Кіріспе
Арканзас штатының Бакстер округінде орналасқан Норфорк бөгеті АҚШ-тың Арканзас штатындағы Солтүстік саласы өзенін тоғатып, Норфорк көлін құрайды. Үлкен су қоймасын АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы күтіп бағдайлайды және Арканзас штатының Бакстер, Фултон округтері мен Миссури штатының Озарк округтеріне дейін созылады. Бөгет Арканзас штатының Бакстер округіне қарасты Салесвилл қаласында, Озарк тауларында орналасқан. Арканзас тас жолының 177-жолы (AR 177) бөгеттің үстінен көл арқылы өтеді. Көлде кемпинг, жаяу серуендеу, пикник, жүзу, қайықпен жүзу және су шаңғысымен айналысу үшін жабдықталған 19 демалыс паркі бар. Норфорк көліндегі саудалық кемежайларда қайықтар, моторлар, суға түсу құралдары және көлдегі турларға жетекшілік ететін адамдар бар.
Norfork Dam impounds the North Fork River in the U. S. state of Arkansas, creating Norfork Lake. The large reservoir is maintained by the United States Army Corps of Engineers and spans Baxter County, Arkansas, Fulton County, Arkansas and Ozark County, Missouri. The dam is located in the city of Salesville in Baxter County, within the Ozark Mountains. Arkansas Highway 177 (AR 177) crosses the lake atop the dam. There are 19 recreational parks on the lake that provide places for camping, hiking, picnicking, swimming, boating, and water skiing. Commercial docks on Norfork Lake provide boats, motors, diving equipment, and guides to the lake.
Басталуы
1902 жылы Маунтин-Хоум коммерциялық клубы аймақты кен өндірушілерге таныстырып, осы аймақтың электр энергиясын өндіруге арналған бөгеттер салуға қолайлы екенін ұсынды. «Дикси Электр Компаниясы» және «Уайт Ривер Электр Компаниясы» сияқты бірнеше ұйымдарға франшиза берілді және олар Солтүстік Арканзастағы, соның ішінде Уайт Ривердегі әртүрлі өзендерде бөгеттер салуға қолайлы жерлерді зерттеді. 1927 жылғы су тасқынынан кейін су тасқынын бақылау өте қажет болды, бірақ зерттеу аяқталып, Конгреске ұсынылған кезде ел Ұлы депрессияның ауыртпалығына тап болды және қаржы жетіспеді. Бірақ 1938 жылы Федералдық энергетикалық комиссия үкімет Ақ өзен бассейнінде су тасқынын бақылауды зерттеген кезде жекеменшік лицензияларды күштен шығарды. Норфорк бөгеті болатын жобаға сәйкес, АҚШ 62-ші тас жолы (US 62) су деңгейі жоғары болған кезде суға батуы мүмкін еді, ал Корпус осы кезеңдерде паром қызметін ұсынды. 1938 жылы Арканзас штатының 3-ші округінің өкілі болу үшін Клод Фуллерді жеңген Клайд Т. Эллис Теннесси өңірінің Арканзастағы кіші нұсқасын көздеді. Эллис Норфорк бөгетін жеке жобасы етіп, 1941 жылдың көктемінде құрылыс басталғанға дейін оны үшін күресті. Ол арзан гидроэлектр энергиясын ұсынуға уәде беріп сайлауда жеңіске жеткендіктен, бөгеттер өнеркәсіпті дамытып, аймақты депрессиядан шығарады деп үміттенді. Эллис Норфорк бөгеті салынса, басқа бөгеттер де салынады деп сенді. Бөгет құрылысына рұқсат беру 1938 жылғы Су тасқынын бақылау туралы заңның бір бөлігі ретінде қарастырылды. Норфорк бөгеті – Ақ өзен бассейнінде су тасқынын бақылау үшін салынған алты бөгеттің бірі болжалды. Кейіннен 1941 жылы заңға Bull Shoals және Table Rock та қосылды.
Электр энергиясын өндіру
Электр энергиясын өндіру бастапқыда Норфорк бөгеті жобасының мақсатына кірмеген. Дегенмен, бұл Бакстер окруғы және айналасындағы аймақ тұрғындары үшін қабылдауға келмейтін жағдай болды. Аймақтың сирек қоныстанғандығы жеке компаниялардың кең ауқымды электр желілеріне инвестиция жасауын қиын етті. Бөгет электр энергиясын өндірмесе, аймаққа электр жеткізілуіне көп уақыт кетпеуі мүмкін деп есептелді. Көптеген азаматтар экономиканы дамытуға бағытталған кез келген мемлекеттік жобаны қолдайтын болса, аймақтан келген үлкен делегация Арканзас штатының Харрисон қаласында бас қосып, жоба мақсатына электр энергиясын өндіруді қосуды талап етті. Бакстер округының делегациясы гидроэлектр станциялары болмаған кез келген бөгетке қарсылық білдіретін қаулы қабылдауды жоспарлады. Электр энергиясын өндіру көздемесе, шығын мен пайда арақатынасы Конгресс шығындарын ақтамайды деп қорқып, бөгеттің салынуына кедергі келтіруі мүмкін еді. Алайда, Арканзас штатының Бейтсвилл қаласынан келген делегация жиналысқа бұл қаулы бөгетке жалпы қарсылық ретінде қабылдануы мүмкін екенін түсіндіріп, қаулының қабылдануына жол бермеді. Олар бөгет құрылысының нәтижесінде халық санының өсіп, экономикалық дамуға мүмкіндік туатынын, соның арқасында электр компанияларының аймаққа келуіне жағдай жасалатынына сенді. Шын мәнінде, Бакстер округының тұрғындарының алаңдауы артық болды. Құрылыс басталғаннан кейін Конгресс, соғыс қаупінің күшеюіне байланысты, Норфорк бөгеті үшін электр станциясы мен төрт генератордың екеуін салуға рұқсат берді.
Құрылыс
Солтүстік Форк өзенінде салынған Норфорк бөгеті, құрылысы басталған кезде елдегі ең ірі алты бетон бөгеттің бірі болды. Барлық алдын ала зерттеулер, құрылыстың соңғы жобасы, құрылыс жоспарлары мен техникалық талаптары подполковник Стэнли Л. Скотттың қадағалауымен жүргізілді. Осы алып құрылысты бастамас бұрын көп жұмыс істеу қажет еді. Біріншіден, кез келген басқа жұмысты бастамас бұрын қолайлы орынды табу керек болды. Аймақта көптеген үңгірлер болғандықтан, алмаз ұштармен жабдықталған бұрғыларды пайдалана отырып, іргетасты зерттеу бір жылға жуық уақыт бойы жоспарлар аяқталғанша жүргізілді. Құрылыс алаңы таңдалғаннан кейін, жақын жерде құрылыс материалдарының жеткілікті көзі табылуы керек еді. Орын, жер немесе бетон бөгет салуға жарамды болғандықтан, қандай бөгет салынатынын анықтауда құрылыс материалдарының түрлері мен олардың орналасқан жері шешуші рөл атқаратын еді. Конкретті бөгет салу туралы шешім, құрылыс алаңының жанында бетонды қоспаға қажетті материал жеткілікті болғандықтан, ал жер бөгетіне қажетті материал жеткіліксіз болғандықтан қабылданды. Бөгеттің егжей-тегжейлі жобасын, құрылыс жоспарларын және техникалық талаптарды Г.Р. Шнайдер мырза басқаратын инженерлік бөлімнің жобалау бөлімі дайындады. Бөгет құрылысы бойынша келісімшарттар Моррисон Кнудсен және Юта құрылыс компанияларына берілді. Екі компания да Гранд-Кули және Гувер бөгеттерін салуға қатысқан. Құрылыс 1941 жылдың көктемінде, тасты негізді ашыққа шығару үшін жерді қазу жұмыстарымен басталды, одан әрі тұрақтандыру үшін қосымша қазба жұмыстары қажет болды. Бұл жұмыс сүйреу арқандары мен экскаваторлардың көмегімен орындалды. Құрылыста қолданылған ұсақ қоспаның көп бөлігі Ақ өзеннің 32 шақырымдық бөлігіндегі құм және қиыршық тас алаптарынан алынды. Ірі қоспаны жасау үшін карьер және ұсақтау орнатылысы қажет болды, олар шамамен 800 000 тонна материал өндірді. Норфорк бөгетіндегі алғашқы жарылысқа үш мың бес жүзден төрт мыңға дейін адам куә болды. Жарнамада бұл жарылыс әлемдегі ең ірі жарылыс деп мәлімделді, бірақ көптеген көрермендер жарылыс болған кезде көңілі қалды. Олар бүкіл жартастың жарылатынын күткен. Оқиғадан кейін құрылыс басшылары ешкім мұндай ниетте болмағанын және көңіл қалдырғаны үшін кешірім сұрады (Блевинс; Скотт). Норфорк бөгеті – гравитациялық бөгет, яғни ол судың қысымын тек өзінің салмағымен ғана тойтартады. Бұл бетонды көп мөлшерде қажет етеді, бұл қымбатқа түсуі мүмкін, бірақ көптеген инженерлер аркалық немесе тіреуіш бөгеттерге қарағанда гравитациялық бөгеттердің беріктігін жоғары бағалайды. Мысалы, Норфорк бөгеті мен электр стансасының құны шамамен 28,6 миллион долларға бағаланды, бұл 1940 жылдардың басында өте үлкен сома еді. Ол монолиттер деп аталатын, ұзындығы 40-дан 54 футқа дейін, ал биіктігі 5 футтан аспайтын бөліктерден салынды (Скотт). Бөгеттің салынысы бірден әсер етті, су тасқынынан қорқу сезімінен құтылған көптеген адамдар бөгеттің төменгі ағысындағы шаруашылықтарына қайта орала бастады. Алайда, маусымдық су тасқынынан ең көп зардап шеккен аймақтар су қоймасымен жабылған еді, ал бөгет Ақ өзеннің су тасқынына аз әсер етті. Бірақ бөгеттің құрылысы баршаға ұнаған жоқ, су қоймасын жасау үшін Бакстер округінің ең көп халқы бар және өркендеген аймақтарының бірінен шамамен төрт жүз адамды көшіруге тура келді. Үкімет адамдарға жерлері үшін тек құрылыстары болған жағдайда ғана төледі, бұл заңды жер иелерінен мыңдаған акр жерді ұрлауға тең болды. Нәтижесінде, көптеген адамдар жерлері суға батқан кезде ақы алмады. Бір жесір әйелге қазіргі Кранфилд аймағындағы 666 акр жер үшін 1500 доллар ғана төленді. Бұл шешімге 10 жылға жуық сот процесінен кейін қол жеткізілді. Бір ер адам, көл жағасында жері бар деп ойлап, 2004 жылға дейін салық төледі, содан кейін оның жері су астында екенін түсінді (Эндрюсон). АҚШ инженерлік корпусының мәліметінше, рекордтық деңгей 2008 жылы тіркелді. Су жинағыш көлемі – .
Норфорк бөгетінің Бакстер округіне әсері
1930 жылдардың аяғында, Норфорк бөгетінің құрылысы басталмас бұрын, Арканзас штатының Бакстер округіндегі жергілікті экономика төмендеді. Жылдық жан басына шаққандағы табыс жүз бен екі жүз доллар аралығына түсті, ал 1940 жылы ғана алты жүзден астам шағын шаруашылықтар тасталып кетті. Қалғандары экономикалық қиындықтарынан құтылуға мүмкіндік беретін кез келген шешімді үмітпен күтті. Арканзастағы Маунтин-Хоум қаласы, сол кездегі ең ірі қауым, жаңа бизнес үшін перспективасыз және аздаған асфальтталған жолдары бар деп сипатталды. 1941 жылғы көктемде бөгет құрылысы басталғанда, "бірінші қазылған топырақ немесе бірінші ағаш қиылмас бұрын, Маунтин-Хоум халқы жаңа дәуірдің басталғанын сезді" делінген. Жақын маңдағы ең ірі қауым ретінде Маунтин-Хоум аймақтағы Корпус жобаларынан ең көп пайда көруге тиіс болды. Норфорк және Булл Шоалс бөгеттері арасында ыңғайлы орналасқан қаланың тұрғындары Норфорк бөгетінің кедей шаруалар қауымына қандай экономикалық өзгерістер әкелетінін болжай алмады. Бастапқыда Норфорк бөгеті Бакстер округіне және айналасына туристерді тартты, олармен бірге сол кезде ешкімнің ойына келмеген экономикалық өркендеу келді.
Норфорк көлі
Норфорк көлі 550 мильден (885 км) аса жағалауға ие. Көлдің көп бөлігі Арканзас штатының Бакстер округінде орналасқан, ал ең солтүстік бөлігі Миссури штатының Озарк округіне қарасты. Көлде басс, креппи, вальс, сом, брейм және басқа да тұщы су балықтарының көптеген түрлері кездеседі. Дамбаның төменгі жағында Солтүстік Форк өзенінде алабұғаның көптеп табылады. Норфорк ұлттық балық шаруашылығы алабұғамен үздіксіз қамтамасыз етеді.