түрмелерге жіберілген барлық адамдар осы заң бойынша қамауда деп есептеледі және оларға шағымдану мерзімдері қолданылады; олар осы заң күшіне енген күннен бастап шағымдануға құқылы.

7-бап

1965 жылғы Қоғамдық қауіпсіздік туралы заң, 1965 жылғы 22 сәуірде жарияланған Декларация және №1 Қоғамдық қауіпсіздік туралы бұйрық осымен күштен шығарылады.

Тарих

Бахрейн мемлекеті 1971 жылы британдықтардан толық тәуелсіздік алып, оған әмір Иса бин Салман Әл-Халифа басшылық етті. Әл-Халифалар – көбінесе шииттерден тұратын халықты билеген сүнни азшылықты құрады. 1972 жылы әмір елдің алғашқы конституциясын қабылдау үшін Конституциялық Ассамблея құруға шақыратын жарлық шығарды. 22 мүшеден тұратын ассамблея 1973 жылғы маусымда конституцияны аяқтады, ол сол жылдың қараша айында 30 мүшеден тұратын Ұлттық жиналысты құруды және жалпыұлттық сайлау өткізуді көздеді. Әл-Халифа отбасы мен азаматтық қоғамның түрлі күштері арасындағы саяси келісім екі жылдан кейін бұзылды. Ұлттық жиналыстың қызметі қысқа ғана болды, ол 1975 жылы әмірдің Мемлекеттік қауіпсіздік шаралары туралы заңды (Мемлекеттік қауіпсіздік заңы) ратификациялаудан бас тартқандықтан күштеп таратылды. Бұл заң Бахрейннің ішкі немесе сыртқы қауіпсіздігіне қауіп төндіретін, нақты айқындалмаған «әрекеттерімен» немесе «мәлімдемелерімен» күдіктелген кез келген адамды сотсыз үш жылға дейін қамауға және ұстауға мүмкіндік берді. Ұлттық жиналыстың таратылу себебін сұрағанда, ақпарат министрі Мұхаммед Ибрагим әл-Мутауаа «ол үкіметтің жұмысын қиындатты» деп жауап берді және «бізге қажет болған кезде, қоғамымыз бен дамуымызға оңтайлы болғанда» оны қайта құруға болатынын айтты.

Содан кейін Ұлттық жиналыстың жаңа сайлаулары өткізілмеді және ол 2001 жылға дейін 27 жыл бойы таратылып тұрды. Бұл жылы әмірдің мұрагері, қазіргі Бахрейн королі Хамад бин Иса Әл-Халифаның басшылығымен жаңа конституция әзірленді. Әмірдің Ұлттық жиналыстан бақылаусыз билігі оған Әл-Халифа отбасының мүшелерін Бахрейн үкіметіндегі маңызды саяси лауазымдарға тағайындауға, оның ішінде Премьер-министрге, Ішкі істер, Қорғаныс, Сыртқы істер және Әділет министрлеріне еркіндік берді. Саяси партияларға тыйым салынды, ал конституция негізгі адам құқықтарын кепілдесе де, конституцияның билігін әлсірететін жаңа жарлықтар сөз, дін, баспасөз бостандығын, қоғамдық және жеке жиналыстар өткізу құқығын және бостандығынан айырылған адамдардың құқықтарын шектеді. Мемлекеттік қауіпсіздік заңы және 1976 жылғы №7 Әмири жарлығы Мемлекеттік қауіпсіздік сотын құрды, онда тиісті сот процесінің кепілдіктері жоқ еді.

Саяси және азаматтық бостандықтарды жою

Бахрейннің бұрынғы үкіметі ұлттық конституцияны қайта орнату және Ұлттық Ассамблеяны қайта шақыру талаптарын көтерген азаматтарға қарсы жүйелі түрде адам құқықтарын бұзу үрдісін қалыптастырды, екеуі де Мемлекеттік қауіпсіздік заңы бойынша таратылған. Тәртіпсіз тұтқындау, қысыммен алынған «мойындаулар», сотқа дейінгі қамау, әділетсіз сот процестері және заңмен қарастырылған өлім жазасы қолданылуы кең таралған, әсіресе Бахрейннің шиит халқы арасында. 1976 жылы Бахрейн үкіметі 1973 жылғы Конституциямен қорғалған көптеген азаматтық бостандықтар мен саяси құқықтарды жойған және зорлықсыз саяси қызметтің кең ауқымын қылмыстық қылған жаңа қылмыстық кодексті қабылдады. Келесі екі онжылдық ішінде саяси және азаматтық құқықтарды одан әрі шектеуге бағытталған көптеген жарлықтар шығарылды. Бахрейн азаматтары үкімет тарапынан жаушылық немесе сынды білдірген жағдайда, айыптаусыз немесе сотсыз іздеуге және қамауға түсуі мүмкін. Бахрейн азаматтарымен ішкі және сыртқы барлық байланыстар бақыланды, саяси партиялар мен ұйымдарға тыйым салынды, жиналыс еркіндігіне рұқсат алу қажет болды, ол сирек берілді, ал баспасөзді үкімет ішкі саяси материалдарды цензуралау арқылы немесе Бахрейннің көрші елдерін атау арқылы бақылады. Иран үкіметімен байланысы бар халықаралық террористік ұйымдар мен экстремистік топтарға қатысы бар деген күдікпен азаматтарға қарсы айыптаулар көбейді. Бахрейн үкіметі діни шиеленісті Иранның қолдауымен Хезболланың белсенділерінің қызметі деп үнемі жоққа шығарды. Бахрейннің шиит қауымының мүшелері бейбіт наразылықтарда және жерлеу рәсімдері сияқты себепсіз жиналыстарда жүйелі түрде мақсатқа алынды. Билік көтерілістерді басуға тырысқан қатыгездік, көпшілікті тарату үшін тікелей оқтарды жиі қолданумен және қарусыз азаматтардың қаза болуымен сипатталды. 1991 жылғы Персы шығанағы соғысынан кейін жақсарған адам құқықтарының жағдайы елден кеткен бірнеше азаматтың Бахрейнге оралуына және Бахрейндегі төңкеріс әрекетіне қатысқан деген айыппен сотталған кем дегенде жиырма тұтқынның босатылуына мүмкіндік берді. Алайда, бұл кезең қысқа болды, себебі саяси және азаматтық құқықтардың жоқтығына байланысты наразылық кеңінен тарады және үкімет әрекетсіз қалды. 1993 жылдың қаңтарында демократиялық құқықтарды қалпына келтіру мәселесін талқылауға шақыратын петицияға жетекші сунниттік және шииттік тұлғалар қол қойып, Әмірге жіберді, бірақ ол теріс жауап алды. Осы петициядан екі ай бұрын Әмір 30 мүшесі үкімет тағайындайтын және заң шығару өкілеттігі жоқ «Меджлис әл-Шураны» (Жоғарғы палатаны) құруға шақырды. Кеңес бүгінге дейін Бахрейннің атқарушы билігі құрамында жұмыс істейді, онда мүшелер тағайындалады және парламенттің жоғарғы палатасы ретінде белгілі бір функционалдық рөл атқарады. 1994 жылдың желтоқсанында наразылық білдірушілер демократиялық құқықтарды қалпына келтіруді және Ұлттық Ассамблеяны қайта шақыруды талап етіп көшелерге шықты. Бахрейн үкіметі талаптарды елемеді және адам құқықтарын кеңінен бұзу арқылы саяси өзгерістерге шақыруды тоқтатты. 1994 жылдың желтоқсаны мен 1995 жылдың қазаны аралығында он ай ішінде мыңдаған ерлер, әйелдер және балалар (тоғыз және он жастағылар да бар) Мемлекеттік қауіпсіздік заңы бойынша негізсіз айыптаулар бойынша ұсталды. Кем дегенде 100 адам айыпталып, түрмеге жабылды, ал бір жағдайда өлім жазасына кесілді. Екі тұтқын полиция күзетінде қайтыс болды. Полиция күштері мен тәртіпсіздікке қарсы полиция наразылық білдірушілерге қарсы күш қолданып, көпшілікті тарату үшін зорлық қолданды. 1995 жылға қарай Бахрейн азаматтарының он адамның өлімі соттан тыс өлім жазасына кесілгенін көрсететін жағдайлар расталды, ал кем дегенде жиырма Бахрейн азаматы елге оралуға тырысқанда елден шығарылды немесе кіруге рұқсат берілмеді. Бахрейн үкіметі тұтқындалған адамдардың есімдерін немесе олардың қайда ұсталғанын жарияламады. Бұл адамдардың көпшілігіне тұтқында болған кезде қорғаушы адвокаттарға немесе отбасы мүшелеріне қол жеткізуге рұқсат берілмеді және олар мемлекеттік қауіпсіздік сотында жеке сот отырысында сотталды, онда тиісті сот процесінің қорғауы болмады. Үкімет осы және басқа да мәлімдемелерді растайтын ешқандай дәлел ұсынбады, олар Бахрейннің ішкі істеріне шетелдік араласуды ішкі шиеленістің себебі ретінде немесе биліктің саяси тәртіпсіздікті басқару тәсілін негіздеу ретінде көрсетті. Сонымен қатар, азаптау актілерін мақұлдаған адамдар осы актілер үшін жазаланбағаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Қазіргі үкімет бұрынғы конституция бойынша жасалған қылмыстар үшін жазасыздықтан сақтайтын кешірім жарлығын қабылдады. Бүгінгі күнге дейін азаптау немесе нашар қарым-қатынас жасады деген күдікпен ешкім сотталған жоқ, тіпті Бахрейнде 1980-жылдар мен 1990-жылдардағы азаптау практикасы жақсы құжатталған.

Әмірдің өлімі және Мемлекеттік қауіпсіздік туралы заңның жойылуы

1999 жылы шейх Иса бин Салман Әл-Халифаның қайтыс болуынан кейін оның ұлы шейх Хамад бин Иса Әл-Халифа әмір ретінде таққа отырды. Таққа отырғаннан кейін көп ұзамай шейх Хамад демократиялық реформалардың жаңа дәуірін бастады және 2000 жылдың қарашасына қарай Бахрейнді екі жыл ішінде мұрагерлік әмірліктен конституциялық монархияға айналдыру жоспарын әзірлеу үшін комитет құрды. Нәтижесінде "Ұлттық әрекеттер хартиясы" 1974 жылы Парламент таратылғаннан бері елдегі алғашқы толыққанды референдумда Бахрейн халқына ұсынылды, онда сайлаушылардың 98,4% осы хартияны мақұлдады. 2001 жылдың 5 ақпанында шейх Хамад Бахрейнде немесе шетелде тұтқындалған, айыпталған немесе сотталған, мемлекеттік қауіпсіздікке қарсы қылмыс жасады деген айыппен барлық саяси тұтқындарға кешірім берілген Амнистия жарлығына қол қойды. Амнистия жарлығы қауіпсіздік режимі кезінде саяси және қауіпсіздік істеріне қатысқан барлық азаматтарға қудаланбастан Бахрейнге оралуға мүмкіндік берді, нәтижесінде жүздеген адам елге қайта оралды. 2010 жылдың 21 қазанында Бахрейн үкіметі 2001 жылдан бері терроризмге немесе мемлекеттік қауіпсіздікке қатысты істерге қатысқан деген айыппен 2639 адамға кешірім берілген 43 жарлық шығарылғанын хабарлады. 5 ақпандағы Амнистия заңы күшке енгеннен кейін шейх Хамад әкесі билік құрған кезеңде қабылданған Мемлекеттік қауіпсіздік заңы мен Мемлекеттік қауіпсіздік сотын ресми түрде жойды. Бір жыл өткен соң, 2002 жылдың ақпан айында ұлттық референдумнан кейін шейх Хамад Бахрейнді конституциялық монархия деп жариялады және өзінің атағын әмірден патшаға өзгертті. Бұл хабарлама жарияланғаннан бері жүздеген жас жігіттер мен 23 көрнекті азамат, оның ішінде төрт шиит дін қызметкері, жалған ақпарат тарату, зорлық-зомбылыққа итермелеу, терроризмге шақыру немесе үкіметті құлатуды жоспарлау айыбымен парламент сайлауына бірнеше апта қалғанда тұтқындалды. Тәуелсіз бақылаушылар тұтқындалғандарға қатысты азаптау туралы айыптаулардың сенімділігіне күмәнданбайды және үкіметтің қарсылықты құлатуға тырысып жатыр дегенді растайтын ешқандай дәлелі жоқ екенін, сондықтан шамадан тыс әрекет етіп жатыр деп санайды. 2010 жылдың тамызында "The Economist" журналында жарияланған мақалада былай делінген: "Секталық шиеленістің күшеюі, наразылықтарға үкіметтің асыра реакциясы және, әсіресе, шииттер басымдылық ететін оппозициялық партияларды ашық қудалау Бахрейннің жас, бірақ шектеулі демократия ретіндегі беделін түсіріп тастауда".