Кіріспе

Пәкістан армиясының 4-ші бас қолбасшысы генерал Мұхаммед Мұса Хан (20 қазан 1908 – 12 наурыз 1991) – Пәкістанның жоғары әскери шенеунігі, 1958 жылдан 1966 жылға дейін президент Әйүп Хан басшылығымен Пәкістан армиясының 4-ші бас қолбасшысы болды. Армияның бас қолбасшысы қызметінен кейін ол саясатқа қатысты. Британдық Үндістан армиясында екінші лейтенант болып бастаған Хан, Екінші дүниежүзілік соғыста одақтастардың күші ретінде Бирма және Солтүстік Африкадағы әскери науқандарда өзгеше көзге түсті. 1947 жылы Үндістанның бөлінуінен кейін ол Пәкістан Доминионын таңдап, әскери қызметін жаңа құрылған Пәкістан армиясына ауыстырды. 1947-1948 жылдардағы Бірінші Кашмир соғысында ол Үндістанға қарсы бригадаға жетекшілік етті және 1958 жылғы төңкерістен кейін армияның бас қолбасшысы болды. Хан 1965 жылы Үндістанмен болған Екінші Кашмир соғысы кезінде Пәкістан армиясын басқарғанда бүкіл Пәкістан бойынша танымал атанды. 1965 жылғы соғыстан кейін Хан зейнетке шығып, ұлттық саясатқа қатысты, содан кейін 1966 жылдан 1969 жылға дейін Батыс Пәкістанның губернаторы болып тағайындалды. 1985 жылы ол Белуджистанның губернаторы болып тағайындалды және 1991 жылы қайтыс болғанға дейін осы қызметте болды.

Ерте өмір

Мұса 1908 жылғы 20 қазанда Британдық Үндістанның Балучистан аймағындағы Кветта қаласында хазара ұлтының отбасында дүниеге келді. Оның отбасы Жағори хазара тайпасының Санг-е Маша әкімшілігінің сардары (басшысы) болған, ал Мұса – оның әкесі Яздан Ханның үлкен ұлы. Яздан Хан жергілікті хазара тайпасының басшысы және ол өзінің атасы, Жағори, Газниден шыққан хазара ақсақалы Шер Али Ханның ұрпағы еді.

Ерте әскери мансап

Мектеп бітіргеннен кейін 1926 жылы ол Жаван ретінде Британдық Үндістан армиясына қабылданып, кейіннен науқас сержант (Найк) шеніне көтеріліп, 4-ші Хазара пионерлеріне қосылды. 1932 жылдың қазан айында ол Дехра-Дундағы Үндістан әскери академиясына (ҮӘА) кадет ретінде қабылданды. ҮӘА-ның алғашқы түлектері, "Пионерлер" деп белгілі болған, сонымен қатар Үндістанның алғашқы фельдмаршалы Сэм Манекшоу және Бірма армиясының болашақ бас қолбасшысы Смит Данды да тәрбиеледі. Ол өте жақсы спортшы екені айтылады және хоккей ойнаған. Үндістан әскери академиясында оқыған кезінде Мұса алғашқы кадеттер тобының құрамына ілікті. "Пионерлер" деп аталған оның курсы сонымен қатар Бірма мен Үндістанның болашақ армия басшылары Смит Дан мен Сэм Манекшоуды да даярлады. 1947 жылы Пакистан құрылғаннан кейін Британдық Үндістанның бөлінуі кезінде ол Пакистанды таңдап, Пакистан армиясына штаб офицері болып қосылды.

Кейінгі әскери мансап

1950 жылдары Мұсаның басқарушылық қызметтеріне Шығыс Пәкістанның атқыштар корпусының командирі лауазымы, сондай-ақ 1951 жылы Шығыс Пәкістанның Дакка қаласында 14-ші жаяу әскер дивизиясының GOC (дивизия командирі) қызметін атқарған. Оның жоғарылауы Пәкістан армиясының үш ең жоғары шенді офицерін – генерал Адам Ханды, генерал Шер Али Хан Патудиді және генерал Латиф Ханды басып өтуімен қатар жүрді, олардың барлығы Сандхерст академиясының түлектері еді. Президент Әйүп азаматтық үкіметті басқарған кезде әскери мәселелерді генерал Мұсаға жүктеді. 1960 жылы ол Пәкістан хоккей федерациясының президенті болып тағайындалды және 1966 жылы зейнетке шыққанға дейін осы қызметте болды. Ол президент болған кезеңде хоккей командасы 1960 жылы Римде өткен жазғы Олимпиада ойындарында Үндістан хоккей командасынан алғашқы алтын медалін жеңіп алды.

Баджаур жорығы

1960 жылдың қыркүйегінде Ауғанстанның әскери қызметкерлері, жергілікті тайпа өкілдері кейпінде, Пәкістанның Солтүстік-Батыс Шекаралық провинциясына (қазіргі Хайбер-Пактунхва) шекараны бұзуға кірісті. Мақсаты – паштун халқы қоныстанған аймақты басып алу үшін жергілікті көтеріліс ұйымдастыру. Генерал Муса басшылығымен, Пәкістан әскері, жергілікті паштун тайпалары және Пәкістан Әуе Күштерінің қолдауымен 1961 жылы ауғандарды кері тарттырып, көптеген ауған сарбаздарын тұтқынға алды.

1965 жылғы соғыс

1964 жылы ол Сыртқы істер министрі Зұлфиқар Әли Бхутто басқаратын Сыртқы істер министрлігі зерттеген жасырын операция туралы білді және жасырын әрекеттер мен әскери қолдау арасында байланыс болмағандықтан бұл операцияға қарсы пікір білдірді. Генерал Мұсаның бұл көзқарасын Президент Әйүп Хан да қолдады, алайда соғыс 1965 жылы басталды. Үнді армиясы Кутчтың Раннасына жылжығаннан кейін генерал Мұса 12-ші дивизияны Үнді армиясына жауап ретінде жылжытуға бұйрық берді. Басшылықты ауыстырудың нәтижесінде болған сәтсіздік туралы генерал Мұса өзіне берілген өкілеттікке қарамастан, қолбасшы мен штабты таңдауға уақыт болмағанын түсіндірді. Оның қару-жарақ, артиллерия және әуе күшімен қамтамасыз етілген классикалық окоп әдісіне негізделген стратегиясы тактикалық тұрғыдан күшті және сәтті болды, себебі ол Үнді армиясының шабуылын тоқтатты, бірақ 1965 жылы КСРО-ның делдалымен жасалған бейбіт келісімге қол қойған ел ретінде саяси тұрғыдан сәтсіз аяқталды. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін генерал Мұса Яхья Ханды Бас қолбасшы етіп ұсынбады және Яхья Ханның аты Президент Әйүп Ханға жіберілген ұсыныстар тізіміне енбеді; дегенмен генерал Мұсаның орнын Бас қолбасшы ретінде генерал Яхья Хан басты. 1965 жылғы Үндістанмен болған соғыс туралы генерал Мұса өз пікірлерін және куәліктерін Пәкістан армиясының әскери тарихына арналған екі кітабында жариялады: біріншісі – «Менің нұсқам: Үндістан-Пәкістан соғысы, 1965», екіншісі – «Жауынгерден генералға: Пәкістандық сарбаздың естеліктері», соңғысы негізінен оның өмірбаяны болды.

Зейнетақы мен саясат

1966 жылы зейнетке шыққан кезде генерал Мұса белгілі және халыққа танымал әскери тұлға болды, осының нәтижесінде президент Әйүп Хан оны Батыс Пәкістанның губернаторы етіп тағайындады. Осы тағайындау туралы жаңалықты Батыс Пәкістан халқы ынтамен қарсы алды. 1969 жылдан 1984 жылға дейін ол әскери зейнетақы алып, Карачиде тұрды. 1988 жылы өткен жалпы сайлаудан кейін губернатор Мұса сол кездегі бас министр Зафарулла Хан Джамалидің кеңесімен провинциялық мәжілісті даулы түрде таратып жіберді. Бірақ Белуджистан Жоғарғы соты губернатордың бұл әрекетіне қоғамдық наразылық білдіргеннен кейін провинциялық мәжілісті қайта қалпына келтірді.

1965 жылдан кейінгі соғыс

1965 жылы Үндістанмен болған соғыс туралы генерал Мұса екі кітабында өз пікірлерін және куәліктерін келтірді: біріншісі – «Менің нұсқам», екіншісі – «Жаяу әскерден генералға дейін: Пәкістандық сарбаздың естеліктері», сонымен қатар ол өзінің автобиографиясы болды. 1965 жылғы соғыста армияға басшылық еткен генерал Мұхаммед Мұса «Менің нұсқам: 1965 жылғы Үндістан-Пәкістан соғысы» еңбегінде 6 қыркүйекте 1965 жылы Үндістанды таң қалдырған ГКК-дегі оқиғалардың қалай дамығанын, Бас қолбасшы және Жоғары Бас қолбасшы, фельдмаршал Аюб Ханның рөлін баяндады.